ارينە, جاڭا جولداۋدىڭ نەگىزگى باعىتى – قوعامدىق دامۋدىڭ بارلىق سالالارىنا ەنەتىن ەكونوميكانىڭ تولىق تسيفرلى دەڭگەيگە ءوتۋى بولىپ تابىلادى. وندا تسيفرلى تەحنولوگيالاردى يندۋستريا سالاسىندا قولدانۋعا باسا نازار اۋدارىلعان. مىسالى, قازاقستاندىق ءوندىرىس ورىندارىن تسيفرلاندىرۋ بويىنشا ماڭىزدى جوبانى الۋعا بولادى. قازاقستاندىق ەكو-جۇيەنى قالىپتاستىرۋعا قاتىسۋشى ينستيتۋتتار قاتارى احقو جانە حالىقارالىق ءىت-ستارتاپتار تەحنوپاركىمەن تولىقتى.
قازاقستاندا جۇزەگە اسقان نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى جوباسى قازىرگى تاڭدا مەديتسينا جانە ينجينيرينگتىك ازىرلەمەلەردىڭ ورتالىعى, سونداي-اق حالىقارالىق ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق ءۇشىن ماڭىزدى حاب بولىپ وتىر. يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار پاركى جاستار باستامالارىن جيناقتاۋدىڭ باستى ورتالىعى بولۋ الەۋەتىنە يە.
قوعامدا تسيفرلى عاسىرعا اياق باسۋىمەن قاتار, كيبەرقاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ ماڭىزدىلىعى ارتا تۇسۋدە. «WannaCry» جانە «BadRabbit» ۆيرۋستىق باعدارلامالارىنىڭ تارالۋ تاجىريبەسىن ەسكەرسەك, ودان قورعانۋعا ەشكىمنىڭ يممۋنيتەتى جوق دەپ ايتۋعا بولادى. سونىمەن بىرگە ولار كومپانيالار مەن بانكتەرگە ۇلكەن شىعىن اكەلەدى. ولاردى اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك جانە كريپتوگرافيا سالاسىنداعى ماماندار انىقتايدى, وسىعان بايلانىستى اقپاراتتى قورعاۋ جانە ءتيىستى مامانداردى دايىنداۋ ماسەلەلەرى وزەكتى بولىپ تابىلادى. سوندىقتان مەملەكەت باسشىسى جولداۋىندا كيبەرقاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى شارالار قازاقستاننىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ستراتەگياسى دەڭگەيىنە كوتەرىلۋى ءتيىس ەكەنىن اتاپ ءوتۋى كەزدەيسوقتىق ەمەس.
تسيفرلى ەكونوميكا باسقارۋ جۇيەلەرىن جانە مودەلدەرىن تۇبەگەيلى وزگەرتەدى. ەڭ الدىمەن, ول ءوزىمىزدىڭ ەلەكتروندى ونىمدەرىمىز بەن وندىرىستىك تەحنولوگيامىزدى كەڭەيتۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى ويلاۋعا يتەرمەلەيدى.
ءبىز بۇگىنگى تاڭدا شەت مەملەكەتتەردىڭ تسيفرلى تەحنولوگيالارى مەن ونىمدەرىن, ونىڭ ىشىندە تانىمال مەسسەندجەرلەردى, پوشتالىق سەرۆەرلەردى, براۋزەرلەردى, الەۋمەتتىك جەلىلەردى تۇتىنۋشى عانا بولىپ كەلەمىز.
قازاقستان ءوزىنىڭ ماتەماتيكالىق, ينجەنەرلىك ىزدەنىستەر, ينفورماتيكا, ەسەپتەۋ تەحنيكالارى سالالارىندا ايتارلىقتاي تاريحي بازاعا يە. مۇنىڭ ءبارى جاڭا ساپاعا اينالۋى مۇمكىن جانە وزگەرۋى ءتيىس. ەگەر نازار سالار بولساڭىز, ءبىزدىڭ جاستارىمىز جاسامپازدىقتىڭ ەڭ جوعارى مۇمكىندىكتەرىن كورسەتۋدە. مىسالى, «رۋحاني جاڭعىرۋ» جوباسى اياسىنداعى 100 جاڭا ەسىم ۇلتتىق بايقاۋىنىڭ جەڭىمپازدارى اراسىندا بيونيكالىق قول پروتەزىن ويلاپ تاپقان جاس ونەرتاپقىش بار, ونىڭ ءونىمى قازىردىڭ وزىندە-اق ادامداردىڭ يگىلىگىنە اينالىپ وتىر.
جولداۋ ساپالى وزگەرىستەرگە اكەلەتىن تاپسىرمالار مەن مىندەتتەرگە تولى. ماسەلەن, ءبىرىنشى كەزەكتە وسكەلەڭ ۇرپاقتى مەكتەپكە دەيىنگى بالالار مەكەمەلەرىنەن باستاپ دامىتۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءىسى ماڭىزدى. ادامداردىڭ قابىلەتتەرىنىڭ 80%-ى 5 جاسقا دەيىن قالىپتاسادى. سوندىقتان وسى ارالىق شىعارماشىلىق تۇلعانى قالىپتاستىرۋدىڭ بەلسەندى كەزەڭى. وسى ورايدا اتا-انالاردىڭ قاتىسۋى, پەداگوگتاردىڭ, ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنىڭ جانە وتباسىنىڭ ءوزارا ارىپتەستىگى بولۋى كەرەك. ەكىنشىدەن, ورتا ءبىلىمدى «تەحنولوگيالاندىرۋ» بويىنشا ءىس-شارالار, ونىڭ ىشىندە جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى جانە ماتەماتيكا پاندەرىن وقىتۋدىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ, جانباسىلىق قارجىلاندىرۋ, پەداگوگيكالىق فاكۋلتەتتەر مەن كافەدرالاردى دامىتۋ جانە ەڭ نەگىزگىسى ءوز ينفراقۇرىلىمى, كومپيۋتەرلەرى, زەرتحاناسى جانە 3D پرينتەرلەرى بار بالالار ساياباقتارى مەن بيزنەس-ينكۋباتورلاردىڭ جەلىسىن دامىتۋ ماڭىزدى.
ۇشىنشىدەن, بۇل جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ اكادەميالىق ەركىندىكتەرىن كەڭەيتۋ, تسيفرلى تەحنولوگيالار مەن وزىق عىلىمي سالالارداعى شەتەلدىك ساراپشىلار مەن وقىتۋشىلاردى تارتۋ مۇمكىندىكتەرى بولىپ تابىلادى. سوندىقتان قازىرگى زامانعى داعدىلار جانە ءبىلىمدى قولدانۋدى كوزدەيتىن جاڭا كاسىبي ستاندارتتاردى ازىرلەۋ قاجەت.
تورتىنشىدەن, ەلەكتروندى ەڭبەك بيرجاسىن قالىپتاستىرۋ, ۇيدەن شىقپاي-اق جاستاردىڭ ءبىلىم الۋىنا, بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋعا قاجەتتى اقپاراتتى الۋعا مۇمكىندىكتەر جاسالۋى ءتيىس.
بەسىنشىدەن, قاشىقتىق دياگنوستيكانى قولدانۋ ارقىلى سوزىلمالى اۋرۋلاردى باسقارۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ ماڭىزدى. تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە – قاۋىپسىز جانە تابىستى قوعام ءۇشىن نەگىز رەتىندە قوعامدىق دەنساۋلىق جانە سالاماتتى ءومىر سالتى ستاندارتتارى مەن كريتەريلەرىن ناسيحاتتاۋ ماڭىزدى.
التىنشىدان, الەۋمەتتىك جانە ءبىلىم بەرۋ ساياساتى بارىنشا پراگماتيكالىققا اينالۋدا جانە بارلىق ادام رەسۋرستارىن ەكونوميكالىق اينالىمعا ەنگىزۋگە باعىتتايدى. وسى ورايدا جولداۋدا ايتىلعان I توپتاعى ەرەسەك مۇگەدەك بالالارعا قامقورشى بولاتىن اتا-انالارعا الەۋمەتتىك جاردەماقى تولەۋ تۋرالى شەشىم الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ جەتىستىگى مەن جەڭىسى بولدى.
جەتىنشىدەن, مەملەكەتتىك سالاعا جاڭا باسقارۋشىلاردىڭ كەلۋىنە جاعداي جاساۋ قاجەت. ولاردىڭ ۇلەسى فاكتورلىق-بالل جۇيەسى ارقىلى باعالانۋى ءتيىس.
سونىمەن قاتار تسيفرلى ەكونوميكانى دامىتۋ بويىنشا بارلىق ءىس-شارالار جاس ەنەرگياعا, جاستار مەن وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك بەلسەندىلىگىنە دەگەن سۇرانىستى ارتتىرۋعا باعىتتالعان. قازاقستان دارىندىلار مەن تالانتتاردى بارىنشا ەرتە, مەكتەپكە دەيىنگى جانە جالپى ءبىلىم بەرۋ مەكتەپتەرى كەزەڭدەرىندە انىقتاۋى قاجەت.
ءبىز كادرلارعا دەگەن جاھاندىق باسەكەلەستىك داۋىرىنە كىردىك. وسى ورايدا تسيفرلى تەحنولوگيالار سالاسىندا بىزگە ەكى ءۇردىستى دامىتۋ كەرەك. ءبىر جاعىنان, كادرلاردى دايارلاۋ ءىسىن, اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالار سالاسىندا ماماندار دايىندايتىن ۋنيۆەرسيتەتتەرىمىزدى نىعايتۋعا ءتيىسپىز. ەكىنشى جاعىنان, ءبىزدىڭ ماماندار داعدىلارىن جەتىلدىرىپ, جوسپارلارىن جۇزەگە اسىرۋعا جول اشاتىن ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ قاجەت. يننوۆاتسيالىق الاڭدار, حاكاتوندار بولۋى كەرەك. تيىسىنشە, ەلەكتروندى ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ ارقىلى وسى ماماندارعا دەگەن سۇرانىستى قالىپتاستىرعانىمىز ابزال.
قازىرگى تاڭدا تەك الەۋمەتتىك جەلىلەرگە بايلانعان جاستاردىڭ اۋقىمدى ەنەرگياسىن ونەرتاپقىشتىققا باعدارلاپ, الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن ينتەرنەتتە جاي ساياحاتتاۋدىڭ ورنىنا ەلەكتروندى ساۋدا مەن يننوۆاتسيالىق جاڭالىقتار ارقىلى پايدا تابۋ داعدىلارىن دامىتۋ مۇمكىندىگى تۋىنداپ وتىر. 2017 جىلعى وكسفورد سوزدىگىنىڭ نەگىزگى ءسوزى «جاستار سىلكىنىسى» بولۋى كەزدەيسوقتىق ەمەس. بۇل ميللەنيال ۇرپاقتىڭ, ياعني 2000-شى جىلداردان كەيىن تۋعان ۇرپاقتىڭ ويانۋىن بىلدىرەدى. وسى ۇرپاق بۇعان دەيىنگى جاستاردان كوپتەگەن پارامەترلەر بويىنشا ەرەكشەلەنەدى.
2019 جىلدان باستاپ 10-11-سىنىپتاردا جەكە پاندەردى اعىلشىن تىلىندە وقىتۋدى باستاۋ جوسپارلانىپ وتىر. اعىلشىن ءتىلىنىڭ تسيفرلى الەمدە ۇستەم جاعدايعا يە ەكەندىگىن ەسكەرەتىن بولساق, ونى ۇيرەنۋ ەلىمىزدەگى تسيفرلى تەحنولوگيالاردىڭ جىلدام دامۋىنا ىقپال ەتەدى.
قورىتا ايتقاندا, جاڭا جولداۋ ەلباسىنىڭ 2017 جىلدىڭ قاڭتارىندا جاريا ەتكەن ءۇشىنشى جاڭعىرتۋ باسىمدىقتارىمەن, سونداي-اق «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىمەن ءساتتى ۇندەسەدى. پرەزيدەنتتىڭ جاڭا جولداۋى ءبىزدى جىگەرلەندىرەدى جانە بولاشاق ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى ارتتىرادى.
زارەما شاۋكەنوۆا,
پرەزيدەنت جانىنداعى قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى
