– قازبەك عازيز ۇلى, قازىرگى جاستار ءۇشىن مەملەكەتىمىزدە بارلىق جاعدايلار جاسالعان. ونەر كوگىنە قانات قاعام دەگەن وركەنگە كوكجيەك كەڭ. ءوزىڭنىڭ دە 17 جىلىڭ شەتەلدە, ونىڭ ۇستىنە, ەۋروپادا ءوتتى. بالەت ونەرىمەن ونداعى جۇرتتى تاڭعالدىرۋ قيىن دەگەن پىكىردى ءجيى ەستىپ قالىپ جاتامىز. سوندا كوپشىلىكتىڭ جۇرەگىنە قالاي جول تاپتىڭ؟
– جەر بەتىندە ادامعا تۋعان جەرىنەن ىستىق قۇتتى مەكەن بار ما؟! مۇنىڭ قاسىندا شەتەلدىڭ نەبىر تاماشا شاھارلارىنىڭ ءوزى تۇك ەمەس. باتىس قازاقستان وبلىسى, قاراتوبە اۋدانى – عاجايىپ ونەر ادامدارىنىڭ كىندىك قانى تامعان جەر, ەسكەندىر حاسانعاليەۆ اعامىزدىڭ تۋعان جەرى. التىن كىندىك, تۋعان توپىراعىمدى كۇللى قازاققا تانىمال اعا-اپالارىمنىڭ اتىمەن ماقتانىش تۇتامىن. توعىز جاسقا دەيىن مەن دە سول اۋىلدىڭ شاڭىن جۇتىپ, شالعىنىندا اۋناپ-قۋناپ ءوستىم.
...شەتەلگە ات باسىن بۇرماي تۇرىپ اۋەلى وزىمە ءدارىس بەرگەن ۇلاعاتتى ۇستازدارىما توقتالعىم كەلەدى.
الماتىداعى ا.ۆ.سەلەزنەۆ اتىنداعى حورەوگرافيا ۋچيليششەسىندە ساباق بەرەتىن تاجىريبەلى پەداگوگ-ماماندار جىل سايىن ونەرلى بالالاردى وقۋعا تارتۋ ماقساتىندا قازاقستاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىن جاياۋ ارالاپ شىعادى. قانداي تاماشا ءداستۇر! ىرىكتەۋ سىناعىنا 9-10 جاستاعى ورەندەر تاڭدالادى. مەن ول كەزدە, ياعني 1991 جىلى ورال قالاسىندا №21 مەكتەپتە وقىپ جۇرگەن كەزىم بولاتىن. مەكتەپكە ەكى مۇعالىم كەلدى. وقۋشىلاردى ۇلكەن زالعا جينادى. قيمىل-قوزعالىسىمىزدى بايقاپ كورگەن سوڭ, ناتيجەسىن كوپ ۇزاماي جاريا ەتتى. ماعان: «سىننان ءوتتىڭ, وقۋعا كەلە بەرۋىڭە بولادى» دەدى. كلاسس جەتەكشىمىز گۇلبارام قۋاندىققىزى تۋعان انامداي, كۇنى بۇگىنگە دەيىن ول كىسىمەن استانادا ارالاسىپ تۇرامىز.
الماتى حورەوگرافيا ۋچيليششەسىندە ريما الەكسەەۆنا لۋكومسكايانىڭ مەكتەبىنەن كوپ نارسە ۇيرەندىم. بۇ كىسىنىڭ ونەر مەكتەبىنەن ءوتۋ ۇمىتكەرلەر ءۇشىن ۇلكەن باقىت. ءۇش جىل بالەتتىڭ الىپپەسىن جاتتاتقىزىپ, ساحنالىق قيمىلدىڭ قىر-سىرىن ۇيرەتكەن شەبەر. مەنىڭ ونەرگە قۇشتارلىعىمدى وسى كىسى وياتتى. ودان كەيىن كانىگى ماماندار ۆلاديمير گولوۆ, ەلدوس ۋسين ساباق بەردى. انۋاربەك ءجاليلوۆ, ەدۋارد مالبەكوۆ سياقتى ساڭلاق شەبەرلەردەن ۇيرەندىم...
– شەتەلدىك مامانداردىڭ كوزىنە كەز كەلگەن ادام ىلىگە بەرمەسە كەرەك-ءتى. ول ءۇشىن بالەت ونەرى يەسىنىڭ بويىندا قانداي قاسيەت بولۋى كەرەك؟
– قاتاڭ ءتارتىپتى ساقتاۋعا مىندەتتىسىڭ. مۇنى ءبىر رەت بۇزعان ادامنىڭ ءبارىن قايتادان نولدەن باستاۋىنا تۋرا كەلەدى... قازىر الەمنىڭ قاي تۇكپىرىنە بارىپ ءبىلىم الامىن دەسەڭىز, ەسىك اشىق. مۇنان ارتىق نە كەرەك؟ باق وزدىگىنەن كوكتەن ۇشىپ كەلىپ توبەڭە قونا سالاتىن كوبەلەك ەمەس قوي. وعان جەتۋ ءۇشىن تىنباي ەڭبەكتەنۋ كەرەك. سول ءۇشىن بالەتكە كەلگەن جاستارعا وزگە ماماندىق يەلەرىنە قاراعاندا وزگەشە تالاپ قويىلادى. سونداي-اق قازىر ونەر ادامدارى ءبىر-بىرىمەن ميداي ارالاسىپ كەتتى. ءبىر-بىرىڭنەن بىلمەگەنىڭدى ەمىن-ەركىن ۇيرەنۋىڭە, تاجىريبە الماسۋىڭا مۇمكىندىك مول. مۇنى ءوز باسىمنان وتكەرگەن سوڭ, جاقسى بىلەمىن. مۇنداي ءداستۇر بارلىق جەردە بار. ءتىپتى رەسەي تەاترلارىنا دەيىن شەتەلدەن تانىمال رەجيسسەرلەردى, سوليستەردى شاقىرادى. مۇنى ورىس ساحناگەرلەرىنىڭ تاجىريبەسى جەتپەگەندىكتەن شاقىرىپ جاتىر دەپ ەشكىم ايتا المايدى. بىزبەن دە سونداي تانىمال كومپانيا اينالىستى. ولار نەگىزىنەن تەاترلارعا بىلىكتى حورەوگرافتاردى شاقىرىپ, تاماشا بالەت تۋىندىلارىن قويۋدى ماقسات تۇتادى. مىنە, وسى كومپانيانىڭ قولداۋىمەن امەريكا, دومينيكان ەلدەرىندە, پۋەرتو-ريكودا ونەر كورسەتتىم, شەبەرلىك شىڭداۋدىڭ ءتۇرلى مەكتەپتەرىمەن تانىستىم.
1999 جىلى فرانتسيانىڭ بالەت تەاترى قازاقستانعا گاسترولدىك ساپارمەن كەلدى. سولارمەن قوسىلىپ ساحناعا شىقتىم. ولار مەنەن الەمدىك دەڭگەيدەگى ساحنالاردا ونەر كورسەتۋگە قالاي قارايتىنىمدى سۇرادى. تالاپ-ەرەجەلەرى بويىنشا ءوزىم ورىنداعان رولدەرىمدى بەينەتاسپاعا ءتۇسىرىپ, جولدادىم. سودان فرانتسيا تەاترىنىڭ باسشىسى روبەرت بەرتە مىرزانىڭ وزىنەن شاقىرتۋ الدىم. ءسويتىپ پاريج ساحناسىندا ونەر كورسەتۋ مارتەبەسىنە يە بولدىم. ءبىر جىل سوندا اجەپتاۋىر تاجىريبە جيناقتادىم. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, ارادا ءبىر-ەكى جىل وتسە دە كەيىن بۇل كومپانيا سەنىڭ ءاربىر باسقان قادامىڭدى ءجىتى قاداعالاپ, ونەرىڭنىڭ ءارى قاراي دامۋىنا قولداۋ كورسەتىپ وتىرادى
– سونداي الەمدىك دەڭگەيدەگى تەاترلاردا كىمدەردىڭ بەينەسىن سومدادىڭىز؟
– ماينداعى فرانكفۋرتقا جاقىن ماڭدا ۆيسبادەن قالاسىندا گەسسەن مەملەكەتتىك تەاترى ورنالاسقان. سونىڭ نەگىزگى قويىلىمدارىنىڭ بارىندە وينادىم. «ششەلكۋنچيكتە» – بەكزادانىڭ ءرولىن, «دون كيحوتتا» ءبازيلدى سومدادىم, سونداي-اق فرانتسۋز شانسوندارى دجۋلبەر ۆەكو, جاك برەل ورىنداۋىنداعى شىعارمالارعا قويىلعان بيلەرىممەن كوپشىلىككە تانىلا ءتۇستىم.
فرانتسيا مەن گەرمانيانىڭ باستى بالەت ترۋپپالارىندا سوليست, پرەمەر-سوليست رەتىندە ورىنداعان ون جەتى جىلداعى رولدەرىمدى ويشا سارالاساق, تۋلۋزاداعى كاپيتوليا, پاريجدەگى فرانتسيانىڭ جاس بالەتى, ۆيسبادەندەگى گەسسەن مەملەكەتتىك, سااربريۋكەن قالاسىنداعى نەمىس مەملەكەتتىك وپەرا جانە بالەت تەاترلارىندا الەمگە ايگىلى حورەوگرافتاردىڭ قويىلىمدارىندا ونەر كورسەتىپپىن. «نەاپول», «سيلفيدا», «رايموندا, «PasdeDeux», «تاقىرىپ پەن ۆارياتسيالار», «لاعىلدار», «شاعىن اجال», «اققۋ كولى», ء«سىز ءۇشىن ولۋگە دايىنمىن», «ناقتىلىققا ماستانعان قۇمارلىق», «بەتحوۆەننىڭ جەتىنشى سيمفونياسى», «سيناترانىڭ توعىز ءانى», «اليسانىڭ عاجايىپتار ەلىنە ساياحاتى», «جيزەل» «كورسار», «كارمەن»... ت.س.س. كوپتەگەن سپەكتاكلدە باستى بەينەلەردى سومدادىم. شەتەلدىك روك بالەت, باروككا ءداۋىرى مۋزىكاسى, شانسون جانە كلاسسيكالىق جانرلار بويىنشا ساحنالانعان سپەكتاكلدەردە بيلەدىم.
– ساحنا ونەرى ۇجىمدىق ونەر بولىپ تابىلادى. بىراق سوعان قاراماستان جەكەلەگەن ونەر يەلەرىنىڭ شەبەرلىگى ۇلكەن ءرول اتقاراتىنى تاعى ءمالىم. ال ءسىز ءوزىڭىزدىڭ ساحنالىق جۇبىڭىزعا قانشالىقتى تاۋەلدىسىز؟
– بىردە گونكونگتە فرانتسيا كۇندەرى اتاپ وتىلەتىن بولدى. جۇمىستان سوڭ كولىگىمدى تۇراققا قويىپ, ۇيگە قايتىپ كەلە جاتقانىمدا الدىمنان باسشىمىز جولىعىپ: «گونكونگكە بارعىڭ كەلە مە؟» – دەپ سۇرادى. ويلانباستان ء«يا» دەدىم. سول ساپاردا امەريكالىق نانەتت گلۋشاكپەن تانىستىم. ونىڭ ساحناداعى جەپ-جەڭىل قيمىلى اسپاندا قالىقتاپ ۇشىپ جۇرگەن ۇلپاداي اسەر قالدىرادى. جالپى, بالەتتە جۇبىڭنىڭ بيىنە كوپ نارسە بايلانىستى دەپ ايتىپ جاتامىز عوي. بۇل جاعىنان ماعان قۇداي وتە اقكوڭىل جايساڭ جانداردى جولىقتىردى. مەن ولارمەن اۋەلى ارامىزعا سەنىم كوپىرىن تۇرعىزىپ المايىنشا ەشبىر ىسكە تاۋەكەل ەتپەيتىنمىن. مۇنداي شىعارماشىلىق بايلانىستار ادامي شىنايى سىيلاستىققا قانا قۇرىلادى. سودان دا بولار, مەن ساحنالىق سەرىگىمنىڭ قاي جەردە دەمىن ىشىنە جۇتاتىنىن, قاي تۇستا تەرەڭ تىنىستايتىنىن اڭعارىپ تۇرامىن. جانە دە ولار رولىمە كەدەرگى كەلتىرىپ, ساتسىزدىككە ۇشىراتقان ەمەس. سونىڭ ءبىرى مىنە, وسى نانەتت گلۋشاكپەن دجوردج ءبالانچيننىڭ كوپتەگەن بالەتتەرىندە بىرگە بيلەدىك. شەتەلدە دج.بالانچينگە قۇرمەت زور. ءتۇبى گرۋزين, سانكت-پەتەربۋرگتىك حورەوگراف اۋەلى ەۋروپاعا كەتىپ, ءارى قاراي تۇپكىلىكتى امەريكادا تۇراقتاپ قالعان. وسى اۆتوردىڭ 1949 جىلى نيۋ-يوركتە قويىلعان حورەوگرافياسىن, «سەرەنادا» بالەتىن «استانا بالەت» تەاترىنا الىپ كەلدىك. بۇگىندە بۇل شىعارما رەپەرتۋارىمىزداعى بىردەن-ءبىر تۇشىمدى تۋىندى سانالادى.
– ءسىز ءوزىڭىزدى بالەتتىڭ قاي مەكتەبىنە جاتقىزاسىز؟
– قاي جەردە ونەر كورسەتسەم دە ماعان تەك قازاق ۇلتتىق بالەت مەكتەبىنىڭ وكىلى دەپ قارايدى. جالپى, ەل اراسىندا فرانتسۋز بالەتى تەحنيكاسى, ورىس بالەت مەكتەبى دەگەن سيياقتى ۇعىمدار بار ەكەنى راس. مۇنداي تۇسىنىككە تۇبەگەيلى بوي الدىرىپ كەتپەس ءۇشىن مىسالى, مەن وعان جانە امەريكا, كۋبا, يتاليا بالەتى تەحنيكالارىن قوسار ەدىم. ويتكەنى بۇل ەلدەردىڭ مادەنيەتى مەن ونەرىندە, ونىڭ ىشىندە بالەت ونەرىندە سوڭعى ۋاقىتتا كەرەمەت قۇبىلىستار پايدا بولۋدا. فرانتسۋز بيشىلەرى اياقپەن قالاي جۇمىس ىستەۋ كەرەكتىگىن, ۇساق تا نازىك يىرىمدەردى جاقسى مەڭگەرگەن. سول سياقتى دج.ءبالانچيننىڭ قايتالانباس ءوز تەحنيكاسى بولعان. مىسالى, ەر ادام 1 مينۋت 10 سەكۋند بيلەسە, ءبالانچيننىڭ حورەوگرافياسى بويىنشا امەريكالىقتار بۇل ەلەمەنتتى 48 سەكۋند بيلەيدى. ياعني ايىرماشىلىق – تەحنيكاسىنىڭ جىلدامدىعىندا. فرانتسۋزداردان سونشاما ايتارلىقتاي كوپ نارسە ۇيرەنگەن جوقپىن. ويتكەنى قازاقستاننىڭ بالەت مەكتەبى بيشىلەردى وتە جوعارى دەڭگەيدە دايارلايدى. وندا بارعانىمدا دوستارىم مەنەن قىزىعىپ: «مىناداي كەرەمەت تەحنيكانى قاي جەردەن وقىپ ۇيرەندىڭ, قاي ەلدەن كەلدىڭ؟» دەپ قايتا ءوزىمدى سۇراقتىڭ استىنا الاتىن. ولارعا الماتىدا وقىعانىمدى, سوسىن كەزىندە سانكت-پەتەربۋرگتە, ۆاگانوۆا اتىنداعى بالەت اكادەمياسىندا رۋدولف نۇريەۆپەن بىرگە وقىعان انۋاربەك ءجاليلوۆ سىندى مىقتى ۇستازداردان وقىپ, ءتالىم العانىمدى ايتامىن.
– شەتەلگە كەتكەندە قانشا جاستاسىز؟
– گەرمانياعا 20-دان ءسال-اق اسقاندا باردىم. جاقسى ۇستازدار كەزدەستى. وندا جۇپپەن قالاي جۇمىس ىستەۋ كەرەكتىگىن, جوعارىعا جەڭىل كوتەرە ءبىلۋدىڭ نازىك تەحنيكاسىن ۇيرەتتى. شەبەرلىك جاعىنان شىڭدالدىم. سوسىن بيلەپ جاتقاندا تۇرىڭنەن سەنىڭ ىشكى قينالىسىڭ, ەموتسياڭ كورىنبەۋى ءتيىس... مۋزىكامەن قوسىلا بيلەۋگە, اياق-قولدى, كوزدى, ويدى ءبىر ماقساتقا جۇمىلدىرا بىلۋگە داعدىلاندىردى. بىراق وسىلاردىڭ بارىنەن ءبىر سەكۋند بولسىن ويىڭ الدا ءجۇرۋى كەرەك ەكەن. بالەتتە قيمىلدان وي ءبىرىنشى تۇرۋى كەرەك دەگەن قاعيدا بار. تەحنيكالىق شەبەرلىككە كەلسەك, ول كۇندەلىكتى قايتالاي بەرۋ ارقىلى بىرتە-بىرتە ايتەۋىر قالىپتاسادى. تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە – كوورديناتسيا. مۇندا اركىمنىڭ ءادىس-امالى ءار ءتۇرلى. ونى ايتىپ وتىرعان سەبەبىم, بىرەۋدىڭ قيمىل, ارەكەتىن تۋرا سولاي اينا-قاتەسىز قايتالاپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس. ۇيرەتۋشى مامان مىقتى حورەوگراف بولعان جاعدايدا عانا سوليست ءوز كوورديناتسياسىن تاۋىپ الادى. اياق-قولدىڭ قيمىلىن ءبىر مەزگىلدە ورتاق وي مەن ءبىر ماقساتقا جۇمىلدىرۋدى مەڭگەرەدى.
– ەۋروپادا قانداي اتاقتى ادامداردى كەزدەستىردىڭىز؟
– گەرمانيانىڭ وزىندە بيشىلەر اسا كوپ ەمەس. كوبىسى سىرتتان كەلىپ قاتىسادى. قويۋشى-حورەوگرافتار دا تاپ سولاي. جاپونيانىڭ 2 مىڭ ورىندىق زالىندا, گەرمانياداعى 1200-1300 ورىندىق زالداردا ونەر كورسەتۋىمىز سونداي تانىمالداردىڭ ارقاسىندا.
فرانتسيادا پاريج وپەراسىنىڭ جۇلدىزى مونيك ليۋديەرمەن بيلەدىم. برازيليا, يسپانيا, امەريكا, جاپونيا, فرانتسيا تەاترلارىنىڭ سوليستەرىمەن بىرگە ونەر كورسەتتىم. 2011 جىلى جاپونيانىڭ كيوتو قالاسىندا وتەتىن تۋرنەدەن فۋكۋسيما اپاتتى ايماعىنىڭ رادياتسيالىق زاردابىنا بايلانىستى پاريج وپەراسىنىڭ ءبيشىسى سانالى تۇردە ءوزى باس تارتتى. «سونىڭ ورنىنا باراسىڭ با؟» دەپ سۇرادى ۇيىمداستىرۋشىلار. ولار بۇل قالاعا ەشقانداي دا رادياتسيا قاۋپى ءتونىپ تۇرماعانىن, قورقاتىنداي تۇك جوق ەكەنىن ءتۇسىندىرىپ ايتتى. سونىڭ ارقاسىندا تىرشىلىك كوزىن تۋريزم قۇرايتىن عاجايىپ كيوتو قالاسىنا جولىم تۇسە قالدى. سىرتىنان كىم نە دەسە دە, ەلدىڭ ناعىز مادەني ورتالىعى بولعاندىقتان وندا جىل سايىن كوپتەگەن ونەر فەستيۆالدەرى وتەدى ەكەن. تاريحي ەسكەرتكىشتەر وتە كوپ. باسقاسىن بىلاي قويعاندا, ءبىر عانا وسى قالانىڭ وزىندە 1600 بۋددا حرامى, 400 سينتويستىك شىركەۋ بار كورىنەدى. تاريحي ساۋلەت ونەرى ەسكەرتكىشتەرىنىڭ مولىنان ۇشىراسۋىن جۇرتشىلىق وسىدان مىڭ جىلداي بۇرىن كيوتونىڭ كۇنشىعىس ەلىنىڭ استاناسى بولعاندىعىمەن بايلانىستىرادى.
ءسويتىپ وسى ساپار بارىسىندا نازىك سەزىمگە قۇرىلعان بي ءستيلىن قالىپتاستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى يلەر لوراندى جولىقتىردىم. كەزىندە مونيك ليۋديەرمەن بيلەگەن كىسى. وسى ساڭلاق ماعان «دون كيحوتتىڭ» ءبازيلىن قالاي ورىنداۋ شەبەرلىگىن ۇيرەتتى. قازىر بۇل ادام – ماسكەۋدەگى ستانيسلاۆسكي جانە نەميروۆيچ-دانچەنكو اتىنداعى بالەت تەاترىنىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى.
برازيليا, كۋبا, بريتانيا ەلدەرىندە بي ونەرىنىڭ قىر-سىرىنا ابدەن قانىعىپ وسكەن بەلگيالىق بەلگىلى حورەوگراف ريكاردو امارانتەمەن قازىر قويان-قولتىق شىعارماشىلىق بايلانىستامىز. استانادا «گايا» سپەكتاكلىن بىرلەسىپ قويدىق.
– امارانتەنىڭ قاتىسۋىمەن «استانا بالەت» تەاترىندا تاعى قانداي تىڭ تۋىندىلار قويىلدى؟
– تەاتردىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسىنىڭ شاقىرۋىمەن مەن «استانا بالەت» تەاترىنا جۇمىسقا ورنالاستىم. وزىممەن بىرگە بەلگىلى حورەوگراف ريكاردو امارانتەنى الىپ كەلدىم. جاسى 37-دە. كەلىسىمشارتپەن جۇمىسقا تۇرعان قويۋشى-حورەوگرافتىڭ وسى ارالىقتا ساحنالاعان تۋىندىلارىنىڭ سانى جەتىگە جەتىپ قالدى. مەن ءارى اۋدارماشىمىن, ءارى تەاتر سوليستەرى مەن امارانتە اراسىنداعى كوپىرمىن, ياعني كومەكشىسىمىن. ءوزىم دە بيلەيمىن. بۇرىن مۇندا تەك قىزداردىڭ عانا ترۋپپاسى جۇمىس ىستەيتىن, قازىر ارالاس, 8 ۇل بالا قوسىلدى. ر.امارانتەنىڭ «ماحاببات. ۇرەي. جوعالتۋ», «باياۋ جالىن», «ساعىم ساتتەرى» سياقتى نەوكلاسسيكا ستيلىندەگى جاڭا قويىلىمدارىنىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەندىكتەن مەن بۇلارعا شەبەردىڭ قانشالىق تەر توككەنىن جاقسى بىلەمىن.
– «استانا بالەت» تەاترى ونەرىنىڭ شەتەلدىكتەرگە دارىپتەلۋ جاعى قالاي؟ جانە باسقا بالەت تەاترلارىنان نەسىمەن ەرەكشەلەنەدى؟
– «استانا بالەتتىڭ» تۇشىمدى تۋىندىلارىن جيناقتاپ, بىلتىر جاپونياعا بارىپ كەلدىك. پولشانىڭ ۆارشاۆا, ۆروسلاۆ قالالارىندا بولدىق. سول باعدارلامانى جاڭعىرتىپ, پاريج, بريۋسسەل, سانكت-پەتەربۋرگ قالالارىندا ونەر كورسەتتىك. «سەرەنادا», «كونتراستى» بالەتىنىڭ پرەمەرالارى ءوتتى بيىل. استانادا وسى ەكى تۋىندىنى بىرىكتىرىپ ۇسىندىق. مۇنداي جوبا بۇرىن-سوڭدى قازاقستاندا بولماعان. ءار قويىلىم جۇرتتىڭ كوپ ۋاقىتىن الىپ, جالىقتىرمايدى. ەرەكشەلىگىمىز – «استانا بالەتتە» ونداي ۇلكەن اۋىر بالەتتەر ءالى ساحنالانعان جوق, كوبى كونتسەرتتىك باعدارلامالاردان تۇرادى. ءبىر اكتىلى بالەت, قىسقا-قىسقا تۇشىمدى دۇنيەلەر بار.
– ءسوليستىڭ ساحناداعى كەيبىر قيمىل-قوزعالىستارى تاپ سولاي تاعى قايتالانىپ جاتقانداي اسەر قالدىرادى. بۇل بالەت ونەرى ءۇشىن قالىپتى جاعداي بولىپ ەسەپتەلە مە؟
– بالەتتە جاتتاندى نارسەلەر بار ما دەيسىز عوي. نەگىزى سولاي سياقتى كورىنگەنمەن, شەبەرلىك ءتاسىلى, ءار ورىنداۋشىنىڭ ءستيلى بولەك-بولەك. جاستارعا وسى جاعىنان كوپ باعىت-باعدار سىلتەۋگە تۋرا كەلەدى. كەيدە ۋاقىت شىركىن ومىردەگى بارلىق تۇيتكىلدى تەز شەشىپ تاستاۋعا مۇرشا بەرمەيدى. سوندايدا ۋاقىتتان ءبىراز كەشەۋىلدەپ قالىپ جاتقانىڭدى سەزىنەسىڭ, وسى تىعىرىقتان شىعاراتىن جول ىزدەيسىڭ. سول ءۇشىن ءبىر كۇن بولسا دا جاستارعا كوكەيگە توقىعاندارىمدى كوبىرەك ۇيرەتۋدى قالايمىن. ولاردىڭ مىقتى مامان بولىپ قالىپتاسۋىنا ۋاقىتتىڭ كوپ جۇمسالۋى ماڭىزدى ەمەس, ماعان ماڭىزدىسى – ءادىس-تاسىلدەرىمدى, تەحنيكالىق شەبەرلىگىمدى وزىمنەن كەيىنگى ورەندەرگە ۇيرەتۋ, شاكىرتتەرىڭنىڭ الەمدىك بيىكتەردى باعىندىرۋى. وسى تۇرعىدان ءوز بەتىمەن سۇراپ, بىلسەم دەپ جۇرگەن جاستاردى كورگەندە قۋانامىن. بىلمەگەنىڭدى سۇراعاننىڭ نەسى ايىپ؟! قازىر جاستارى 20-دان ءسال-اق اسقان بالاۋسا جاستارعا قولىمنان كەلگەنشە ەرلەر ءبيىنىڭ تەحنيكاسىن ۇيرەتىپ ءجۇرمىن.
الگىندە قيمىل-ارەكەتتەردىڭ قايتالانۋىنا كەلسەك, بيدەگى قيمىلداردىڭ قايتالانۋى زاڭدى قۇبىلىس بولىپ سانالادى. مۇندا تۇك تە ورەسكەلدىك جوق. ءار حورەوگرافتىڭ وزىنە ءتان بي نۇسقالارى بار دەسەك, بىرتە-بىرتە وسىلار ساحناعا ابدەن ورنىعىپ, قۇندىلىققا اينالىپ كەتەدى. جەتىلەدى. داميدى. تولىعادى.
– ونداعى سوليستەر مەن بىزدەگى بي ءداستۇرىنىڭ اراسىندا قانداي ايىرماشىلىقتار بار؟
– بي ءتىلى – بارىنە ورتاق. ايىرماشىلىق جوقتىڭ قاسى, الايدا قىزىق جايتتار بارشىلىق. مىسالى, اياقتىڭ ۇشىمەن بيلەۋ تەك ايەلدەرگە عانا ءتان دەپ ەسەپتەيمىز. بىراق كەي ەلدەر مۇنى ەلەي قويمايدى. سوندىقتان كەيدە ايەلدەردىڭ بالەتكە كيەتىن تۋفليىمەن اياقتىڭ ۇشىمەن بيلەيتىن ەرلەردى كەزدەستىرىپ قالىپ جاتامىز. كەيبىر حورەوگرافتار مۇنى سوليستەردەن ادەيى سۇرايتىن كورىنەدى. بىراق ءوز باسىم مۇنى قۇپتامايمىن. الەمدىك بالەت ونەرىنىڭ عاسىرلار بويى ساقتالعان كلاسسيكالىق اسەم ادەبىنىڭ بۇزىلماعانى ابزال. پۋانتي – ايەلدەرگە عانا جاراساتىن اياق كيىم.
– كىمدەردى قۇرمەت تۇتاسىز؟
– قازىر الەمدىك بالەتتە اتاقتى ادامدار وتە كوپ. مەن ميحايل بارىشنيكوۆتىڭ ونەرىن باعالايمىن. رەسەيدەگى ا.ۆاگانوۆا اتىنداعى ورىس بالەت اكادەمياسىن بىتىرگەن. 1974 جىلى شەتەل اسىپ كەتكەن. سودان امەريكادا تۇراقتاپ قالعان. جاسى 60-تان اسقان كىسى. بىراق سوعان قاراماستان مۇنداي تۇلعالار بالەتتە وتە سيرەك كەزدەسەدى. ايەلدەر ىشىنەن فرانتسۋز ءبيشىسى سيلۆي گيلەمدى قۇرمەتتەيمىن. ساحنادان قول ۇزبەي 53 جاسىنا دەيىن بيلەگەن ناعىز مايتالمان جان ەدى.
– بالەت سوليستەرى قولدارى قالت ەتكەندە نەمەن اينالىسادى؟
– ءوزىم سىرعاناق تەپكەندى, حوككەي ويناعاندى جاقسى كورەمىن. شاڭعى سپورتى ۇنايدى. ارينە, بۇلار بالەت ءۇشىن وتە قاۋىپتى ويىن تۇرلەرى بولىپ تابىلادى. ويتكەنى كەز كەلگەن ۋاقىتتا اۋىر جاراقات الۋىڭ مۇمكىن. سوعان قاراماستان مۇز ايدىنىندا سەرۋەندەگەندى سۇيەمىن.
– قانشا تىلدە ەركىن سويلەيسىڭ؟
– نەمىسشە, اعىلشىنشا وتە جاقسى سويلەيمىن. فرانتسۋزشام دا جامان ەمەس. وسىلاردىڭ ىشىنەن نەمىس ءتىلىن وتە جىلدام ءارى جەڭىل ۇيرەندىم. وسى تىلدەردە فيلم تاماشالايمىن, گازەت, كىتاپ وقيمىن. دوستارمەن سويلەسىپ تۇرامىن. بىراق ءوزىمنىڭ انا ءتىلىمدى قايدا جۇرسەم دا ۇمىتقان جوقپىن. ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ ادامدارى ءبىر-بىرىمەن قازاقشا سويلەسەدى.
اڭگىمەلەسكەن
قاراشاش توقسانباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
