ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ رەكتورى اكادەميك ع.مۇتانوۆتىڭ بۇيرىعىمەن پروفەسسور ا.قۇسايىنوۆ بيىل ۋنيۆەرسيتەتتىڭ تۇلەكتەر كۇنىنە وراي وتكىزىلگەن شارادا ء«ال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ – 80 جىل» مەدالىمەن ماراپاتتالدى جانە ستۋدەنتتەر سارايىندا وتكىزىلگەن جيىندا رەكتوردىڭ ءوزى ونىڭ كەۋدەسىنە تاقتى.
ابەكەڭ پاۆلودار وبلىسىنداعى ۇلگىلى اۋىلىندا دۇنيەگە كەلەدى. 30-جىلداردىڭ باسىنداعى اشارشىلىقتان, ودان كەيىنگى جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىننەن ەل ەس جيماي جاتىپ, سوعىس ءورتى تۇتانىپ, بارلىق ەر-ازاماتتار مايدانعا كەتكەن شاق بولاتىن. سول كەزدەرى دۇنيەگە كەلگەندەردىڭ بالالىق شاعىن وتە قيىن بولدى دەسەك, ابەكەڭنىڭ بالالىق شاعىن ولاردان ون ەسە اۋىر بولدى دەۋ, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. 1942 جىلدىڭ سوڭىندا ابەكەڭنىڭ اكەسى مايدانعا شاقىرىلىپ, تەكسەرۋ بارىسىندا «حالىق جاۋى» بولىپ شىعادى دا, 58-باپپەن سوتتالادى. بار اۋىرتپاشىلىق اناسى ءۇنزيلانىڭ موينىنا تۇسەدى.
سوعىس جىلدارى قيىنشىلىقتان تۋعان اعاسى مەن اپكەسى قايتىس بولادى. سوعىستان كەيىنگى جىلدارى دا ابەكەڭ ءۇشىن وڭاي تيگەن جوق. «حالىق جاۋىنىڭ» بالاسى رەتىندە مەكتەپتە دە, كوشەدە دە, قايدا بولسىن شەتقاقپاي كورسە دە قايسار مىنەزدى ءارى ارعى جاعىندا تەكتىلىكتىڭ قانى بار بالا جاسىماي, كەرىسىنشە وجەت بولىپ وسەدى. ءبىلىم جاعىنان قاتارىنىڭ الدى بولىپ, 7 جىلدىق اۋىل مەكتەبىن جاقسى دەگەن باعالارمەن ءبىتىرىپ شىعادى.
ودان كەيىن پاۆلودار قالاسىنداعى پەدۋچيليششەدە وقيدى. وقىپ ءجۇرىپ سپورتپەن شۇعىلدانا باستايدى, ون سەگىز جاسىندا كۇرەستەن كسرو سپورت شەبەرى اتاعىن يەلەنەدى. ۋچيليششەنى ۇزدىك اياقتاپ, ەڭبەك جولىن تۋعان اۋىلىنداعى مەكتەپتە مۇعالىم بولىپ باستايدى.
ءبىلىمىن ودان ءارى تەرەڭدەتىپ, جوعارى ءبىلىمدى ماماندىق الۋ ءۇشىن ابەكەڭ 1960 جىلى قازمۋ-دىڭ تاريح فاكۋلتەتىنە ستۋدەنت بولىپ قابىلدانادى. از بولسا دا ومىرلىك تاجىريبە جيناقتاعان ابەكەڭ بىردەن ۇزدىكتەر قاتارىنان كورىنەدى, قوعامدىق جۇمىستارعا بەلسەنە ارالاسىپ, سپورتىن دا جالعاستىرا بەرەدى. سول جىلدارداعى زاڭ بويىنشا ستۋدەنت بولعانىنا قاراماستان اسكەرگە شاقىرىلادى. ابەكەڭ ءبىر اڭگىمەسىندە اسكەردەگى قىزمەتى تۋرالى بىلاي دەپ ايتقانى بار: ء«بىزدى اسكەرگە شاقىرىپ, ازداعان دايىندىقتان سوڭ, كۇندەلىكتى كيىمدەرىمىزبەن جولاۋشىلار كەمەسىنە تۋريستەر رەتىندە مىنگىزدى دە, بارىمىزدەن قولحات الدى. ءسويتىپ ءوز ەركىمىزبەن ۆەتنامعا اسكەري كومەك بەرۋ ءۇشىن باردىق. ءۇش جىل بويى ەرىكتىلەر رەتىندە ۆەتنامدا سوعىسىپ قايتتىق». «ۆەتنامدا قانداي اسكەري ماراپاتقا يە بولدىڭىز؟» دەگەن سۇراققا «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىنە» دەپ جاي عانا جاۋاپ بەردى. كەيىننەن ويلاپ وتىرسام, 1960-شى جىلدارى ابەكەڭدەردىڭ ۆەتنامعا بارىپ سوعىسقانى وتە قۇپيا تۇردە بولعان ەكەن جانە ول جونىندە جاق اشپاۋ تۋرالى انت بەرىپتى. سودان بەرى جارتى عاسىر ءوتىپتى. ال قازىرگى كۇندە تاريحتا جوق ەل ءۇشىن قان توكتىم دەپ كەۋدە قاعىپ, ماقتانۋ – ونىڭ قانىندا جوق قاسيەت.
ابەكەڭ اسكەردەن ورالىپ, وقۋىن قايتا جالعاستىرادى. سول كەزگە قاتىستى مىناداي ءبىر وقيعانى ايتىپ ەدى. «اسكەردەن كەشتەۋ ورالدىم. ساباق باستالىپ كەتىپتى. قۇجاتتارىمدى وتكىزىپ, جاتاقحانا الايىن دەپ دەكانعا بارسام, ورىننىڭ ءبارى ءبولىنىپ قويىلعان. قالادا جاقىن اعايىن-تۋىس جوق. كەشكە دەيىن اندا جۇگىرىپ, مۇندا جۇگىرىپ, ەشتەڭە شىعارا الماي, باسىم سالبىراپ, قايدا بارارىمدى بىلمەي تۇرعانىمدا فاكۋلتەت دەكانى ءا.شۇپەكوۆ دەگەن اعايىمىز ء«جۇر مەنىمەن» دەپ قاسىنا ەرتىپ الدى. ۇيىنە الىپ بارىپ, «مەن ساعان جاتاقحانادان ورىن الىپ بەرگەنشە وسىندا بولاسىڭ» دەپ ۇيىنە جاتقىزدى. سودان ءبىر اپتاداي دەكاننىڭ ۇيىندە جاتتىم». ابەكەڭنىڭ جاسى جەتپىستىڭ بەل ورتاسىنا كەلسە دە ۇستازى ءا.شۇپەكوۆتى كورسە, جۇگىرىپ بارىپ امانداسادى, اعايىنىڭ حال-جاعدايىن سۇراپ, تۋعان اعاسىنداي قۇرمەتتەيدى. ول ۇستازىنىڭ بار اسىل قاسيەتىن ءبىر سوزگە جيىپ, «ادامگەرشىلىكتىڭ ەڭ جوعارى ەتالونى» دەپ ايتادى. ال پروفەسسور ءا.شۇپەكوۆ ءۇشىن پروفەسسور ا.قۇسايىنوۆ جانە ونىڭ ستۋدەنتتىك كەزدەگى گرۋپپالاس دوستارى – پروفەسسور س.ماشىمباەۆ, پروفەسسور م.ءابدىروۆ, پروفەسسور ق.قاراجان ءبارى ءالى شاكىرت سەكىلدى. ولاردىڭ ۇستازىنا دەگەن قارىم-قاتىناسىنىڭ ناعىز شىنايى ەكەندىگىنە تالاي رەت كوزىمىزدى جەتكىزدىك.
ابەكەڭ ۋنيۆەرسيتەتتى بىتىرگەن سوڭ بىرنەشە جىل الماتى قالاسىنداعى اۋداندىق پارتيا ۇيىمىندا قىزمەت ىستەيدى. سول كەزدە ول وسى باعىتتان اۋىتقىماي جۇرە بەرسە, تالاي بيىكتەرگە قول جەتكىزەرى انىق ەدى. ماماندىعى – جوعارى ءبىلىمدى تاريحشى, سپورتشى, ەكى تىلگە بىردەي جەتىك, شەتەلدە «ينتەرناتسيونالدىق بورىشىن» وتەگەن ارداگەر, «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىنىڭ يەگەرى جانە ت.ب. بولاشاقتاعى قىزمەتتىك ساتىلار, سوعان ساي جاسالاتىن ماتەريالدىق جاعدايدىڭ ءبارىن بىلە تۇرا, ابەكەڭ بارىنەن ءبىر-اق كۇندە باس تارتىپ, پارتيالىق جۇمىستان شىعادى دا, ءوزىنىڭ قازمۋ-ىنا قايتىپ ورالادى. اسپيرانتۋراعا قابىلدانىپ, تەز ارادا عىلىم كانديداتى دەگەن عىلىمي دارەجەنى يەلەنەدى. ودان ءارى اعا وقىتۋشى, دوتسەنت قىزمەتتەرىندە تاريح فاكۋلتەتىنىڭ كافەدراسىندا ءبىلىم بەرۋ مەن عىلىمي ىزدەنىستەرىن جالعاستىرادى.
ابەكەڭ ومىرىندەگى ۇلكەن ءبىر بەلەس – قازمۋ رەكتورى, اكادەميك ءو.جولداسبەكوۆتىڭ تۇسىندا پرورەكتور بولىپ قىزمەت ىستەۋى. ابەكەڭنىڭ بويىنداعى جەكە قاسيەتتەردى كورە بىلگەن رەكتور وعان اسا جاۋاپتى سالالاردى سەنىپ تاپسىرادى. ۇستازىنان تالانتتى جاس باسشى كوپ تاعىلىم ۇيرەنەدى. كەيىننەن ءوزى دە رەكتور بولعان كەزىندە ۇستازىنىڭ ادالدىق, ۇيىمداستىرۋشىلىق, ادامدارمەن قارىم-قاتىناس جاساۋ سەكىلدى قاسيەتتەرىن ۇيرەنگەنىن ءجيى ەسكە الىپ وتىرادى. قازىرگى الماتى قالاسىنداعى «قالا ىشىندەگى قالا اتانعان» قازۇۋ قالاشىعىندا ابەكەڭنىڭ دە قولتاڭباسى بار.
1986 جىلعى جەلتوقسان وقيعاسى كەزىندە ابەكەڭ قازمۋ-دىڭ پرورەكتورى بولاتىن. جەلتوقساننان كەيىنگى ورتالىقتىڭ تاپسىرماسىمەن باستالعان جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ جازالاۋ شارالارى ونى دا اينالىپ وتپەدى. ستۋدەنت جاستاردىڭ الاڭعا شىعۋىنا تىكەلەي سەبەپشى بولعاندار دەگەن جالا جابىلىپ, رەكتوردان باستاپ بارلىق ونىڭ كومانداسى قۋعىنعا تۇسەدى. ابەكەڭنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ول ءوزىنىڭ دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن تالقىلاۋدان وتكىزىپ, قورعاۋعا دايىندالىپ ءجۇرىپتى. اۆتورەفەراتىن شىعارىپ, قورعايتىن كۇنى دە بەلگىلەنگەن ەكەن. قورعاماق تۇگىلى باسى بالەگە قالىپ, پرورەكتورلىق جۇمىستان بوساتىلادى. تاريح فاكۋلتەتىندەگى ءبىر كافەدراعا مەتوديست رەتىندە بۇيرىق شىعارىپ جىبەرەدى. بۇل دەگەن قازاق عالىمىن قورلاۋدىڭ ەڭ ءبىر شەكتەن شىققان كورىنىسى ەدى. ون شاقتى كۇننەن كەيىن بۇيرىق وزگەرتىلىپ, «عىلىم بويىنشا دوتسەنت» دەگەن قىزمەتكە اۋىستىرىلادى. بۇل لاۋازىمدى باسقاشا ايتقاندا – «ستۋدەنتتەرگە ءدارىس وقۋعا, تاربيە جۇمىسىن جۇرگىزۋگە تىيىم سالىنعان عىلىمي قىزمەت» دەگەندى بىلدىرەدى. سول كەزدەگى قورلىقتى, تاعى دا شەتتەتۋدى باسىنان وتكەرگەن ابەكەڭ مويىمايدى. كەرىسىنشە, ءوزىن قايراي, شىڭداي تۇسەدى.
ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك الۋى بۇكىل قازاق جۇرتىنىڭ باعىن اشىپ, دامۋىنا مۇمكىندىك بەرگەنى سەكىلدى, ابەكەڭنىڭ دە جولى اشىلادى. دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن ءساتتى قورعاپ, پروفەسسور اتانادى. سول كەزدەگى تسەلينوگراد قالاسىنداعى وبلىستىق پەدينستيتۋتقا رەكتور بولىپ قىزمەتكە تاعايىندالادى. پروفەسسور ا.قۇسايىنوۆتىڭ تۇلعالىق بولمىسىنىڭ ەرەكشە بايقالعان تۇسى – ەلىمىزدىڭ ساياسي-اكىمشىلىك ورتالىعىنىڭ اقمولا قالاسىنا قونىس اۋدارعان كەزى. قالاداعى پەداگوگيكالىق ينستيتۋت ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى دەگەن اتاۋعا يە بولىپ, جاڭا باس كورپۋس سالىندى. قۇرىلىس تولىعىمەن بىتكەنشە رەكتور ونىڭ باسى-قاسىندا جۇرەدى. ۇلى ۇستازى اكادەميك ءو.جولداسبەكوۆتەن ۇيرەنگەنىندەي, ەڭ باستى جاۋاپكەرشىلىكتى موينىنا الىپ, عيماراتتىڭ قۇرىلىسى مەن ساۋلەتىنە, ءاربىر كەزەڭنىڭ دەر كەزىندە اياقتالۋىنا كۇش سالادى. قازاقستاننىڭ استاناسىنا ات باسىن تىرەگەن شەتەلدىك جوعارى مارتەبەلى قوناقتاردىڭ باعدارلاماسىنا ۋنيۆەرسيتەتتەگى كەزدەسۋ ەنگىزىلەتىن. سول جىلدارى ابەكەڭ 20-عا جۋىق شەتەلدىك پرەزيدەنت پەن پرەمەر-ءمينيستردىڭ يىقتارىنا قازاقتىڭ قاسيەتتى شاپاندارىن جاۋىپ, ۇلتتىق ءداستۇردى ۇلىقتادى.
پروفەسسور ا.قۇسايىنوۆ تاۋەلسىز قازاق ەلىندەگى عىلىمي كادرلاردى دايارلاۋ ىسىندە دە شەبەر ۇيىمداستىرۋشى جانە ءپرينتسيپتى باسشى رەتىندە زيالى قاۋىم اراسىندا تانىمال بولدى. بەس جىلداي جوعارى اتتەستاتسيالىق كوميتەتتى باسقارىپ, ونىڭ جۇمىسىن جولعا قويا ءبىلدى. سول جىلدارى قاي ماماندىق تۇرىندە بولسىن ناشار ديسسەرتاتسيالىق جۇمىستار بەكىمەي, كەرى ورالاتىن. مۇندايدا قانداي دا ءبىر قىسىم تۇرىنە قاراماستان شىنايىلىقتى باستى قارۋ ەتكەن ابەكەڭ بار جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىنا الاتىن. سودان بولۋى كەرەك, تالاي ءالسىز جۇمىستاردىڭ اۆتورلارى جانە ولاردىڭ جەتەكشىلەرى ابەكەڭمەن تىكەلەي كەزدەسۋدەن قاشقاقتاپ جۇرەتىن.
قازىرگى كۇندە ابەكەڭ استانا قالاسىنداعى «ەۋرازيا گۋمانيتارلىق ينستيتۋتى» دەپ اتالاتىن جەكە جوعارى وقۋ ورنىنىڭ رەكتورى. ون ءتورت جاسىندا پاۆلودارداعى پەدۋچيليششەگە قۇجات تاپسىرعاندا ۇستاز, پەداگوگ بولۋدى قالاي ارمانداسا, مىنە 61 جىل بويى سول ارمان جولىنان اۋىتقىماي ءبىلىم مەن عىلىم جولىندا, ولاردى ۇيىمداستىرۋ جولىندا تىنباي ەڭبەك ەتىپ كەلەدى.
ەندى ءبىر-ەكى اۋىز ءسوز ابەكەڭنىڭ جەكە باسىنداعى كەيبىر كوپشىلىك بىلە بەرمەيتىن ەرەكشە ونەرى جانە قاسيەتى تۋرالى بولماق. قاراپ وتىرسام, ابەكەڭنىڭ بويىنداعى دالدەپ تۋراسىن ايتۋ, شەشەن سويلەۋ اتا-تەكتەن كەلە جاتقان سياقتى. اتاقتى اقىن يسا بايزاقوۆتىڭ سوزگە شەشەندىگىنىڭ ءبىر ۇشى ونىمەن شوبەرە تۋىس ابەكەڭە دە دارىعان دەپ ويلايمىن. باتىرلارى مەن اقىندارى كوپ شىققان ابەكەڭنىڭ ارعى اتا-بابالارى ەل قورعاپ, ءسوزدىڭ ءدامى مەن شىرايىن قالاي كەلتىرسە, سولاردىڭ ءبىر ۇرپاعى ابەكەڭدە سول ونەردىڭ ەكەۋى دە ۇشتاسقان دەپ وي تۇيەمىن. سول قوس قاسيەت ابەكەڭدى قازىرگى زاماننىڭ قايسار مىنەزدى عالىم تۇلعاسىنا اينالدىرىپ وتىر.
بەرەكەت كارىباەۆ,
ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى,
ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق
ۋنيۆەرسيتەتى قازاقستان تاريحى
كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
