سانى جوق سايلاۋلار
اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپتىڭ يناۋگۋراتسياسىنان باستالعان جىلدىڭ ساياسي جاڭالىقتارى وزگە ەلدەردەگى سايلاۋلارعا ۇلاستى. ناۋرىزدا وڭتۇستىك كورەيانىڭ كونستيتۋتسيالىق سوتى ەل باسشىسى پاك كىن حەگە يمپيچمەنت جاريالاپ, ەكى ايدان سوڭ كورەي حالقى جاڭا پرەزيدەنتى مۋن چجە ءيندى سايلادى. مامىردا فرانتسيادا پرەزيدەنتتىك سايلاۋدىڭ ەكىنشى تۋرى ءوتىپ, ەليسەي سارايىنا يەلىك ەتۋ ەمانيۋەل ماكرونعا بۇيىردى. سوڭعى ەكى پرەزيدەنت قىزمەتكە كىرىسكەن سوڭ, مەدياداعى جارقىلىن ازايتسا, ترامپ مىرزا جىل ون ەكى اي باسىلىم بەتتەرىنەن تۇسپەدى. ونىڭ اشۋعا تولى تۆيتتەرى مەن قيسىق شەشىمدەرى بۇكىل الەمدى دۇرلىكتىرىپ وتىردى. اسىرەسە اقش پرەزيدەنتىنىڭ سوڭعى ايداعى يەرۋساليمدى يزرايل استاناسى دەپ مالىمدەۋى الەمدىك قوعامداستىقتىڭ قاتاڭ نارازىلىعىنا تاپ بولدى.
اتقارۋشى بيلىكتىڭ باسشىسىن زاڭ شىعارۋشى ورگاندارداعى پارتيالار انىقتايتىن ەلدەردە پارلامەنتتىك سايلاۋلاردىڭ ورنى ەرەكشە ەكەنى بەلگىلى. پارلامەنتتىك باسقارۋ فورماسىنداعى مۇنداي مەملەكەتتەرگە مىسال رەتىندە گەرمانيانى كەلتىرۋگە بولادى. بيىل قىركۇيەكتىڭ 24 جۇلدىزىندا وسى گەرمانيادا پارلامەنتتىك سايلاۋ بولىپ, 709 بۋندەستاگ مۇشەسى سايلاندى. ناتيجەسىندە حريستيان-دەموكراتيالىق وداق/حريستيان-سوتسيالدى وداق بلوگى مەن گەرمانيانىڭ سوتسيال-دەموكراتيالىق پارتياسى «ۇلكەن» كواليتسيا قۇرىپ, انگەلا مەركەل كانتسلەرلىكتى جالعاستىراتىن بولدى.
پارلامەنتتىك سايلاۋدى ماۋسىم ايىندا ۇلىبريتانيا دا وتكىزدى. مونارحيالىق ەل بولسا دا, پارلامەنتتىك باسقارۋ فورماسىنا جۇگىنەتىن بريتانيالىقتار مەرزىمىنەن بۇرىنعى پارلامەنتتىك سايلاۋعا قاتىسۋعا ءماجبۇر بولدى. 2016 جىلعى رەفەرەندۋم كەزىندە اعىلشىندار ەۋرووداقتان شىعامىز دەپ داۋىس بەرىپ, سول كەزدەگى پرەمەر-مينيستر دەۆيد كەمەرون بولىنۋگە قارسى ساياساتكەر رەتىندە ءوز ەركىمەن وتستاۆكاعا كەتكەن بولاتىن. ونىڭ ورنىنا ۇلىبريتانيانىڭ ەۋرووداقتان شىعۋىن قولدايتىن تەرەزا مەي كەلدى.
رەفەرەندۋمدار رەتى
2017 جىلى رەفەرەندۋمدار دا از بولمادى. 16 ساۋىردە تۇركيادا كونستيتۋتسيالىق رەفەرەندۋم ءوتىپ, اتا زاڭعا ەنگىزىلەتىن 18 تۇزەتۋدى ماقۇلداۋ ماسەلەسى قويىلدى. تۇزەتۋلەر تۇركيانى پارلامەنتتىك باسقارۋ فورماسىنان پرەزيدەنتتىك رەسپۋبليكاعا اينالدىرماق ەدى. ول بويىنشا پرەمەر-مينيستر قىزمەتى جويىلىپ, پارلامەنتتىڭ قۇقىقتارى شەكتەلەتىن بولدى. رەفەرەندۋمدا داۋىس بەرۋشىلەردىڭ 51,41 پايىزى رەفورماعا ء«يا» دەپ جاۋاپ بەرىپ, رەدجەپ تايپ ەردوعاننىڭ بيلىگىن كۇشەيتىپ بەردى.
بيىل قاتارىنان ەكى تاۋەلسىزدىك رەفەرەندۋمى ءوتتى. سونىڭ ءبىرى – يراك كۇردىستانىنىڭ تاۋەلسىزدىگى تۋرالى ەدى. 25 قىركۇيەكتە وتكەن رەفەرەندۋمدا داۋىس بەرۋشىلەردىڭ 92 پايىزىنان استامى ازات ەل بولۋدى قولداعان بولاتىن. داۋىس بەرۋ يراك كۇردىستانى اۆتونومياسىنا قاراستى تەرريتوريالاردا جۇرگىزىلدى. رەفەرەندۋمعا سونداي-اق يراك كۇردتەرىنىڭ باقىلاۋىنداعى ايماقتار مەن قالالار دا قاتىستى. سولاردىڭ قاتارىندا مۇنايلى پروۆينتسيا كيركۋك تا بار. كۇردتەردىڭ وكىنىشىنە قاراي, يراك كۇردىستانى تاۋەلسىز بولا المادى. 27 قىركۇيەك كۇنى يراك ۇكىمەتى رەفەرەندۋم ناتيجەسىن مويىندامايتىنىن مالىمدەپ, پرەمەر-مينيستر ءال-اباديگە كۇردتەردىڭ باقىلاۋىنداعى اۆتونوميا قۇرامىنا كىرمەيتىن تەرريتوريالاردى مەيلى بەيبىت جولمەن, مەيلى كۇش قولدانۋ ارقىلى بوساتۋعا قۇزىرەت بەرىلدى. ارتىنان اۆتونوميا استاناسى ەربيلگە جانە سۇلەيمانيەگە اۋە رەيستەرى توقتاتىلدى. سونىمەن قاتار اۆتونوميالى ايماقپەن قارجىلىق وپەراتسيالار جۇرگىزۋگە تىيىم سالدى. يراكتىڭ اۆتونومياعا بلوكادا قويۋىن يران مەن تۇركيا قولداپ, سانكتسيالارعا قوسىلۋعا دايىن ەكەنىن ءبىلدىردى. 25 قازاندا اۆتونوميا بيلىگى يراكقا رەفەرەندۋم ناتيجەلەرىن «ارەكەتسىزدەندىرىپ», باگدادپەن ديالوگتى باستاۋ تۋرالى ۇسىنىس ءبىلدىردى. ءتورت كۇننەن سوڭ تاۋەلسىزدىك الۋ ءىسىن سوڭىنا دەيىن جەتكىزە الماعان يراك كۇردىستانىنىڭ پرەزيدەنتى ماسۋد بارزاني 12 جىلدىق باسقارۋىنان سوڭ قىزمەتىنەن ءوز ەركىمەن كەتەتىنىن مالىمدەدى. وسىلايشا كۇردتەر ۇزاق كۇتكەن تاۋەلسىزدىككە جاقىنداپ بارىپ, قول جەتكىزە المادى.
وسى وقيعادان التى كۇن وتكەن سوڭ ءوز باعىن كاتالونيالىقتار سىناپ كوردى. يسپانيادان ەنشىسىن الىپ, دەربەس ەل بولۋدى كاتالونيا تۇرعىندارى كوپتەن اڭساپ ءجۇر ەدى. ءتۇرلى تارتىستاردان سوڭ وسى جىلدىڭ 1 قازانىندا ءمادريدتىڭ قارسىلىعىنا قاراماستان, تاۋەلسىزدىك رەفەرەندۋمىن وتكىزدى. داۋىس بەرۋگە قاتىسقانداردىڭ 90 پايىزى ازات ەل بولامىز دەپ جاۋاپ قاتتى. يسپانيا ۇكىمەتى كونستيتۋتسياسىنىڭ 155-بابىنا سۇيەنىپ, باسقارۋدى ءوز قولىنا الدى دا, ايماقتىق پارلامەنتتى تاراتىپ, اۆتونوميانىڭ پرەزيدەنتى كارلەس پۋچدەمون مەن ۆيتسە-پرەزيدەنتى وريول جۋنكەراستى قاماۋعا الماق بولدى. پۋچدەمون بەلگياعا قاشىپ, جۋنكەراستى تۇرمەگە ءتۇستى. جەلتوقساننىڭ 21 جۇلدىزىنداعى كەزەكتەن تىس پارلامەنتتىك سايلاۋ-
دا يسپانيا قۇرامىندا قالۋدى قولدايتىن «ازاماتتار» پارتياسى جەڭىسكە جەتكەنىمەن, ازاتتىقتى قولدايتىن ءۇش پارتيانىڭ جيىنتىق ەسەبى ونىڭ ناتيجەسىن ەڭسەرىپ كەتتى. ەندىگى كەزەكتە الگى ءۇش پارتيا كەلىسىمگە كەلىپ, كواليتسيا قۇرا السا, قايتادان تاۋەلسىزدىكتى جاقتايتىن ايماق باسشىسىن سايلاي الادى.
تىعىرىققا تىرەگەن تەررورلىق شابۋىلدار
وكىنىشكە قاراي, تاۋىق جىلىن جاپپاي قىرىپ-جويۋ وقيعالارىنسىز وتكىزە المادىق. بىرىنەن سوڭ ءبىرى قايتالانعان شابۋىلدار مىڭداعان ادامنىڭ ءومىرىن اكەتتى. جىلدىڭ ءبىرىنشى كۇنى ىستانبۇلداعى تۇنگى كلۋبتاردىڭ بىرىندە وزبەكستان تۋماسى ابدۋلقادىر ماشاريپوۆ وق جاۋدىرىپ, 39 ادام قايتىس بولدى. شابۋىلدى دايش تەررورلىق ۇيىمى ءوز موينىنا الدى.
22 مامىردا ۇلىبريتانيانىڭ مانچەستەر قالاسىندا اريانا گراندە ەسىمدى امەريكالىق ءانشىنىڭ كونتسەرتىندە جانكەشتى لاڭكەس ءوزىن-ءوزى جارىپ, كونتسەرتتى تاماشالاۋعا كەلگەن 22 ادامنىڭ ءومىرىن قيدى. تەررورشىنىڭ قولىنان ءبىر ادام قازا تاپسا, سونى زورايتىپ كورسەتەتىن باتىس قوعامى ءۇشىن بۇل ۇلكەن قايعىلى وقيعا ەدى. بۇدان سۇمدىق شابۋىل بولۋى مۇمكىن ەمەستەي كورىندى, الايدا اراعا تورت اي سالىپ, 1 قازاندا اقش-تىڭ لاس ۆەگاسىنداعى كونتسەرتتە ستيۆەن پاددوك ەسىمدى ازامات جاقىن ماڭداعى قوناقۇيدەن وق جاۋدىرىپ, 58 ادامدى مەرت قىلدى.
بۇل – بەيبىت, قاۋىپسىزدىك شارالارى ساقتالعان دامىعان قوعامداعى وقيعالار. الەمدىك مەديانىڭ نازارىنان تىس قالاتىن, سوعىستان كوز اشپاي كەلە جاتقان, ەكسترەميزمنىڭ وشاعى بولىپ وتىرعان ەلدەردەگى جاعداي بۇدان الدەقايدا قيىن. يراك, سيريا, پاكىستان, اۋعانستان, ەگيپەت جانە سومالي سەكىلدى ەلدەردە لاڭكەستىك جارىلىستار كۇندە بولىپ جاتتى. جۇزدەن اسا ادامنىڭ ءومىرىن قيعان 8 شابۋىل بولسا, سونىڭ ۇشەۋى سيرياعا كەلەدى ەكەن. جىلدىڭ ەڭ سوراقى شابۋىلى سومالي استاناسى موگاديشودا بولدى. جۇك كولىگىنىڭ جارىلىسى 512 ادام قۇربان بولدى. Esri.com
cايتىنىڭ مالىمەتىنشە, بيىل 1 099 تەررورلىق شابۋىل بولىپ, 7 455 ادام ءولىمى تىركەلگەن ەكەن.
جىلدىڭ جاعىمدى جاڭالىقتارى
دايش تەررورلىق ۇيىمىنىڭ سيريا مەن يراكتاعى جاۋلاپ العان جەرلەرى تۇتاستاي بوساتىلدى. بىرەۋلەر مۇنى دايش-ءتىڭ تۇبەگەيلى جەڭىلىسى دەپ باعالاسا, بىرەۋلەر ۇيىمنان كەلەر قاۋىپ ءالى سەيىلگەن جوق دەيدى. سيرياداعى ازاماتتىق سوعىستى پايدالانعان تەررورلىق ۇيىم 2014 جىلى كۇشىنە ەنىپ, شام ەلى مەن يراكتاعى كوپتەگەن قالالاردى باسىپ الدى دا, قىسقا ۋاقىتتا ۇلكەن كۇش جيناپ, الەمنىڭ نازارىن وزىنە بۇردى. بۇل ۇيىم وزگەلەردەن جوعارى دەڭگەيدەگى ۇيىمداسۋىمەن ەرەكشەلەندى. قۋاتى مىقتى, قاراجاتى مول دايش كوممۋنيكاتسيا قۇرالدارىن دا ءتيىمدى پايدالانعانى بەلگىلى. ناتيجەسىندە, مۇددەلى ەلدەردىڭ ءبارى جۇمىلىپ دايش-پەن كۇرەستى. ءۇش جىلعا سوزىلعان تارتىستىڭ اسەرىنەن بيىلعى كوكتەمدە راككا, شىلدەدە موسۋل تەررورشىلاردان ازات ەتىلدى. جەلتوقساندا قالعان تەرريتوريالار دا تازارتىلىپ, دايش تالقاندالدى دەگەن اقپارات تارالدى. جاعدايدى پايدالانعان رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين سيرياداعى رەسەي اسكەرىن ەلگە قايتاراتىنىن مالىمدەدى.
جاعىمدى جاڭالىقتار لەگىن ساۋد ارابياسى جالعاستىردى. بيىل ساۋديالىقتار ايەلدەر قاۋىمىنىڭ قۇقىقتارىن كەڭەيتىپ, كولىك ايداۋعا, سپورت ستاديوندارىنا كىرۋگە مۇمكىندىك بەردى. سونىمەن قاتار وسىعان دەيىن تىيىم سالىنىپ كەلگەن كونتسەرتتەر مەن كينوتەاترلارعا رۇقسات ەتىلدى. بۇل 2013 جىلدان بەرى جالعاسىپ كەلە جاتقان ەركىندىك تولقىنىنىڭ جالعاسى ەدى. سول جىلدان باستاپ ساۋديالىقتار ءۋاحاببيزمنىڭ قاتىپ قالعان كەيبىر قاعيدالارىنان باس تارتىپ, ليبەرالدىق قۇندىلىقتاردى قابىلداي باستادى. ماسەلەن, 2013 جىلى سول كەزدەگى ەل باسشىسى كورول ابدۋللاح بەدەلى جوعارى شۋرا كەڭەسىنە 30 ايەلدى مۇشەلىككە قابىلدادى. ال 2015 جىلدىڭ 12 جەلتوقسانىندا ايەلدەرگە داۋىس بەرۋ جانە سايلانۋ قۇقىعى بەرىلدى. بۇل جىلدار بويى ايەلدەر قۇقىعى ءۇشىن كۇرەسكەندەرگە ۇلكەن جەڭىس بولدى. 2016 جىلدىڭ ساۋىرىندە مۇراگەر حانزادا مۇحاممەد بەن سالمان ساۋد ارابياسىنىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى جول كارتاسىن جاريالاپ, مۇنايعا تاۋەلسىز ەكونوميكا قۇرۋعا بەت العانىن كورسەتتى. وسى ارقىلى ساۋديالىقتار ايەلدەردىڭ قوعام مەن ەكونوميكانى دامىتۋداعى الەۋەتىن مويىندادى.
بيىلعىنىڭ نەگىزگى الەمدىك وقيعالارى – وسىلار. اتالعان تاقىرىپتاردىڭ ءبارى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى بەتتەرىندە ساپالى ساراپتاما كۇيىندە ۋاقتىلى جارىق كورىپ وتىردى. وسىلايشا تاۋىق جىلى ءتۇرلى دەڭگەيدەگى تارتىستار مەن تاريحي ساتتەرگە تولى جىل بولدى.
دارحان ومىربەك,
«ەگەمەن قازاقستان»
