اۋىلداردا ۇجىمداستىرۋ ءداۋىرى باستالعان سول تۇستارى ەڭ الدىمەن قوسشى وداقتارى, سودان كەيىن بارىپ ارتەلدەر, اقىرىندا ۇجىمشارلار قۇرىلعان بولاتىن. ۇجىمشارلار كەڭشارلارعا اينالدىرىلعان كەزدە كەڭەس وداعىنىڭ ءوزى قۇلاپ تىندى. كەڭەس وداعى قولىندا بارلىق اكىمشىلىك-كوماندالىق رەسۋرستار بولا تۇرا اۋىل ادامدارىن ۇجىمداستىرىپ, ءىرى شارۋاشىلىقتار قۇرۋعا ءوزىنىڭ قانشاما جىلدارىن جۇمسادى. ال تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى وسى ءىستى قالپاقپەن ۇرىپ العىسى كەلەتىن سەكىلدى. ماسەلەن مينيسترلىك بيىل ەلىمىزدە 326 كووپەراتيۆ قۇرۋ جوسپارلانسا, ونىڭ ورنىنا 745 كووپەراتيۆ قۇرىلدى دەپ مالىمەت تاراتقان بولاتىن. وسى كورسەتكىش راس پا؟ قۇرىلىپ وتىرعان 745 كووپەراتيۆ شىنىمەن دە قالىپتى جۇمىس ارناسىنا كىرىسىپ كەتە الدى ما؟ مىنە, كۇن تارتىبىندە تۇرعان وسىنداي وتكىر ساۋالعا اۋىل شارۋاشىلىعى ۆيتسە-ءمينيسترى نۇرجان التاەۆ بىلاي دەپ پىكىر ءبىلدىردى.
ء«يا بۇل ماسەلەنى ورىندى كوتەرىپ وتىرسىزدار. شىنىمدى ايتسام, وسىنداي سۇراقتىڭ بولارىن ءوزىم دە كۇتىپ ەدىم.
جاڭاعى 745 كووپەراتيۆتىڭ قۇرىلعاندىعى انىق. بىراق ولار قالاي جۇمىس ىستەپ وتىر, بۇل – ەكىنشى ماسەلە. ءبارى دە ويداعىداي جۇمىس ىستەپ جاتىر دەپ ايتا المايمىن. ويتكەنى ءبىزدىڭ يدەيامىز بەن تالابىمىز بويىنشا بۇل قۇرىلعان كووپەراتيۆتەردىڭ بارلىعى وزدەرى شىعاراتىن ونىمدەردى, ماسەلەن, ەت پەن ءسۇتتى وتكىزۋ ءۇشىن سول وڭىردە جۇمىس ىستەپ تۇرعان ەت نەمەسە ءسۇت زاۋىتىنا ناقتى بەكىتىلۋى ءتيىس ەدى. ءسويتىپ ولاردىڭ ونىمدەرىن تۇراقتى تۇردە قابىلدايتىن سۋبەكت ارنايى كەلىسىمشارت نەگىزىندە ايقىندالۋى كەرەك بولاتىن. وكىنىشكە قاراي, وڭىرلەردەگى اكىمدىكتەردىڭ بارلىعى وسى جۇمىستى اقىر اياعىنا دەيىن جەتكىزە قويعان جوق. بۇل تۋرالى مەن ناقتى مىسال دا كەلتىرە الامىن.
بىراق اڭگىمە مۇندا ەمەس. اڭگىمە قۇرىلىپ جاتقان كووپەراتيۆتەر وندىرگەن ونىمدەردىڭ ءوتىمدى بولۋىندا. سوندا عانا ولار ءوز ىستەرىنە سەنىمدىلىكپەن قاراپ, ودان ءارى دامۋعا ۇمتىلاتىن بولادى. سوندىقتان ءبىز قازىر كووپەراتيۆتەر مەن وڭدەۋشى كاسىپورىندار اراسىن تىعىز بايلانىستىرۋ باعىتىندا جۇمىستار جۇرگىزىپ جاتىرمىز. بۇل ماسەلە قاتاڭ باقىلاۋدا دەۋگە بولادى», دەپ جاۋاپ بەردى.
ۆيتسە-ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, اۋىلدى كووپەراتيۆتەندىرۋ ءىسىنىڭ تاعى ءبىر قيىندىعى – وسى ءىستىڭ ەرىكتى تۇردە جۇزەگە اسىرىلاتىندىعىندا. ەگەر جەكە شارۋالار كووپەراتيۆكە بىرىكپەيمىن دەسە, ولاردى زورلاپ بىرىكتىرۋگە بولمايدى. مۇنداي كۇش كەڭەس وداعىنىڭ اتقارۋ ورگاندارىنىڭ قولىندا بولعانىمەن, ءبىزدىڭ مينيسترلىكتىڭ قولىندا جوق.
«سوندىقتان ءبىز كووپەراتيۆكە بىرىگۋ ءاربىر شارۋا ءۇشىن ءىس جۇزىندە ءتيىمدى بولاتىنداي سحەما ازىرلەدىك. سونىڭ ءبىرى كووپەراتيۆكە بىرىككەن شارۋالاردىڭ ونىمدەرىن وتكىزىپ بەرۋ ءىسىنىڭ جولعا قويىلا باستاعانى بولسا, ەكىنشى ءبىر ۇلكەن قولداۋ جەڭىلدەتىلگەن نەسيەلەر تۇرىندە جاسالۋدا. ماسەلەن, كووپەراتيۆ مۇشەلەرى وزدەرىنە قاجەتتى قۇرال-جابدىقتار ساتىپ العىسى كەلسە ولارعا 16 ميلليون تەڭگەگە دەيىن جىلدىعى 6 پايىزبەن نەسيە بەرىلەدى. ارينە, بۇل ىستە الىنعان نەسيەگە كەپىلدىك قويۋ جايى دا ەسكەرىلگەن. ماسەلەن, ءسىز كووپەراتيۆ مۇشەسى رەتىندە 10 ميلليون تەڭگە نەسيە الاتىن بولساڭىز, بىراق وعان قوياتىن كەپىل زاتىڭىز بولماسا, مۇنىڭ 5 ميلليون تەڭگەسىنە مەملەكەت كەپىل بولادى. ال ەگەر ءسىز ءوز بيزنەسىڭىزدى ەندى عانا باستاپ جاتقان كووپەراتيۆ مۇشەسى بولساڭىز, وندا مەملەكەت ءسىزدىڭ الاتىن نەسيەڭىزدىڭ 80 پايىزىنا دەيىن كەپىلدىك بەرە الادى. قاراڭىزشى, بۇل كووپەراتيۆ مۇشەلەرىنە جاسالىپ جاتقان ۇلكەن قولداۋ ەمەس پە؟!» دەدى ۆيتسە-مينيستر. ۆيتسە-ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى ساتتە اۋىلدى كووپەراتيۆتەندىرۋ باعىتىندا جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇمىسقا قولبايلاۋ بولىپ وتىرعان كەدەرگىلەر دە از ەمەس ەكەن. سونىڭ باستىلارىنىڭ ءبىرى كووپەراتيۆ مۇشەلەرىنىڭ سانا-سەزىمىنە, بىلىكتىلىك دەڭگەيىنە قاتىستى بولىپ وتىر. اشىعىن ايتساق, مەملەكەت كورسەتىپ جاتقان ءتۇرلى قولداۋلار ناتيجەسىندە كووپەراتيۆكە بىرىگۋدىڭ كووپەراتيۆ مۇشەلەرىنىڭ بارلىعىنا دا پايدالى ەكەندىگىن اۋىل ادامدارى تولىق ءتۇسىنىپ بولا قويعان جوق. بىراق كوپ كەشىكپەي بۇل قيىندىق تا ەڭسەرىلمەك. ويتكەنى «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ بىلىكتىلىك ورتالىعى ارقىلى اۋىل اكىمدەرى مەن كاسىپكەرلەردى وقىتۋ جۇمىستارى قولعا الىنۋدا.
سونىمەن اۋىلدى كووپەراتيۆتەندىرۋ دەگەنىمىز, بۇل – كەڭ اۋقىمدى, كۇش-جىگەر مەن ۋاقىتتى قاجەت ەتەتىن ۇلكەن جۇمىس. سوندىقتان سان مىڭداعان ادامدى قامتىپ وتىرعان بۇل ىستە باستاپقى كەزدە شالاعايلىقتار كەزدەسىپ جاتسا, وعان تۇسىنىستىكپەن قاراعان ورىندى.
سونداي-اق نۇرجان التاەۆتىڭ ايتۋىنشا, كووپەراتيۆتەندىرۋ جونىندە ەلىمىزدە قالىپتاسىپ كەلە جاتقان جاقسى تاجىريبە دە جوق ەمەس. وسىعان مىسال رەتىندە شىعىس قازاقستان وبلىسىندا قۇرىلعان ومارتا شارۋاشىلىقتارىنىڭ كووپەراتيۆىن ايتۋعا بولادى. بۇل ءبىر كووپەراتيۆكە وبلىستىڭ 1,5 مىڭ ومارتاشىسى, ياعني وبلىستاعى بارلىق بال اراسىن ۇستاۋشىلار بىرىكتى. مىنە, وسى ءبىر كووپەراتيۆتىڭ ءوزى جىلىنا 3 مىڭ توننا بال شىعارادى. بۇل – ۇلكەن ءونىم. مۇنداي قوماقتى ونىممەن كەز كەلگەن رىنوكقا شىعۋعا بولادى. مىنە, وسى 1,5 مىڭ ادام ءوز قارجىلارىن بىرىكتىرە كەلە, وزدەرىنە بال قۇياتىن ىدىستاردى شىعاراتىن ۇلكەن تسەح ساتىپ الىپ, ونى ءارتۇرلى كولەمدە بال قۇياتىن بوشكەلەر شىعاراتىن جاڭا تەحنولوگيامەن جابدىقتادى. تاعى دا ءوز ورتالارىنان قاراجاتتارىن شىعارا وتىرىپ, قىتايدىڭ ۆەتينسپەكتسياسىنان ارناۋلى وكىلدەر شاقىرىپ, بال مەن ىدىستار ساپاسىن تەكسەرتكەن. اقىر اياعىندا قىتاي ۆەتينسپەكتسياسىنىڭ وكىلدەرى كووپەراتيۆتە وندىرىلگەن ونىمگە سەنىممەن قاراپ, ساتىپ الۋعا بولادى دەگەن سەرتيفيكاتتارىن بەردى.
«بۇل – ۇلكەن جەتىستىك. ەندى سونىڭ ناتيجەسىندە الدىمىزداعى قاڭتار ايىنان باستاپ قىتايعا بال جەتكىزە باستايمىز. ارينە ەگەر شىعىس قازاقستاننىڭ ومارتا شارۋاشىلىقتارى ءبىر كووپەراتيۆ اياسىنا بىرىكپەي, بۇرىنعىشا جەكە-جەكە قيمىلدايتىن بولسا, بۇل جەتىستىكتىڭ شەتىن دە كورمەگەن بولار ەدى», دەدى ۆيتسە-مينيستر.
ءيا, قازىرگى كۇنى ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىندا تولعاندىراتىن پروبلەمالار از ەمەس. ولاردى شەشۋ جولدارىن ايتقان كەزدە وڭاي كورىنگەنىمەن, ناقتى ناتيجەگە كەلگەن كەزدە اجەپتاۋىر بولىپ باستالعان ىستەردىڭ اقىرى قوجىراپ سالا بەرەتىندىگى دە تالاي بايقالدى. ماسەلەن, بيىلعى جىلدى ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى ءبىرشاما ءتاۋىر كورسەتكىشتەرمەن قورىتىندىلاماق. ەت پەن ءسۇت, كارتوپ پەن كوكونىس ونىمدەرىنىڭ كولەمى بىلتىرعى جىلمەن سالىستىرعاندا ەداۋىر ارتقانى بايقالادى. بىراق وكىنىشكە قاراي, وسى ونىمدەر باعاسىنىڭ وسكەنى دە بايقالادى. مۇنىڭ سەبەبى نەدە؟ الدە ستاتيستيكا وتىرىك ايتا ما؟
جۋرناليستەر كوتەرگەن بۇل ماسەلە بويىنشا دا نۇرجان التاەۆ جاۋاپ بەردى.
«اۋىل شارۋاشىلىعىندا وندىرىلگەن ونىمدەردىڭ كولەمى تۋرالى رەسمي ستاتيستيكانى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى جۇرگىزبەيدى. ونى جۇرگىزەتىن ارناۋلى مەملەكەتتىك ورگان بار. ءبىز سونىڭ مالىمەتتەرىن باسشىلىققا الامىز جانە ونى وتىرىك دەپ ايتا المايمىز. ءبىز قازىر اشىق نارىق جاعدايىندا جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز. مۇنىڭ ءوزى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە وندىرىلگەن ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ بارلىعى بىردەي ءوز ىشىمىزدە قالا بەرمەيدى دەگەن ءسوز. ماسەلەن, بيىل كارتوپتى مول الدىق. بىراق سونىمەن قاتار ونىڭ ەكسپورتى دا بۇرىنعىعا قاراعاندا, جاقسارا ءتۇستى. ماسەلەن, كورشىلەس وزبەكستانعا ءجۇز مىڭ توننا كارتوپ ەكسپورتتادىق. سەبەبى وزبەكستان رىنوگى ءبىزدىڭ كارتوپقا بىزدەگىگە قاراعاندا, الدەقايدا جوعارى باعا ۇسىندى. كاسىپكەرلەر وسىنى پايدالانىپ, ەلدە وندىرىلگەن كارتوپتىڭ ەلەۋلى بولىگىن شەتكە جونەلتتى. تەك كارتوپ قانا ەمەس, بيىلعى جىلى قوي ەتىنىڭ جانە باسقا دا بىرقاتار ونىمدەردىڭ ەكسپورتى دا بىلتىرعى جىلعا قاراعاندا, بىرنەشە ەسەلەپ ءوستى», دەدى ۆيتسە-مينيستر.
ءسوز ورايىندا بۇل اڭگىمەنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ۆيتسە-مينيسترلەرى نۇرجان التاەۆ پەن رۋسلان قۇرمانوۆتىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن سەميناردا وربىگەنىن دە ايتا كەتۋ قاجەت. سەمينارعا قاتىسقان مينيسترلىك وكىلدەرىنىڭ بولجامىنشا, الداعى جىلدارى ەلىمىزدەگى ەت باعاسى ءبىرشاما تۇراقتانۋى ءتيىس. ويتكەنى بۇرىن مۇناي وندىرۋمەن, قۇرىلىس سالۋمەن شۇعىلدانىپ جۇرگەن ازاماتتاردىڭ ءوزى مال وسىرۋگە قاراي بەت بۇرىپ وتىر. وسىدان ەكى-ءۇش جىل بۇرىن بۇلاي بولادى دەپ كۇتۋدىڭ ءوزى مۇمكىن ەمەس ەدى. ەندى الەمدىك رىنوكتا ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ, سونىڭ ىشىندە ەت, ءسۇت ونىمدەرىنىڭ باعاسى شارىقتاي باستاعاندىقتان يران جانە بىرقاتار اراب ەلدەرى بىزدەن قوي ەتىن ساتىپ الۋعا بەيىل ەكەندىگىن ءبىلدىردى.
«ماسەلەن, يراندا بولعانىمىزدا وسى ەلدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ باسشىلىعى مەن نارىقتاعى ءىرى كومپانيالارىنىڭ وكىلدەرى «سىزدەر بىزگە قوي ەتىنىڭ ءىرى پارتياسىن تاۋىپ بەرىڭىزدەر, وسىلاي ىستەسەڭىزدەر, ءبىز سىزدەرمەن جوعارى باعا بويىنشا كەلىسىمشارتقا وتىرۋعا بۇگىن دايىنبىز», دەدى. مىنە, وسى جاعدايلار تۇپتەپ كەلگەندە ەلىمىزدەگى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ كوتەرىلۋىنە سەبەپشى بولاتىندىعى تۇسىنىكتى. اۋىل شارۋاشىلىعى كوتەرىلسە, كوپتەگەن ازاماتتار وسى سالاعا جۇمىسقا كەلىپ, ءونىم كولەمىن الدەقايدا مولايتادى. ءسويتىپ باعادا تۇراقتىلىق ورنايتىن بولادى. ەلىمىز استىقتى مول وندىرەتىندىكتەن ونىڭ ىشكى رىنوكتاعى باعاسىندا تۇراقتىلىقتىڭ ساقتالىنىپ كەلە جاتقاندىعىن كورىپ وتىرمىز. ەندى وسىنداي جاعداي مال شارۋاشىلىعىندا دا ورنىعادى دەگەن سەنىمدەمىز», دەدى سەميناردى قورىتىندىلاعان مينيسترلىك وكىلدەرى.
سۇڭعات ءالىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
