– قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى, توقتاۋسىز ۋاقىت تولقىنىمەن بيىلعى جىلدى قورىتىندىلاپ, الداعى جىلدى جوسپارلايتىن كەزەڭگە دە كەلىپ جەتتىك. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ەستە قالار ەرەكشەلىگى نەدە؟
– ۇلى اباي «ساعاتتىڭ ءوزى ۇرى شىقىلداعان, ءومىردى بىلدىرمەگەن, كۇندە ۇرلاعان», دەگەن عوي, سىناپتاي سىرعىپ بىلىنبەي وتە شىعاتىن ۋاقىت تۋرالى. سول توقتاۋسىز ۋاقىتتىڭ تاعى ءبىر جىلىن ارتقا تاستادىق. ءبىر قاراعاندا, قاس قاعىمدا وتە شىققانداي كورىنگەنىمەن, اۋقىمدى جاڭعىرۋ جولىنا تۇسكەن قازاقستان ءۇشىن دە, كوز ىلەسپەس جىلدامدىقپەن دامىپ, كۇنىنە قىرىق قۇبىلىپ جاتقان جاھان ءۇشىن دە بۇل جىل ۇلكەن وزگەرىستەرگە تولى بولدى. جىل باسىندا ەلباسى حالىققا جولداۋىندا ينستيتۋتتىق رەفورمالاردى بەتكە العان قازاقستاننىڭ قارىشتاپ دامۋىنا قارقىن بەرەتىن جاڭا ستراتەگيالىق باعىتتاردى بەلگىلەپ بەردى. ەلىمىزدىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋىنىڭ باستالعانىن جاريا ەتتى. بۇل – تەڭدەسسىز تاريحي قۇجات. ونىڭ وزەگىندە ساياسي رەفورما, ەكونوميكالىق جانە قوعامدىق سانانى جاھاندىق دامۋعا لايىق جاڭعىرتۋ جاتىر. ەل ەكونوميكاسىنىڭ قۇرىلىمدىق جاڭعىرۋىنا باعىتتالعان ستراتەگيالىق قۇجات ەل ىشىندە تالقىلانىپ, عىلىمي تۇرعىدا دايەكتەلىپ, كوپشىلىكتەن قولداۋ تاپتى. بۇل – جىلدىڭ باستى ەرەكشەلىگى.
جىلدىڭ ەكىنشى ەرەكشەلىگى, ەلباسىنىڭ رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ باستالعانىن جاريا ەتكەن ماقالاسى. ماقالا ۇلت رۋحىن كوتەردى. نامىسىن جانىدى. ۇلتتىق سانانى جاڭا ساپاعا كوتەرۋدىڭ جالپى باعىتىن بەلگىلەپ بەردى. ەلباسىنىڭ بۇل ماقالاسىندا ءبىزدىڭ قوعامنىڭ يدەولوگيالىق جاڭعىرۋ باعىتى انىقتالدى. وندا ايتىلعان ۇسىنىستاردا, شىن مانىندە قازاقستاننىڭ وركەنيەتتىك تاڭداۋى ايقىندالدى. «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىن بىرتىندەپ جۇزەگە اسىرا وتىرىپ, حالقىمىز بولاشاقتا تاريحىن ماقتان تۇتاتىن جانە زاماناۋي دامۋدىڭ الدىڭعى ساپىندا جۇرەتىن وزىق ۇلتتىڭ ۇلگىسىن الەمگە كورسەتۋى قاجەت.
جىلدىڭ ءۇشىنشى ەرەكشەلىگى, پرەزيدەنتتىڭ بىرقاتار وكىلەتتىكتەرىنىڭ پارلامەنت پەن ۇكىمەتكە بەرىلۋى. وسىعان وراي, پارلامەنت كونستيتۋتسياعا تۇزەتۋلەر قابىلدادى. قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن مەملەكەت باسشىسى قۇزىرەتىن بيلىكتىڭ تارماقتارىنا ءوز ەركىمەن بەرۋى, دۇنيەجۇزىندەگى ساياسي ومىردە وتە سيرەك كەزدەسەتىن قۇبىلىس.
جىلدىڭ ءتورتىنشى ەرەكشەلىگى, قازاقستاننىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە مۇشە بولۋى. بۇل – وتاندىق ديپلوماتيانى كۇردەلى جاھاندىق ماسەلەلەرگە تىكەلەي قاتىسا الاتىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەردى. سونداي-اق بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ «الەم. XXI عاسىر» مانيفەسىندە كوتەرىلگەن يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ, تەرروريزممەن جانە ەكسترەميزممەن كۇرەسۋ تۋرالى حالىقارالىق باستاماسىن جۇرگىزۋدە بەدەلدى الاڭ بولىپ تابىلادى.
جىلدىڭ بەسىنشى ەرەكشەلىگى, ەكسپو-2017 كورمەسىنىڭ استانادا ءوتۋى. حالىقارالىق شارانىڭ بيىك دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلۋى ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق قوعامداستىق الدىنداعى ابىرويىن اسقاقتاتتى. استانادا وتكەن ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسى ەنەرگەتيكالىق جانە ەكولوگيالىق ماسەلەلەردى شەشۋگە ارنالعان ينتەللەكتۋالدىق تەحنولوگيالار سالاسىنداعى الدىڭعى قاتارلى تاجىريبەلەرمەن الماسۋعا مول مۇمكىندىك بەردى. كورمەنىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى رەتىندە قازاقستان قازىرگى جانە بولاشاق ۇرپاق ءۇشىن تابيعي رەسۋرستاردى ۇنەمدەۋ ماقساتىندا جاھاندىق كۇش-جىگەردى بىرىكتىرۋدىڭ بارلىق مۇمكىندىكتەرىن پايدالاندى.
كورمە ۇلتتىڭ ينتەللەكتۋالدىق وسۋىنە سەرپىن بەردى, ەلىمىزدىڭ بەيبىتسۇيگىش ساياساتى مەن ءتول مادەنيەتىن الەمگە تانىتۋعا جول اشتى. ەكونوميكانىڭ جەدەلدەتىلگەن تەحنولوگيالىق جاڭعىرتىلۋىنا تىڭ مۇمكىندىك بەرەتىن ءتيىمدى كەلىسىمدەر جاسالدى.
– ەلباسى پارلامەنت سەسسياسىنىڭ اشىلۋى بارىسىندا قوس پالاتانىڭ الدىنا ناقتى مىندەتتەر قويىپ, ەلىمىزدەگى رەفورمالاردى زاڭنامالىق تۇرعىدان قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى جۇمىستاردى جالعاستىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ وتكەن ەدى. پارلامەنت ەلباسى العا قويعان مىندەتتەردى تولىق ورىنداي الدى ما؟
– پارلامەنتتىڭ 2017 جىلعى قىزمەتى نەگىزىنەن ء«ۇشىنشى جاڭعىرۋ» جولداۋىن زاڭنامالىق تۇرعىدا قولداۋعا باعىتتالدى: جاڭا سالىق جانە كەدەن كودەكستەرى قابىلداندى, اكىمشىلىك جانە قىلمىستىق زاڭنامانى ىزگىلەندىرۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلدى, ءۇش جىلدىق بيۋدجەت تۋرالى, باسقا دا ەل ومىرىنە اسا قاجەتتى, ماڭىزدى زاڭدار قابىلداندى. ماسەلەن, جاقىندا عانا پارلامەنت قابىلداعان اقپارات جانە كوممۋنيكاتسياعا قاتىستى زاڭ ەلباسى العا قويعان «تسيفرلى قازاقستان» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا قاجەتتى زاڭنامالىق نەگىز بولارى انىق. ال بۇل باعدارلامانىڭ تابىستى جۇزەگە اسۋى ەكونوميكانىڭ جەدەلدەتىلگەن تەحنولوگيالىق جاڭعىرتىلۋى تۋرالى مىندەتتەردىڭ ورىندالۋىنا جول اشادى. سونداي-اق ۇلت جوسپارىنىڭ, جولداۋدىڭ جانە قولدانىستاعى باعدارلامالاردىڭ ورىندالۋ بارىسىن تالقىلاۋعا ارنالعان پارلامەنتتىك تىڭداۋلار, دوڭگەلەك ۇستەلدەر مەن كەزدەسۋلەر ۇيىمداستىرىلىپ, قوعامدا زور ىقىلاس تۋعىزدى. پارلامەنت مەملەكەت باسشىسى سەسسيا اشىلۋىندا العا قويعان مىندەتتەردى تولىعىمەن ورىندادى.
– جىل سوڭىندا وتكەندى قورىتىندىلاپ, بولاشاققا جوسپار قۇرۋ قالىپتى ءۇردىس. پارلامەنتتىڭ كەلەسى جىلعى قىزمەتى, ۇيىمداستىرىلاتىن شارالار جوسپارلانىپ قويعان بولار؟
– «بۇگىنگى ۋاقىتپەن ءومىر ءسۇر, ەرتەڭگى كۇنگە ۇمىتپەن قارا» دەيتىن قاناتتى ءسوز بار. پارلامەنت حالىقتىڭ بۇگىنگى ءومىرىن رەتتەيتىن زاڭنامالار قابىلداپ, زامان اعىمىنان وزىق قىزمەت ەتسە عانا ەلىمىزدىڭ ەرتەڭگە دەگەن ءۇمىتى جارقىن بولماق. سوندىقتان دا ەلباسى بيىل ءوز وكىلەتتىگىنىڭ ۇلكەن بولىگىن پارلامەنتكە بەردى. وكىلەتتىگىنىڭ ۇلعايۋىمەن قاتار قوس پالاتانىڭ كەمەل كەلەشەكتى جاقىنداتۋ جولىندا اتقاراتىن جۇمىسى دا, جاۋاپكەرشىلىگى دە ەسەلەنە تۇسكەنى انىق. پالاتانىڭ 2018 جىلعا ارنالعان نەگىزگى شارالار جوسپارى بەكىتىلدى. دەپۋتاتتار الداعى جىلى پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ جىل سايىنعى قازاقستان حالقىنا جولداۋىن ىسكە اسىرۋدى زاڭنامالىق تۇرعىدان قامتاماسىز ەتۋ جۇمىستارىن جالعاستىراتىن بولادى. سەناتتا حالىق دەنساۋلىعى كودەكسىنىڭ جۇزەگە اسۋى, بانك سەكتورىنىڭ ءرولى, «تسيفرلى قازاقستاننىڭ» ورىندالۋى, سونداي-اق قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىنىڭ ماسەلەلەرى, تاعى دا باسقا حالىقتى تولعاندىراتىن تاقىرىپتاردا پارلامەنتتىك تىڭداۋلار ۇيىمداستىرۋ جوسپارلانعان. سونداي-اق بيىل سەناتتا وتكەن ورتا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ پروبلەمالارىنا ارنالعان پارلامەنتتىك تىڭداۋلار ۇسىنىمدارىنىڭ ورىندالۋ بارىسى پىسىقتالىپ, ەلىمىزدىڭ «جاسىل ەكونوميكاعا» كوشۋ تۇجىرىمداماسىنىڭ جۇزەگە اسۋى تۋرالى ۇكىمەتتىك ساعات وتكىزىلەتىن بولادى. ودان باسقا, زاڭنامانى جەتىلدىرۋ, مەملەكەتتىك جانە جەكەلەگەن سالالاردى دامىتۋ باعدارلامالارىن ىسكە اسىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا دەپۋتاتتاردىڭ مەملەكەتتىك ورگاندار مەن باسقا دا ۇيىمداردىڭ باسشىلارىمەن ونداعان كەزدەسۋلەر مەن دوڭگەلەك ۇستەلدەر وتكىزۋ دە جوسپارلاندى.
سەنات قىزمەتىنىڭ ماڭىزدى باعىتىنىڭ ءبىرى – حالىقارالىق جانە پارلامەنتارالىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ جۇمىسى دا جوسپارلى تۇردە جۇزەگە اسىرىلادى. سەناتورلار پارلامەنتارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ كوپتاراپتى قۇرىلىمدارىنىڭ وتىرىستارى مەن فورۋمدارىنا قاتىسادى جانە شەت مەملەكەتتەردىڭ زاڭ شىعارۋ ورگاندارىمەن ءوزارا ءىس-قيمىل جونىندەگى جۇمىس توپتارىنداعى جۇمىستاردى جالعاستىراتىن بولادى.
الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ VI سەزى كەلەسى جىلداعى ەرەكشە شارالاردىڭ ءبىرى. پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ باستاماشىلدىعىمەن دۇنيەگە كەلگەن سەزد – قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ارەناداعى ساياسي سالماعىن ودان ءارى اسقاقتاتا تۇسكەن ماڭىزدى ءىس-شارا بولىپ تابىلادى. ەلباسى سەزدەردە كوپۇلتتى جانە كوپكونفەسسيالى قوعامدا دىنارالىق كەلىسىمدى ساقتاۋدىڭ قازاقستاندىق ۇلگىسى مەن تاجىريبەسىن الەمگە پاش ەتىپ كەلەدى. كەلەسى جىلعى كەزەكتى فورۋمدا دا الەم الدىندا تۇرعان جالپى ادامزاتقا ورتاق وزەكتى ماسەلەلەر كوتەرىلەدى. ءدىني كوزقاراستارعا قاتىستى داۋلاردىڭ سەبەپتەرى مەن سالدارى, دىنارالىق توزىمدىلىك پەن ىنتىماق, ءار ۇلتتىڭ سالت-داستۇرلەرىنە قۇرمەتپەن قاراۋ, الەمدەگى حالىقارالىق شيەلەنىستەردى شەشۋگە قاتىستى ۇسىنىستار بەرۋ, جاھاندىق قاۋىپ-قاتەرلەرگە قارسى بىرلەسە ۇندەۋ قابىلداۋ سياقتى ماسەلەلەر تالقىلانادى.
جىل اياقتالدى. قازاقستاندى الەمدە دامىعان ەلدەر قاتارىنان ورىن الۋعا ۇمتىلعان امبيتسياسىمەن, تولەرانتتىلىعىمەن جانە بەيبىتشىل, بىتىمگەر ەل رەتىندە تانىتقان تاۋەلسىزدىكتىڭ 26-شى جىلى ۇلى تاريح قويناۋىنا ەنگەلى تۇر. ەلباسىنىڭ « ۇلى تاريح كەمەل كەلەشەككە جەتەلەيدى» دەپ ايتقانىنداي, كەمەل كەلەشەككە قاجەتتى زاڭنامالاردى قابىلداۋ قىزمەتىن پارلامەنت جاڭا جىلدا تىڭ كۇش-جىگەرمەن جالعاستىراتىن بولادى.
اڭگىمەلەسكەن
ادىلبەك قابا
