اڭىزاق جەل مەن قۇم سۋىرىپ سوققان دولى داۋىلدىڭ ءوزى جازىق كەڭىستىكتىڭ بەتىن ايعىزداپ, ونسىز دا قۇرعاپ جاتقان جەردى ودان سايىن كەپتىرىپ جىبەرگەندەي. ءبىر كەزدەرى شالقىپ جاتقان تەڭىز ساعىمعا اينالىپ, سارى دالانىڭ سيقى تىم كومەسكىلەنىپ, ايانىشتى حالگە جەتكەنى جاسىرىن ەمەس ەدى. سوندىقتان مۇنى ءبىر عانا مەملەكەتتىڭ ەمەس, بارشا ادامزاتتىڭ پروبلەماسى دەۋ كەرەك.
ەلباسى تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنان-اق ارال پروبلەماسىنا ايرىقشا نازار اۋداردى. ەكولوگيالىق اپاتتى ايماق ماسەلەسىن جان-جاقتى تالداۋ ءۇشىن قىزىلورداعا بەس مەملەكەتتىڭ باسشىلارىن شاقىرىپ, العاش رەت ارال پروبلەماسىن حالىقارالىق دەڭگەيدە تالقىلادى. ارال قاسىرەتى – كۇللى الەمنىڭ قاسىرەتى ەكەنىنە جەر ءجۇزىن مەكەن ەتكەن ۇلت پەن ۇلىستىڭ كوزىن جەتكىزىپ, ونىڭ ارناسىنا سۋ تولىپ, ساۋىقتىرۋعا كوپ كۇش-جىگەر جۇمسادى. سول كەزدە ەگەمەندىگىن ەندى عانا ەنشىلەگەن ەلدىڭ بۇدان وزگە دە قيىندىقتارى كوپ ەدى. الايدا ەلباسى ونداعان جىلدار بويى ءتۇيىنى تارقاماعان تۇيتكىلدى شارۋانى شەشۋگە بىلەك سىبانا كىرىسىپ, جالپى جۇرتتى وسى جولدا جۇمىس ىستەۋگە شاقىردى.
جارتى عاسىرعا جۋىق ەكولوگيالىق اپات شەڭگەلىنە تۇسكەن ورتالىق ازيانىڭ سالقىن ساباتتى ايدىنىنىڭ قۇرعاعان ۇلتانى 4 ميلليون گەكتاردان استام اۋماقتى قۇرادى. ءامۋداريا مەن سىرداريانىڭ ساعاسى قۇرعاپ-كەۋىپ, قايراڭداردى بارقان قۇم باستى. تەڭىز تابانىنان ۇشقان تۇزدى شاڭ قۇرلىق اسىپ, ەۋروپاعا جەتتى. ەل ۇدەرە كوشە باستادى. «بۇكىل دۇنيە ءجۇزىن ەلەڭ ەتكىزگەن ارال تەڭىزىنىڭ تارتىلۋى, ونىڭ جاعاسىن مەكەن ەتكەن حالىقتار ءۇشىن وتە اۋىر بولدى. 90-جىلدارى سۋدىڭ تارتىلۋى, تۇزدىلىعىنىڭ كوبەيۋىنە بايلانىستى اۋلاپ جۇرگەن بالىعىمىز ءبارى جوق ەسەبىندە ەدى. 1984 جىلدارى دانيالىقتاردىڭ باستاماسىمەن ارال تەڭىزىنە كامبالا دەگەن بالىق اكەلىنىپ جىبەرىلدى. سول ءوسىپ, كامبالا اۋلاندى. ول دا ءبىر نەسىبە بولدى. بىراق سۋدىڭ اششىلىعىنا ولار دا توزبەيتىندەي جاعدايعا جەتتى. جۇرت نە ىستەرىن بىلمەي ابدىراپ قالدى. سودان جاپپاي كوشۋ باستالدى. ءبىز دە سول كوشكە ىلەسىپ, قونىس اۋداردىق. ارادا بىرنەشە جىل وتكەننەن كەيىن ساراتس جوباسىنىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى باستالدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ارالعا سۋ كەلدى. كىشى ارال سۋعا تولدى. سۋمەن بىرگە بالىق كەلدى. ياعني اتا كاسىبىمىز قايتا جانداندى. وشكەنىمىز جانىپ, ولگەن ارالىمىز ءتىرىلدى. مىنە, وسى قۋانىشتى حاباردى ەستىگەن ءبىز, جىراقتا جۇرگەن ارالدىق بالىقشىلار قاۋىمى كىندىك قانىمىز تامعان جەرگە, سۇيىكتى مەكەنىمىزگە قايتا ورالدىق», دەيدى ءمىناجات بيمانوۆ. ياكي, ەلباسى اتامەكەنىنەن اجىراپ قالعان جۇرتتى ءوز شاڭىراعىنا قايتا ورالتتى دەسەك, ەشقانداي ارتىق ەمەس.
بۋىرقانىپ تاسىعان تەڭىزدىڭ ەتەگى ارال قالاسىنىڭ ىرگەسىندە جاتاتىن دەيدى بايىرعى تۇرعىندار. ەلباسىنىڭ تىكەلەي پارمەنىمەن ومىرگە كەلگەن «عاسىر جوباسىنىڭ» عالامات ناتيجەسى – تەڭىزدى قولدان بوگەۋگە دە قاۋقار بارىن كورسەتتى. «سىرداريا وزەنىنىڭ ارناسىن رەتتەۋ جانە سولتۇستىك ارال تەڭىزىن ساقتاپ قالۋ» جوباسى شەڭبەرىندە سالىنعان كوكارال بوگەتى 2006 جىلى اياقتالدى. 13 شاقىرىمدىق توسپا كىشى تەڭىزدى – ء«ولى تەڭىزدەن» ءبولىپ الدى. وسىلايشا سۋدىڭ دەڭگەيى كوتەرىلىپ, تۇزدىلىعى تومەندەپ, بالىق ءورىسى جانداندى. ساراتس – سەنىمدى اقتادى.
– ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا قىزىلوردا وبلىسىن تاراتۋ كەرەك, ارالدىڭ حالقىن باسقا ايماققا كوشىرۋ قاجەت دەگەن ماسەلە كوتەرىلدى. وسى ماسەلە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا دا جەتتى. سول كەزدە قالاي بولادى دەپ الاڭدادىق. ءۇن قوستىق, پىكىر ايتتىق, ۇسىنىس بىلدىردىك. مىنە, سوعان نۇرسۇلتان نازارباەۆ قول قويعان جوق. كورەگەندىك جاسادى. قازىر 2005 جىلدان بەرى ارال اۋدانىنىڭ وزىندە كوپ جۇمىس اتقارىلدى. ەلباسى 2005 جىلى ءبىزدىڭ اۋدانعا كەلگەندە بۇلاق سۋىنىڭ قۇلاعىن ءوزى اشىپ, ىسكە قوسىپ ەدى. بۇگىندە ارال, قازالى اۋدانىنىڭ ورتالىعىن ەسەپتەمەگەندە, بارلىق ەكى اۋداننىڭ ەلدى مەكەندەرىنە تازا سۋ باردى. بۇل ەكولوگيالىق اپاتتىڭ زاردابىن كورگەن حالىققا كوپ كومەك بولدى», – دەيدى قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى شاكىرات دارماعامبەتوۆ.
كەزىندە ساپالى تۇرمىس ىزدەپ كەتكەن كوپ وتباسى تۇران ويپاتىنداعى تۋعان جەرگە قايتا ورالدى دەدىك. قازىر سول بۇرىنعىداي شالقار شاھاردىڭ ماڭىن تولقىن شايىپ جاتپاسا دا, كەمەرىنە كەلەر كۇن جاقىن. ويتكەنى ارال قالاسىنان 150 شاقىرىمعا شەگىنىپ كەتكەن جاعالاۋ قازىر 17 شاقىرىم جەرگە دەيىن جاقىنداپ قالدى. عالامات جوبا اياسىندا تەڭىزدەن بولەك ايماقتاعى 158 كولدىڭ ارناسى تولدى. الەۋمەت اتا كاسىبىن قايتا قولعا الىپ, ايماق ۇدەمەلى دامۋدان ەنشى الارداي ەڭسەلى كۇيگە جەتتى. ونىڭ دالەلى رەتىندە بالىقتى تەرەڭ وڭدەيتىن بىرنەشە زاۋىتتىڭ ارال وڭىرىنەن اشىلۋىن ايتۋعا بولادى.
قازىرگى تاڭدا ارال ايدىنىنان بالىقتىڭ 23 ءتۇرى اۋلانادى. تەڭىزدەن اۋلاناتىن بالىقتىڭ ۇشتەن بىرىنە جۋىعى, ياعني 3 مىڭ تونناسى ەۋروپا ەلدەرىنە ەكسپورتتالادى. بۇل – اتا كاسىبىمەن قايتا قاۋىشقان ەلدىڭ تابىسىن مولايتۋعا سەپ بولۋدا. ەل سەنىمىن ەسەلەگەن ساراتس جوباسىنىڭ 2-ءشى كەزەڭى بار. ونىڭ اياسىندا تەڭىز توسپاسىنىڭ دەڭگەيىن تاعى كوتەرىپ, كىشى تەڭىزدەگى سۋ مارجاندارىنىڭ تىرشىلىگىنە قولايلى جاعداي جاساۋ باستى مەجە. «قىزىل كىتاپقا» ەنگەن ارال قايازى قازىردىڭ وزىندە كىشى تەڭىزدىڭ ءار تۇسىنان بايقالىپ قالادى ەكەن. كىشى تەڭىز ءالى دە تولا تۇسسە, تۇششى سۋدا باسقا دا بالىق تۇرلەرى كوبەيۋى بەك مۇمكىن دەپ بولجايدى ماماندار.
ەلباسىنىڭ سىر وڭىرىنە ءار ساپارى تاريحي وقيعالارعا تولى. ماسەلەن, 2005 جىلى ەلباسى سىر وڭىرىنە ساپارى بارىسىندا ارال-سارىبۇلاق اۋىز سۋ قۇبىرىن ءوز قولىمەن ىسكە قوستى. بۇل – ارالدىقتاردىڭ ەڭ مەرەيلى شاعى ەدى. تالاي جىلدار بويى داريانىڭ سۋىن تۇندىرىپ ىشكەن تۇرعىنداردىڭ كوڭىلىنەن ءۇمىت ساۋلەسى سىعالاعان ءسات وسى. بۇگىندە ءار ۇيگە كىرگەن تازا سۋ ءار شاڭىراقتىڭ شىرايىن كىرگىزىپ, تۇرمىسىن جەڭىلدەتۋگە سەپ بولعانى ءسوزسىز.
قازاق دالاسىندا كاسپي, ارال تەڭىزدەرى مەن بالقاش كولى سەكىلدى كەلىستى سۋلى الاپتارى ەرەكشە يحتيوفاۋناعا يە. بۇگىندە تۇران ويپاتىنىڭ كوگىلدىر القاسى سانالاتىن ارالعا كۇللى الەم نازارىن تىگىپ وتىرعانى راس. وسى رەتتە تۋريزم يندۋسترياسىنىڭ دا العا جىلجىعانى بايقالادى. «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» اۆتوموبيل جولدارىنىڭ سالىنعانى حالىققا ۇلكەن قاتىناس جاساپ, ءتۇرلى تاۋارلاردى تاسۋعا, ادامنىڭ ءوزىنىڭ قاتىناۋىنا كوپتەگەن جەڭىلدىكتەر تۋدى. وسىنىڭ ءبارى ەلباسىنىڭ جاساعان ۇلكەن جاقسىلىعى. ارال اۋدانى ەمەس, جالپى قازاقستان حالقىنا كورسەتكەن قامقورلىعى. سونىڭ ىشىندە ارالعا ارنايى كوڭىل بولگەندىگى ءبىزدى ەرەكشە قۋانتادى, – دەيدى ارال قالالىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى ءابىلباي سادىقوۆ.
مەملەكەتتىك قولداۋ مەن جاڭا تەحنولوگيانىڭ ارقاسىندا ارالداعى تۇز ءوندىرىسى جاڭا ساتىعا كوتەرىلدى. مۇنداعى تۇزدىكول 90 جىل بويىنا تۇگەسىلگەن ەمەس. ول – جاقسىقىلىش اۋىلى ماڭىنداعى اق التىننىڭ كەنىشى. عاسىرعا جۋىق قازىلسا دا تابيعي بايلىق قورى وزدىگىنەن تولىعا تۇسكەن. بۇل جەردەن جىلىنا 400 مىڭ تونناعا دەيىن تۇز قازىلادى. شيكىزات تاۋلىك بويى تىنبايتىن ءۇش تسەحتا وڭدەلەدى. سونىڭ ەكەۋى ەڭ وزىق دەيتىن يسپاندىق تەحنولوگيامەن جابدىقتالعان.
جاھاندىق ەكونوميكاداعى قيىندىقتار ءوندىرىستىڭ ورلەۋىنە تۇساۋ بولا المادى. زاۋىت بىلتىر پوليمەر, بيىل تۇز وڭدەۋ تسەحتارىن ىسكە قوستى. جۇمىسشىلار سانى ارتىپ, مىڭنان اسىپ كەتتى. ارالدىڭ تابيعي كەن بايلىعىن ۇقساتۋداعى ۇتىمدى باستامانىڭ ەندى ءبىرى – ەلىمىزدەگى العاشقى كالتسيلەندىرىلگەن سودا ءوندىرىسىنىڭ قولعا الىنۋى. تىڭ جوبا ارقىلى بۇل ونىمگە يمپورتتىق تاۋەلدىلىكتى ەكى ەسەگە دەيىن ازايتۋ كوزدەلگەن. جوبا جۇزەگە اسسا, ارال ماڭىندا جىل سايىن 300 مىڭ تونناعا دەيىن كالتسيلەندىرىلگەن سودا شىعارىلادى. جاڭادان 700 جۇمىس ورنى اشىلادى.
تىڭ باعىتقا تۇرەن سالعان «جەزقازعان – سەكسەۋىل – بەينەۋ» تەمىر جولى ايماقتىڭ الەۋەتىن الدەندىرە ءتۇستى. ەلباسى ىسكە قوسقان جاڭا شويىن جول جەلىسى, اسىرەسە ارال ماڭىنداعى سەكسەۋىل ەلدى مەكەنىنىڭ سەرپىلۋىنە دەم بەردى. 1200 شاقىرىمدىق بولات جولدىڭ بويىنداعى ەڭ ءىرى ستانسانىڭ ءبىرى – سەكسەۋىل ەلدى مەكەنى. ارقا مەن سىردىڭ اراسىن جالعاعان توتە جولدىڭ 272 شاقىرىمى قىزىلوردا تەمىر جول بولىمشەسىنە بەرىلدى. وسى ارالىقتىڭ وزىندە 6 جۇك بەكەتى سالىنىپ, جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلعان. ماماندارعا ارنالعان تۇرعىن ۇيلەر مەن الەۋمەتتىك نىسانداردىڭ دا قاتارى كوبەيىپ وتىر. ارالدىقتار وتاندىق گازدىڭ دا يگىلىگىن كورۋدە. كوگىلدىر وتىنعا قول جەتكىزۋ ارالدىق اعايىننىڭ تالاي جىلعى ارمانى ەدى. 30 مىڭنان استام تۇرعىنى بار قالانى گازداندىرۋ جۇمىستارى جوسپارعا ساي جۇرگىزىلدى. جالپى, بۇگىندە سىر ءوڭىرىنىڭ 63 پايىزى تابيعي گازعا قول جەتكىزدى. ايماقتى گازداندىرۋ جۇمىستارى ءالى دە جالعاسۋدا.
شيرەك عاسىردا ەلىمىز اياعىنان نىق تۇرىپ, الەمگە تانىلا ءبىلدى. ال ەلمەن ەنشىلەس دامىعان ارال ءوڭىرىنىڭ دە مەجەلى ماقساتى ايقىن. ايماقتىڭ بۇگىنگى دامۋ دەڭگەيى سونىڭ دالەلى دەۋگە نەگىز بار. ەلدىڭ ەڭسە تىكتەۋىنە ەلباسىنىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى ولشەۋسىز. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ارال اۋدانىندا نۇرسۇلتان ەسىمدى ەر بالالاردىڭ كوبەيۋى ايماق حالقىنىڭ ەلباسىنا دەگەن ىستىق ىقىلاسى مەن شەكسىز قۇرمەتى دەپ بىلگەن ءجون. بۇگىندە ارال اۋدانىندا ەلباسىمەن اتتاس 98 ورەن جەلكىلدەپ ءوسىپ كەلەدى. ولار ەرتەڭىنە سەنىممەن قارايتىن, ەڭسەسى تىك, باقىتتى بۋىن. ۋاقىت كوشىمەن بىرگە قارىشتاپ دامىعان ەلدىڭ دارىندى ورەندەرىنىڭ ارمانى دا اسقاق بولارى انىق.
ەلباسى قىزىلوردا ءوڭىرىن ءاردايىم نازارىندا ۇستاپ, جۇمىسىن جۇيەلى باقىلاپ, تىنىس-تىرشىلىگىمەن تانىسىپ وتىرادى. «سىر – الاشتىڭ اناسى» دەپ قۇرمەت ءبىلدىرۋىنىڭ ءوزى قىزىلوردالىقتاردىڭ جۇرەك تورىندە تۇراتىن سوزىنە اينالدى. وسىنىڭ وزىنەن-اق مەملەكەت باسشىسىنىڭ سىر وڭىرىنە ايرىقشا ىقىلاسىن بايقاۋعا بولادى. ال مۇنداي قۇرمەت پەن ىقىلاس قىزىلوردالىق اعايىننىڭ بولاشاققا دەگەن سەنىمىن ارتتىرا تۇسەدى.
ەرجان بايتىلەس,
«ەگەمەن قازاقستان»
قىزىلوردا وبلىسى,
ارال اۋدانى
