تاۋەلسىزدىك العان تۇستا جاعدايدىڭ باسقا ەلدەرگە قاراعاندا تومەن بولعانىنا قاراماستان, قازاقستان دامۋدىڭ بارلىق مۇمكىنشىلىكتەرىن قولدانىپ, قۇرمەتتى جانە الەۋەتتى ەلگە اينالىپ, تاريحي سىناقتاردان باس تارتپاي, جاھاندىق قاۋىپ-قاتەرگە توتەپ بەرەتىن مەملەكەتكە اينالدى. مۇنداي جەتىستىككە قول جەتكىزۋ – ەكىنىڭ بىرىنە بەرىلمەيتىن مۇمكىندىك.
قازاقستان جەتىستىگىنىڭ كىلتى ەل اۋماعىندا كوپ كەزدەسەتىن پايدالى قازبالارعا بايلانىستى ەمەس. ءبىزدىڭ باستى تابىسىمىز – ءمىنسىز, ناقتى جانە ءتيىمدى ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ, ەكونوميكانى, الەۋمەتتىك سالانى جانە ساياسي دەموكراتيانى قامتاماسىز ەتەتىن ىلگەرىلەمەلى جانە تەڭەستىرىلگەن دامۋ.
مۇنداي جەتىستىكتىڭ جارقىن ۇلگىسى رەتىندە «قازاقستان-2030» دامۋ ستراتەگياسىنىڭ مەرزىمىنەن بۇرىن ورىندالۋىن, «قازاقستان-2050» جوسپارىن, بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانى, «نۇرلى جول» ەكونوميكالىق ساياساتىن اتاپ وتۋگە بولادى.
اتالعان باعدارلامالاردىڭ ورىندالۋ ناتيجەسىندە بۇكىل الەمدە مويىندالعان, تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستى «قازاقستاندىق جولعا» قول جەتكىزدىك.
ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ مەن ونى ورىنداۋ 2017 جىلى ەرەكشە قارقىن الدى. ءۇشىنشى جاڭعىرتۋ, كونستيتۋتسيالىق رەفورما جانە قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋعا ارنالعان «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالارى قازاقستاندى الەمنىڭ ۇزدىك وتىز ەلىنىڭ قاتارىنا ەنۋدىڭ سوڭعى كەزەڭىنە شىعاردى.
دامۋدىڭ ەۆوليۋتسيالىق جولىن تاڭداۋ, قوعامدىق كەلىسىمنىڭ جاعدايىن انىقتاۋ, قوعامنىڭ كوڭىل كۇيىن باقىلاۋ سەكىلدى ارەكەتتەر جاسامپاز ەڭبەك پەن ونىڭ ناقتى ناتيجەسىنە ارنالعان. سوندىقتان قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋ مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي, «ساياسي جانە ەكونوميكالىق جاڭعىرۋلاردى تولىقتىرىپ قانا قويماي, ولاردىڭ وزەگىنە اينالادى».
وسى ورايدا تاريحشى جانە فيلوسوف توماس كارلەيليانىڭ «مورالدىقتان باسقا رەفورمالار پايداسىز» دەپ ايتقانى ەسكە تۇسەدى. راسىندا, قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋ ارقىلى تەڭدەسسىز ناتيجەگە قول جەتكىزگەن مىسالدار تاريحتا جەتەرلىك. ماسەلەن, ورتا عاسىرداعى ەۋروپاداعى قايتا جاڭارۋ ءداۋىرى, حح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنداعى وڭتۇستىك-شىعىس ازيياداعى ەكونوميكالىق جولبارىستار, زاماناۋي قىتاي فەنومەنى, تالايدى تامساندىرعان سينگاپۋر ەكونوميكاسىنىڭ تيىمدىلىگى قوعامدىق سانانىڭ رەفورمالار مەن دامۋعا قانشالىقتى اسەر ەتەتىنىن كورسەتەدى.
«رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى ءۇشىنشى جاڭعىرتۋ مەن كونستيتۋتسيالىق ساياسي رەفورمالاردى ورىنداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سوندىقتان پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ «بۇدان ساباق الا بىلمەسەك, تاعى دا تاريحتىڭ تەمىر قاقپانىنا تۇسەمىز. ەندەشە, ەۆوليۋتسيالىق دامۋ قاعيداتى ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ جەكە باسىنىڭ دەربەس باعدارىنا اينالۋعا ءتيىس», دەپ اتاپ وتكەن بولاتىن.
ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ جەكە جانە دەربەس باعدارىنان بولەك, بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم مادەنيەتى بۇكىلحالىقتىق بىرلىك پەن قوعامدىق كەلىسىمنىڭ نەگىزىنە اينالۋى ءتيىس. بۇل قاعيداتتار بىزگە يدەولوگيا تۇرعىسىنان عانا ەمەس, ادامگەرشىلىك تالاپتارى جانە ەتيكا تۇرعىسىنان قوعامدىق نورماعا اينالۋى ءتيىس.
قوعامدىق كەلىسىمدى نىعايتۋدىڭ ىرگەتاسىنا اينالعان قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋ باعدارلاماسى قوعامداعى ءۇش مۇمكىنشىلىككە نەگىزدەلگەن. ولار: الەمدە, ەلدە جانە ءوز پلانەتاڭدا نە بولىپ جاتقانىن ءتۇسىنۋ, وزگەرىسكە ازىرلىك جانە باسقالاردىڭ تاجىريبەسىن ەسكەرىپ, سولاردان ۇيرەنۋ.
قازاقستانداعى كوپ ەتنوستى قوعام ءۇشىن الەمدە كەزدەسەتىن مادەنيەتتىڭ, ءتىلدىڭ, ءداستۇردىڭ وزگەشەلىگىن ەسكەرە وتىرىپ, الۋان تۇرلىلىككە نەگىزدەلگەن ستراتەگياعا بەتبۇرۋ وتە ماڭىزدى بولىپ تابىلادى.
قازىرگى تاڭدا «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ وسى جانە وزگە دە باعىتتارى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى قىزمەتى اياسىندا ورىندالىپ جاتىر. ەڭ باستىسى, قازاقستاننىڭ بۇكىل تۇرعىندارىن, اسىرەسە اۋىلدىق جەرلەردى قامتيتىن ينستيتۋتتىق مەحانيزمدەر ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋدە. سولاردىڭ الدىڭعى قاتارىندا قحا-نىڭ قوعامدىق كەلىسىم مەن انالار كەڭەستەرى تۇر.
قازىرگى تاڭدا بارشا اكىمشىلىك-اۋماقتىق دەڭگەيدە 2978 قوعامدىق كەلىسىم كەڭەسى قىزمەت ەتەدى. 2017 جىلعى 9 ايدىڭ ىشىندە 6019 ناقتى ماسەلە شەشىمىن تاۋىپ, مەملەكەتتىك مەكەمەلەر مەن ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنا 1635 ۇسىنىس جىبەرىلگەن بولاتىن. سونىڭ 1381-ءى شەشىمىن تاپتى.
تولەرانتتىلىق ماسەلەلەرى جونىندەگى انالار كەڭەسىنىڭ سانى 2141-گە جەتتى. سولاردىڭ قۇرامىندا 10 مىڭنان استام بەلسەندىلەر بار. جالپى, انالار كەڭەسى جۇمىسى 350 مىڭ ادامدى قامتىدى.
قوعامدىق كەلىسىم مەن انالار كەڭەستەرىنىڭ بەلسەندىلىگى جانە دامۋى ءۇشىنشى جاڭعىرتۋ بارىسىندا ولاردىڭ ماڭىزدى فاكتورعا اينالاتىنىن, ازاماتتاردىڭ قاتىسىنسىز قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋ مۇمكىن ەمەستىگىن كورسەتەدى. «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىن ورىنداۋ بارىسىندا اسسامبلەيا ءار ايماقتا دەربەس جوسپار جاسادى. قازىرگى تاڭدا 593 جوبا ورىندالۋ كەزەڭىندە تۇر. بۇلار اسسامبلەيانىڭ قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋ باعدارلاماسى بويىنشا بۇكىلحالىقتىق جول كارتاسى سانالادى.
بۇدان بولەك, قحا-نىڭ وڭىرلىك بولىمشەلەرى 1144 جوبانىڭ ورىندالۋىنا اتسالىسىپ, باعدارلامانىڭ بۇكىل باعىتىن قامتىعان. سونىڭ ىشىندە اسسامبلەيادا 76 جوبا دەربەس ورىندالىپ, قحا-نىڭ 94 مۇشەسى جەرگىلىكتى جوسپارلاردى باسقارىپ وتىر. ورىنداۋشى رەتىندە اسسامبلەيا مەن ەتنومادەني بىرلەستىكتىڭ 12 626 وكىلى قىزمەت ەتەدى. سونداي-اق 116 ادام جوبالاردى ورىنداۋ بويىنشا ساراپشى مىندەتىن اتقارادى.
قازاقستان قوعامى ساناسىن جاڭاشا قالىپتاستىرۋدىڭ ماڭىزدى جوبالارىنىڭ ءبىرى – «100 جاڭا ەسىم» جوباسى بولدى. وندا ءوز تالانتى, ەڭبەگى مەن ءبىلىمى ارقىلى تابىسقا جەتكەن وتانداستارىمىزدىڭ جەتىستىك جىلناماسى جازىلعان. ءدال وسى ازاماتتار ارقىلى ەلىمىز قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋعا ارنالعان باسەكەگە قابىلەتتىلىك, پراگماتيزم, ۇلتتىق كودتى ساقتاۋ, بىلىمگە يەك ارتۋ, ءاردايىم ەۆوليۋتسيالىق دامۋعا تالپىنۋ, سانانىڭ اشىقتىعى سەكىلدى نەگىزگى قاسيەتتەردى كورە ءبىلدى. ەندىگى جەردە ولاردىڭ تاجىريبەسى بارشا قازاقستاندىقتار ءۇشىن ۇلگى بولۋى ءتيىس. وسى ورايدا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى 2018 جىلعا ارناپ وعان قاتىسۋشىلاردى قوعامدا ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا 11 ارنايى جوبا ازىرلەدى.
البەتتە, ازاماتتىق الەم, الەۋمەتتىك ىنتىماقتاستىق پەن جاۋاپكەرشىلىكسىز قوعامدىق كەلىسىمدى ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى قايىرىمدىلىق شارالارىن دامىتۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ وتىر. بۇل قادامنىڭ ناتيجەسىن قازاقستان قايىرىمدىلىق كورسەتۋشىلەردىڭ III سەزى كورسەتىپ بەردى. وندا اسسامبلەيا ۇيىمداستىرعان «قايىرىمدىلىق كەرۋەنى» رەسپۋبليكالىق اكتسياسىنىڭ ناتيجەسى, «تۋعان جەر» باعدارلاماسىن ورىنداۋ جانە قايىرىمدىلىق شارالارىن دامىتۋ ماسەلەلەرىندەگى ماڭىزدى سۇراقتار تالقىلاندى.
وسى باعىتتا 2017 جىلى 11 مىڭعا جۋىق قايىرىمدىلىق شارالارى, اكتسيالار ءوتىپ, از قامتىلعان وتباسىلارعا, قارت كىسىلەر مەن بالالار ۇيىنە كومەك كورسەتىلدى. وسى ارالىقتا 529 مىڭنان استام ادامعا قايىرىمدىلىق كومەك كورسەتىلىپ, 18427 ۇيىم مەن مەكەمەگە جالپى سوماسى 4,2 ميلليارد تەڭگە بولاتىن قارجىلاي قولداۋ كورسەتىلدى.
سونىمەن قاتار سەزد كەزىندە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ۇيىمداستىرعان, ەلىمىز تاريحىندا تۇڭعىش رەت «جومارت جان» مەملەكەتتىك بەلگىسى تاعايىندالىپ, سالتاناتتى تۇردە ءوز يەلەرىنە تابىس ەتىلدى. بۇل بەلگى ازاماتتاردىڭ مەتسەناتتىق جانە قايىرىمدىلىق شارالارى كەزىندەگى ەڭبەگىن قوعامنىڭ باعالاۋىن كورسەتەدى. جالپى, «جومارت جان» بەلگىسى 29 ادامعا بۇيىردى.
«رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىن ورىنداۋدىڭ العاشقى جىلى قازاقستاندىق جاڭعىرۋ مەن قوعامدىق كەلىسىم اراسىنداعى تىعىز بايلانىس انىق بايقالدى.
وسى ورايدا, العا قويىلعان ماقساتتىڭ قيىندىعىنا, كەنەت كەزدەسەتىن كەدەرگىلەرگە قاراماستان ماقساتقا قول جەتكىزەتىنىمىزدى تولىق سەنىممەن ايتا الامىز. ويتكەنى ءۇشىنشى جاڭعىرتۋ, كونستيتۋتسيالىق رەفورما جانە «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى رەفورمانىڭ دەربەس باعىتتارى ەمەس, ەلباسى ن.نازارباەۆ بەلگىلەپ بەرگەن جالپى ءبىر باعىتتىڭ ءتۇرلى سالالارى بولىپ سانالادى. سوندىقتان قازاقستاننىڭ جارقىن بولاشاعى ەلباسى – تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ قولىندا ەكەنىنە سەنىمدىمىز.
لەونيد پروكوپەنكو,
قازاقستان پرەزيدەنتى اكىمشىلىگى
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى
حاتشىلىعى مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى
