ال وسى ەگەمەن مەملەكەتتىڭ باستاپقى قيىن-قىستاۋ كەزەڭىنەن باستاپ الەم وركەنيەتىنىڭ كەڭىستىگىنە كىرۋگە مۇمكىندىك بەرگەن تاريحي جولدى سالعان دا كوشباسشى تۇلعا. ءبىزدىڭ ويىمىزشا تاريح تۇلعانى سومدايدى, كەيىن تۇلعا تاريحتى جاسايدى. بۇل قايتالانىپ وتىراتىن ءۇردىس. تاريحتا ءار كەزەڭ ءوز زامانىنىڭ تۇلعاسىن تۋدىرا-دى جانە قالىپتاستىرادى, كەيىن سول تۇلعا تىعىرىققا تىرەلگەن ءوز زامانىنىڭ داعدارىسىنان ەلىن امان الىپ شىعادى جانە قوعامدى ساپالىق تۇرعىدان اناعۇرلىم جوعارى دارەجەگە كوتەرىپ, ءوزى دە كوشباسشى تۇلعاعا اينالادى. مىنە, ءححى عاسىردىڭ ءبىرىنشى شيرەگىندە قازاق ەلى وسىنداي وركەنيەتتى قۇبىلىستىڭ كۋاسى بولىپ وتىر. مۇنداي قۇبىلىس ءبىر كەزدە تۇركى داۋىرىندە دە تۇرىك قاعاناتى – بابالارىمىز قۇرعان مەملەكەت تاريحىندا بولعان ەدى. تۇركى ەلى كۇلتەگىن, تونىكوك ابىز سياقتى تۇلعالارىن تۋدىردى, كەيىن وسى تۇلعالار ءوز كەزەڭىندەگى يمپەريالارمەن يىق تۇيىستىرە الاتىن, سارى تەڭىزدەن قارا تەڭىزگە دەيىنگى ارالىقتى بيلەگەن ۇلى تۇركى قاعاناتىنىڭ سالتاناتىن الەمگە پاش ەتتى.
* * *
تۇندە ۇيىقتامادىم,
كۇندىز وتىرمادىم
قىزىل قانىمدى توكتىم,
قارا تەرىمدى اعىزدىم. (تونىكوك جازۋى, XXXXII جول).
ۇلى تۇركى قاعاناتى ءوز تاريحىن تايعا تاڭبا باسقانداي, بىتىكتاستا وسىلاي باستاپ جازعان ەدى. بەلگىلى ءبىر ۇقساستىعى بار وسىنداي قايتالاۋ, ارينە, باسقا زاماندا جانە باسقا دارەجەدە XX-XXI عاسىرلار توعىسىندا دا قايتالاندى.بۇل قايتالانۋ سول بابالار ءىزىن جالعاستىرعان قازاق ەلىنىڭ ەنشىسىنە ءتيدى. ال كوشباسشىلىق ەلدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆقا بۇيىردى. «داعدارىستار مەن جانجالدار دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىن ءبىزدىڭ كوز الدىمىزدا تىتىركەندىرىپ وتىر. ازاماتتارى قايىرشىلىقتا ءومىر ءسۇرىپ نەمەسە اسكەري جانجالداردا قازا تاۋىپ جاتقان جولى بولماعان مەملەكەتتەر سانى ۇلعايا تۇسۋدە. تۇراقسىزدىق ورتالىق ازيانىڭ شەكارالارىنا دا تىم جاقىن كەلىپ تۇر. سوڭعى 2-3 جىلدا, جاھاندىق پروبلەمالاردىڭ وسە تۇسكەنىن كورە وتىرىپ, مەن قازاقستانىمىزدى قالاي نىعايتۋ مەن قاۋىپسىزدەندىرۋ جانە اسا تابىستى 30 ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋ جولىنان اداستىرماۋ تۋرالى ويلادىم. مەن جاعدايدى باسقا مەملەكەتتەردىڭ كوشباسشىلارىمەن تالقىلادىم. بارلىق جاۋاپكەرشىلىكپەن ۇلتقا مىنا جايدى ەسكەرتكىم كەلەدى. ءبىزدىڭ ءارى قارايعى دامۋىمىزعا ءالى 5 جاڭا سىرتقى سىن-قاتەرلەر قاۋىپ ءتوندىرۋىن جالعاستىرۋدا», دەي كەلىپ, ەلباسى ولاردى اتاپ ءوتىپ قانا قويماي, ودان سۇرىنبەي ءوتۋدىڭ تەتىكتەرىن دە ايشىقتادى.
شىنىندا دا العاشقى قوعامدىق قۇرىلىستان كەيىنگى زامانداردىڭ قاي-قايسىسى دا بولسىن ادامزات قوعامى مەملەكەت قۇرۋ جولىنان ءوتتى. ويتكەنى ادامدار قوعامىنىڭ ءومىر ءسۇرۋىنىڭ باستى شارتى – مەملەكەت بولدى. ونسىز ول قوعامنىڭ تۇراقتى عۇمىر ءسۇرۋى مۇمكىن ەمەس ەدى. سول دامۋ ساتىسىندا تۇرعان قوعامنىڭ تالاپ-تىلەگىنە ساي مەملەكەتتىك ينستيتۋتتار ءتۇرلى فورمالاردا قالىپتاستى جانە ونىڭ ءوزى سول قوعامدى رەتتەپ وتىردى. بىراق ولاردى قۇرۋ وزدىگىنەن جاسالعان جوق. قوعامنىڭ ءوز ىشىنەن ەرەكشە تۇلعالار شىعىپ, مەملەكەت قۇرۋعا بارلىق كۇش-جىگەرىن جۇمسادى.
عۇن-ساق زامانىندا ەدىل پاتشا شىعىسى تىنىق مۇحيتى, ال باتىسى اتلانت مۇحيتىنىڭ جاعالاۋلارىنا دەيىنگى ارالىقتا قۋاتتى يمپەريا قۇرۋ جولىندا كۇرەسسە, بۋمىن, ەستەمي, كۇلتەگىندەر باتىسى – قارا تەڭىز, شىعىسى سارى تەڭىز ارالىعىندا قۋاتتى قاعاندىق قۇرا الدى. سوندىقتان دا كۇلتەگىن تاس جازۋىنداعى «ىلگەرى – كۇن شىعىسىندا, وڭ جاقتا – كۇن ورتاسىندا, كەيىن – كۇن باتىسىندا, سول جاقتا, ءتۇن ورتاسىندا وسىنىڭ ىشىندەگى حالىقتىڭ ءبارى ماعان قارايدى, حالىقتى وسىنشاما كوپ ەتتىم» – دەگەن جازۋلار بابالار اماناتىنا اينالدى. قازاق حاندىعى دا زامانىندا «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى», «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى» ارقىلى دەشتى قىپشاق جەرىندە مەملەكەت قۇرىپ, ەۋرازيا كەڭىستىگىندە ءوزىن مويىنداتتى.
تاۋەلسىز مەملەكەتتىلىكتىڭ نەگىزىن قۇرۋدى جۇزەگە اسىرا وتىرىپ, ەلباسى ونىڭ تەوريالىق نەگىزدەمەسىن جاساۋ ءۇشىن دە كوپ ەڭبەك ەتتى. ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك الىپ, دەربەس مەملەكەتىن قۇرۋ جولىنا تۇسۋىنەن باستاپ, بۇگىنگى وركەندەگەن شاعىنا دەيىنگى كەزەڭدە جانقيارلىقپەن شەشۋگە تۋرا كەلگەن ارقيلى ماسەلەلەرىنە قاتىستى ەلباسى عىلىمي نەگىزدەلگەن ەڭبەكتەر جازىپ قانا قويماي, ونىڭ جۇزەگە اسۋىن دا قامتاماسىز ەتتى. ءسويتىپ الەمدە «قازاقستاندىق ەكونوميكالىق عاجايىپ» تەرمينى قازىردىڭ وزىندە پايدا بولسا, ول ەلباسىنىڭ تەوريا مەن پراكتيكانى, ساياسات پەن ەكونوميكانى ءتيىمدى ۇشتاستىرا وتىرىپ جۇرگىزۋدەگى ولشەۋسىز ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى ەدى.
* * *
«...باي حالىققا وتىرمادىم,
ءىشى اسسىز, سىرتى تونسىز
...حالىققا وتىردىم.
جالاڭاش حالىقتى – توندى,
كەدەي حالىقتى باي قىلدىم.
(كۇلتەگىننىڭ ۇلكەن جازۋى, XXVI, XXVII, XXVIII جولدار).
بابالار تاريحىنداعى قاي قوعام بولماسىن ونداعى بيلىكتىڭ تۇراقتىلىعى سول ەلدىڭ شارۋاشىلىق جاي-كۇيىنە تىكەلەي بايلانىستى. جوعارىدا كەلتىرىلگەن جىر جولدارى تۇركى قاعانىنىڭ كوزدەگەن ماقساتى ەلىن, حالقىن مولشىلىققا كەنەلتۋ ەكەندىگى كورىنىپ تۇر. بۇل تۇرعىدا الەمگە ايگىلى ۇلى جىبەك جولىنىڭ گۇلدەنۋ كەزەڭى وسى تۇركى قاعاناتىمەن تۇسپا-تۇس كەلۋى دە كەزدەيسوق ەمەس ەدى. وكىنىشكە وراي, ءبىز اتا-بابالار قۇرعان قاعاندىقتار مەن مەملەكەتتەردىڭ كۇندەلىكتى بەيبىت ءومىر تاجىربيەسىنە جەتە كوڭىل اۋدارماي كەلەمىز. ادەتتە شارۋاشىلىعىن ايتقاندا,ونىڭ تەك تۇرلەرى عانا اتاپ وتىلەدى. ال ونىڭ دامۋ ەۆوليۋتسياسى جانە ونىڭ ساياسي تاريحقا ىقپالى نازاردان تىس قالادى. سوندىقتان دا بولار, وتكەن زاماندارداعى قازاقستان جەرىندە بولعان مەملەكەتتەر تاريحي سىرت كوزگە كوبىنەسە ساياسي وقيعالاردان, جاۋگەرشىلىك پەن شاپقىنشىلىقتار تىزبەگىنەن عانا تۇراتىن سياقتى. ال شىن مانىندە ساياسي وقيعالاردان گورى اتا-بابا تاريحى وركەنيەتتىڭ ەۆوليۋتسيالىق ۇردىستەرى مەن كۇندەلىكتى ءومىر ارقىلى قولى جەتكىزگەن ءداستۇرلى شارۋاشىلىق پەن مادەنيەتتىڭ باي تاجىريبەسىنە تولى.
كەيىنگى كەزدە پوستكەڭەستىك كەيبىر ەلدەردەگى ساياسي داعدارىستار قازىرگى ەلباسىمىزدىڭ ۇستانعان ساياساتىنىڭ دۇرىس ەكەندىگىن ايقىن كورسەتتى. قاي قوعامدا بولماسىن ساياسي وزگەرىستەر ەكونوميكانىڭ دامۋىمەن نەگىزدەلگەندە عانا ءوز ماقساتىنا جەتە الادى. ەلباسىنىڭ «الدىمەن – ەكونوميكا, سودان كەيىن ساياسات» فورمۋلاسى جاڭادان تاۋەلسىزدىك العان ۇلت ءۇشىن الداعى قيىندىقتاردان سۇرىندىرمەي وتكىزەتىن سارا جول – «نازارباەۆ مودەلى» بولىپ قالىپتاستى. بۇل مودەلدىڭ ومىرشەڭ ەكەندىگىن تاريح ءوزى دالەلدەپ وتىر.
بۇگىنگى تاڭدا «ۇلت جوسپارىنىڭ» ءۇشىنشى شەشۋشى مىندەتى رەتىندە «قازاقستاندىقتاردىڭ تۇرمىس جاعدايىن جاقسارتۋ. بۇل كەڭ كولەمدە ورتا تاپتى قۇرۋ ءۇشىن قاعيداتتى تۇردە ماڭىزدى. يندۋستريالاندىرۋعا نەگىزدەلگەن ەكونوميكالىق ءوسىمدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ءبىز تۇبەگەيلى قۇرىلىمدىق رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرامىز. ءبىلىم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ – ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنا مۇشە ەلدەردىڭ ستاندارتتارىنا باعدار ۇستاناتىن بولادى. ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ ءۇشىن ءبىز وڭدەۋ ونەركاسىبىنە ترانسۇلتتىق كومپانيالاردى تارتامىز, ول قازاقستاننىڭ الەمدىك نارىققا شىعۋىن قامتاماسىز ەتەدى», دەپ نىق سەنىممەن ايتتى.
* * *
قارۋلى جاۋ كەلتىرمەدىم,
اتتى اسكەر جولاتپادىم.
(تونىكوك جازۋى).
تۇرىك قاعاناتىنىڭ ساياسي تاريحى سول كەزدەگى الپاۋىت كورشى ەلدەرمەن (قىتاي, يران, ۆيزانتيا جانە ت.ب.) جۇرگىزگەن قارىم-قاتىناستارى مەن سىرتقى ساياساتتىڭ نەبىر جەمىستى ءىس-شارالارىنا تولى ەكەندىگى ءمالىم. سول زاماننان باستالىپ, قازاق حاندىعى جانە ونىڭ جالعاسى بولىپ تابىلاتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەڭ بايتاق جەرى مەن ەلىن ساقتاپ قالۋى بەلگىلى دارەجەدە ءار زاماننىڭ باسشى تۇلعالارىنىڭ ىسكەرلىك, ساياسي كورەگەندىك, «شىعىسقا ءتان سابىرلىلىق پەن دانالىق» قاسيەتتەرىنە بايلانىستى بولدى.
ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ ۇزاق جىلدار بويى جۇرگىزگەن سىرتقى ساياساتى ناتيجەسىندە ۇزىندىعى 7 591 كم شەكارا ماسەلەسى ءساتتى شەشىلدى. ءوز سوزىمەن ايتقاندا, «تاريحىمىزدا تۇڭعىش رەت ءبىز ءوزىمىزدىڭ ستراتەگيالىق ارىپتەسىمىز رەسەيمەن زاڭ جۇزىندە رەسىمدەلگەن مەملەكەتتىك شەكاراعا يە بولدىق». بۇل – قازاق جەرى ءۇشىن قاجىماي تالماي كۇرەسكەن اتا-بابالارىمىزدىڭ ارۋاعى ءبىر اۋناپ تۇسكەن كەز بولدى.
ء«بىز ءوزىمىزدىڭ ستراتەگيالىق ارىپتەستەرىمىز – رەسەيمەن, قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىمەن, اقش-پەن, ەۋروپالىق وداق ەلدەرىمەن, يسلام الەمىمەن ىنتىماقتاستىقتى جالعاستىرامىز. ءبىز حالىقارالىق ۇيىمداردا بەلسەندى جۇمىس ىستەيتىن بولامىز. ورتالىق ازياداعى كوشباسشى رەتىندە قازاقستان ءبىزدىڭ وڭىرىمىزدەگى قاۋىپسىزدىك پەن ەكونوميكالىق دامۋدىڭ ورتاق ارحيتەكتۋراسىنا قولداۋ كورسەتەدى. قازاقستاندىق ديپلوماتيا يسلام الەمىندەگى جانە پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى وتكىر وڭىرلىك داۋ-جانجالداردى بەيبىت جولمەن رەتتەۋ جونىندەگى كۇش-جىگەرىن ۇلعايتا تۇسەتىن بولادى», دەپ, ەلباسى «ۇلت جوسپارىن» تابىستى ورىنداۋدىڭ كەپىلى رەتىندە قولايلى حالىقارالىق احۋال قالىپتاستىرۋ شارتتارىن دا ايقىنداپ بەردى. تەك ءسوز جۇزىندە عانا ەمەس, ونىڭ ءىس جۇزىندە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقانىن ەلباسىنىڭ تاۋلى قاراباح ماسەلەسىندەگى ارمەنيا مەن ازەربايجان اراسىنداعى, تۇركيا مەن رەسەي اراسىنداعى كيكىلجىڭدەردى رەتتەۋدە, سيرياداعى سوعىس قيمىلدارىن توقتاتۋدا بەلسەندى دە ناتيجەلى اتسالىسۋىنان كورۋگە بولادى.
* * *
وتۇكەن جەرىندە وتىرىپ
كەرۋەن جىبەرسەڭ
ەش مۇڭىڭ جوق,
وتۇكەن قويناۋىندا وتىرساڭ,
ماڭگى ەلدىگىڭدى ساقتايسىڭ سەن.
( كۇلتەگىننىڭ جازۋى, IV,VIII جولدار).
تۇرىك قاعاناتى ەكىنشى رەت بوي كوتەرىپ, مەملەكەتىن كۇشەيتۋ كەزىندە ەلوردانى ورنىن دۇرىس شەشۋدىڭ ماڭىزى زور بولدى. اسىرەسە قاعاناتتىڭ وڭتۇستىگىندەگى قۋاتتى يمپەريادان قاۋىپسىز بولۋ ءۇشىن, ستراتەگيالىق جاعىنان مونعوليا, تاۋلى التاي ولكەلەرىنىڭ سولتۇستىگىندەگى وتۇكەن قويناۋى وتە قولايلى بولدى. ۇلى جىبەك جولىنىڭ ءبىر تارماعى باراتىن ول جەر تۇركى جۇرتىنىڭ شارۋاشىلىعىنا دا, كەرۋەن جىبەرىپ, ساۋدا جاساۋىنا دا جايلى ەدى. تۇركى بابالارىمىز «ماڭگى ەل» مۇراتىن دا وسى ەلوردامەن بايلانىستىرعانىن جوعارىداعى جىر جولدارىنان كورۋگە بولادى. سوندىقتان حالىقتىڭ توقتىعىن دا, قاۋىپسىزدىگىن دە ارمانداعان تۇرىك قاعانى وسى وتۇكەن قويناۋىن ەلوردا رەتىندە بەلگىلەگەن بولاتىن.
ەلوردانى جان-جاقتى ويلاستىرىپ بارىپ, بەلگىلەۋ تىكەلەي ەلباسى ءىسىنىڭ جەمىسى. «سىن-قاتەرلەرگە قاراماستان, ءبىز جاڭا ەلوردامىز – استانانى, بارلىق قازاقستاندىقتاردىڭ ماقتانىشىن سالۋدى باستادىق», دەپ ەلباسى تەبىرەنە تولعاندى. شىنىندا دا ەلباسىنىڭ اقمولانى تاڭداۋى كورەگەندىكتىڭ, ساياسي باتىلدىقتىڭ ۇلگىسى رەتىندە تاريحتا قالاتىنى ءسوزسىز.
ەلباسى تۇرعان ماقساتتى ايشىقتاي كەلە: «تاۋەلسىزدىك العان العاشقى جىلدارى ءبىز ەگەمەن مەملەكەتتىڭ نەگىزىن قالادىق. بۇل ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك قۇرىلىستىڭ ءبىرىنشى ساتىسى بولاتىن. ودان كەيىن نىعايىپ العان سوڭ, ءبىز قالىپتاسقان مەملەكەتكە قاراي قادام جاسادىق. بۇل ەكىنشى ساتى بولاتىن. ەندى ۇلى رەفورمالاردى باستاي وتىرىپ, ءبىز ماڭگىلىك ەلگە جول سالامىز. بۇل ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك قۇرىلىستىڭ ءۇشىنشى ساتىسى بولماق», دەپ اتاپ كورسەتكەن بولاتىن.
پرەزيدەنتتىڭ «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» اتتى جولداۋى مەن «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسى دا وتكەنگە ءۇڭىلىپ, بابالار اماناتىن ورىنداپ, بۇگىندى بۇتىندەپ, ەل بولاشاعىن ويلاعاندىقتىڭ كۋاسى.
ساتاي سىزدىقوۆ,
پروفەسسور, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ جانىنداعى ەتنوسارالىق قاتىناستار جانە قحا تولەرانتتىعى ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى
