14 جەلتوقسان، 2017

دارىن مەن قارىم

292 رەت كورسەتىلدى

دارىن – تاعدىردىڭ سىيى. ۇستاي الساڭ قۇستاي ۇشاسىڭ، ۇستاي الماساڭ مۇرتتاي ۇشاسىڭ. ۇستاي العاننىڭ قارىمى زور. باعى بيىك. زاتىنا قاراي اتى، ەڭبەگىنە قاراي ونبەگى تەلەگەي تەڭىز. ۇستاي الماعاننىڭ ۇسقىنى كىرمەيدى. قادامى ىلگەرى جۇرمەيدى. قانشا جەتەكتەگەنمەن، قامقورلىق كورسەتكەن كەرى كەتىپ، كۇندەردىڭ كۇنىندە كۇلكىگە اينالىپ، كولدەنەڭ «كەرمەگە» ۇرىنا بەرەدى. مۇنى ءومىر ساباعىنا كوز جىبەرگەندە كورىپ-ءبىلىپ وتىرمىز.

قازاق دارىننان كەم بولعان ەمەس، قايتا كەڭ بولعان. ارعى تاريحقا بارماي، بەرگى تاريحقا وي جىبەرسەڭ، بوي ەمەس وي جارىستىرعاندار كۇنشىلىك جەردەن كوز تارتادى. ولارعا سەرىك بولعان بايانسىز باق ەمەس، ۇلت تاعدىرىن بەكىتكەن اقبەرەندەر بولىپ شىعادى. ولاردى كورەسىڭ دە كورسوقىر تىرلىكتەن بەزىپ، كۇيكى ىسكە قولدى ءبىر سىلتەپ، حالىقتىق قالىپقا ات بايلايسىڭ. مۇنىڭ ارعى جاعىندا تاۋبە مەن شۇكىر جاتادى. وسى شۇكىر مەن تاۋبەدەن كەتپەگەندەر كەمەلدىكتە كۇن كەشىپ، ۇلتىنىڭ ۇلىسىنا اينالدى. جالعان دۇنيەنىڭ جەتەگىندە كەتكەندەر ءبىر كەمنىڭ شاراسىندا قالىپ وتىر. بۇرىن تالانتتار تولقىن-تولقىن بولىپ شىعىپ، جۇلدىز شوعىرىنداي بولىپ كورىنەتىن. بۇل داستۇرگە اينالىپ ۇلگەرگەن. قازىر شاشىراڭقى. الگى ءداستۇردى جاساندى جۇلدىزدار «باسىپ العان». ءتىپتى بولسىن-بولماسىن، ايتۋعا تۇرسىن-تۇر­ماسىن «جۇلدىزدار جارقىرايدى» دەپ كۇپىلدەتەتىندى شىعاردىق. ول جۇلدىز جارقىراي ما، قالتىراي ما، ۇلت رۋحانيا­تىن ءوسىرىپ جاتىر ما، الدە ءوشىرىپ جاتىر ما وندا شارۋامىز جوق. ايعاي-شۋعا ۇيرەنىپ الدىق پا، نە سالعىرتتىقتىڭ «تۇتقىنىندا» قالدىق پا ءتۇسىنۋ قيىن. ءان دەلىنەتىن ء«ولى» ايقاي-شۋعا ۇلاسىپ كەتكەنىن نەسىن جاسىرامىز. بۇعان «نامىستانبايدى» (ا.بايتۇرسىن ۇلى)، كەمشىلىككە سانامايدىنىڭ كەرىن كەلتىرىپ وتىرمىز. ءتىپتى ورىنسىز ءاجۋانىڭ وزىنە، «ەركەك ايەلدەردىڭ» قىلجاعىنا ءماز بولاتىنىمىزدى قايتەرسىڭ؟ بۇعان ۇلت بولىپ بۇل قالاي دەسەك بولماس پا؟ 

جاقىندا جۇرتى مويىنداعان بەلگىلى انشىمەن داستارقان باسىندا وتىر­عان­دا ول ء«بىز تويدىڭ، توبىردىڭ انشىسى­نە اينالدىق. توي جاسايتىندار عانا ءبىزدى ىزدەيدى»، دەدى. العاشىندا بۇل ءسوز قۇلاققا تۇرپىدەي ءتيدى. ارتىنان شىن ونەردى شىن تۇسىنەتىندەر ىزدەيتىنىن، بۇگىنگى ءنوپىر ەرتەڭ جويىلاتىنىن ايتقان بولدىق. مىنە، دارىننىڭ قارىمىن وسىلايشا پايدالانا الماي وتىرمىز. قاشانعى دارىنسىزداردى تالعامسىز ساحنادان، توي تورىنەن كورە بەرەر ەكەنبىز؟!

ال بەسىكتەن بەلى شىعا باستاعاندار، ونىڭ ىشىندە دارىندى بولعانمەن اتا-اناسىنىڭ قارىمى كەمدەردىڭ جايى كوپتى ويلاندىرۋعا ءتيىس دەپ بىلەمىز. ءبىز مۇنى نەگە ايتىپ وتىرمىز؟ سوعان توقتا­لىپ كورەلىك. جەلتوقساننىڭ باسىندا «تاڭعى شۇعىلا» دەپ اتالاتىن بالاباق­شا بۇلدىرشىندەرىنىڭ ونەر فەستيۆالى ءوتتى. بالاڭنىڭ ونەرىن تاماشالاعىڭ كەلسە، مىڭ تەڭگە تولەپ زالعا كىرۋىڭ كەرەك. بالاڭىز جەكە داۋىستا ءان سالسىن دەسەڭىز 15 مىڭ تەڭگە تولەسەڭىز جەتىپ جاتىر. ساحنا تورىنە شىعا بەرەدى. كوپ كوگەنكوزبەن حورعا قاتىسۋ ءۇشىن 3500 تەڭگە شىعىنداساڭىز بولدى. ۇل-قىزىڭىز قانشا جەردەن دارىنى تاسىپ تۇرعانمەن، جوعارىداعىداي تەڭگە جۇمساماساڭىز سىرتتا قالا بەرەدى. از قامتىلعان وتباسى بالالارىنىڭ اراسىندا دا دارىندىلار بار عوي، ولار ونەر بايگەسىن بىلاي قويىپ بالاباقشاعا تولەيتىن اقشاسىنا قينالىپ جۇرگەندە، مىنانداي تالانتتار توبىنان ىسىرىلىپ قالىپ قويماي ما دەگەن سۇراعىمىزعا ۇيىمداستىرۋشىلار نارىق زاڭى وسىلاي دەگەن ۋاجدەرىن ايتتى. سوندا قولىنان كەلگەندەر قونىشىنان باسىپ، قولىنان كەلمەگەندەردىڭ دارىندى ۇرپاعى سىرتتا قالا بەرمەك پە؟ ولاردىڭ اراسىنان بولاشاق بەتحوۆەن مەن موتسارتتار شىقپايتىنىنا كىم كەپىلدىك بەرە الادى. «بالام دەگەن جۇرت بولماسا، جۇرتىم دەيتىن بالا قايدان شىقسىن»، دەگەن ءسوزدى احمەت بايتۇرسىن ۇلى وسىنداي ءبىر تۇستا ايتسا كەرەك. شىنىندا، تاۋەلسىز ەلدىڭ ەرتەڭگى تۇتقاسى سانالاتىن اسان مەن ۇسەندى دارىنى مەن قارىمىن قازىر اق ادال انىقتاپ، قازاق ەلىنىڭ كەمەل كەلەشەگى دەسەك ۇتىلماس ەدىك. 

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تاۋەل­سىز­دىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا ۇلت­تىڭ دارىندى ۇرپاعىن ەلدىڭ ىشىنەن تاڭداپ الىپ، ءبىلىم بايگەسىندە كورسەتىپ، ولار كەلەشەكتە مەملەكەتىمىزدىڭ دامۋى­نا ۇلەس قوسۋى ءتيىس دەپ «دارىن» رەس­پۋب­ليكالىق ورتالىعىن قۇرعان ەدى. سول ورتالىقتان تۇلەپ ۇشقاندار كەيىن «بولاشاق» باعدار­لاماسىمەن الەمنىڭ جوعا­رى وقۋ ورىن­دارىندا ءبىلىم الىپ، قازىر وتانى­مىزدىڭ دامۋىنا ەرەكشە ۇلەستەرىن قوسىپ ءجۇر. ولار مىڭداپ سانالاتىنىن دا ەسكە سالا كەتەيىك. الەمدىك ءپان وليمپيادالارىندا، عىلىمي جوبالاردا تالانتتارىمىز جۇلدەگەر اتانىپ، مەملەكەتىمىزدىڭ كوك تۋىن تورتكۇل دۇنيەدە جەلبىرەتكەن ەدى. «دارىن» ورتالىعى بالاباقشادان باستالعان وسىنداي ونەر بايگەلەرىنە بۇرىن ۇيىتقى بولىپ كەلگەن بولاتىن. سول ءۇردىستى جالعاستىرىپ، جاقسى باستامانىڭ باسى-قاسىنان تابىلسا، نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. سوڭعى كەزدەرى الەمدىك ءبىلىم سايىسىنان جۇلدە العان ونداي جاستار شوعىرى تۋرالى مالىمەتتەر از ەستىلىپ ءجۇر. سونداي جۇزدەن جۇيرىك، مىڭنان تۇلپارلار تۋرالى دەرەكتەر بەرىلىپ وتىرسا، وزگەلەرگە ۇلگى بولارى ءسوزسىز. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، ۇرپاقتىڭ بويىنداعى دارىندى نارىقتىڭ تالابىنا سۇيەپ، ولاردىڭ ەرتەڭگى قارىمىن جوعالتىپ الماۋ جاعىن ويلاستىرساق، بۇل ۇلت جاستارىنىڭ جارقىراپ شىعۋىنا جول اشارى اقيقات. 
 

سوڭعى جاڭالىقتار

شىرقاۋ شىڭى شوقاننىڭ

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار