قاراپ وتىرساق سوڭعى جىلدارى نارەستەلەردىڭ اۋرۋ بولىپ تۋى, بۇرىن بولماعان اۋرۋ تۇرلەرىنىڭ كوبەيۋى, پسيحولوگيالىق اۋىتقۋلار, ءوزىن ءوزى ولىمگە قيۋ سىندى وقيعالاردىڭ جيىلەپ كەتكەنى وسىنداي ءتۇرلى حيميكاتقا تولى شەتەلدىك تاماقتاردى پايدالانۋدان ەمەس پە دەگەن ويعا جەتەلەيدى. ەگەر ءشوپ شىقپايتىن ساحارادا, شولەيت ولكەدە تۇرساق ءبىر ءسارى. قازاقستانداي باي ولكەدە تۇرىپ, اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن جەتكىلىكتى وندىرمەۋ ۇيات دەپ ويلايمىن. استىق ءوندىرىسىن ايتپاعاندا, 1990 جىلداردىڭ باسىندا رەسپۋبليكادا قوي سانى 40 ميلليونعا, جىلقى 1 ملن 300 مىڭعا, ءىرى قارا 9,5 ملن باسقا جەتتى. 30-عا تارتا قۇس فابريكاسى بولدى. جىلىنا 1 ميلليون توننا ەت ءوندىرىلىپ, 650 مىڭ تونناسى شەتكە شىعارىلاتىن. ءسۇت ونىمدەرى سىرتتان اكەلىنبەيتىن. كوكونىس, جەمىس-جيدەك ونىمدەرى رەسپۋبليكا كولەمىندە تۇرعىنداردى تولىق قامتاماسىز ەتۋگە جەتەتىن.
قازىرگى جاعداي مۇلدەم باسقاشا. دۇكەن سورەلەرىندەگى ازىق-ت ۇلىكتىڭ ءبىرازى شەتەلدەردەن اكەلىنەدى. ارينە, اشتان ءولىپ, كوشتەن قالىپ جاتقانىمىز جوق, شيكىزات سالاسىنان تۇسكەن مول قاراجات ەلدىڭ ەكونوميكالىق جاعدايىن ءبىرشاما تۇزەدى. سونىڭ ارقاسىندا كوپتەگەن الەۋمەتتىك ماسەلەلەر شەشىلۋدە. بىراق حالىقتى الاڭداتاتىن جايتتار جەتكىلىكتى. ول – ءبىرىنشى كەزەكتە اۋىلدىڭ جاعدايى, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ احۋالى.
قازىر التىن بەسىك اۋىلىمىزدىڭ دامۋ دەڭگەيى تومەن. بۇرىن بىرنەشە مىڭ ادام بولعان كەڭشار ورتالىقتارىندا 600-700-دەي ادام قالعان, 600-700 بالا وقيتىن مەكتەپكە 90-100-دەي بالا بارىپ ءجۇر, اۋىلدان كوشىپ كەتىپ جاتقاندار ءالى دە كوپ. اۋىلدا مال باعۋدان باسقا جۇمىس از. ال اۋىلدا شارۋاشىلىقتى كوتەرۋ شەشىمى تابىلمايتىنداي ماسەلە ەمەس. سوڭعى 10-12 جىلدا بۇل سالاعا بولىنگەن قاراجاتقا اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسىن دامىتۋدىڭ جاڭا جۇيەسىن قالىپتاستىرۋعا بولاتىن ەدى, بىراق تۇبەگەيلى وزگەرىس بايقالمايدى. سەبەبى اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ ايقىن تۇجىرىمداماسى بەلگىلەنبەي, ۋاقىتشا جوسپارلارمەن مول قاراجات جەلگە ۇشىپ جاتىر. ونىڭ جاي-جاپسارى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندەگى ەكونوميكا عىلىمىنىڭ دوكتورى اتامۇرات شامەنوۆتىڭ «ايقىن اگرارلىق ساياسات كەرەك» (24.11.2017 ج) دەگەن ماقالاسىندا ايتىلدى, ءبىز وعان قوسىلامىز.
ەكونوميكا عىلىمىندا «بازيس», «قوندىرما» دەگەن بۇلجىتپاس قاعيدا بار, ەكەۋىن تەرەڭ, جان-جاقتى ويلاپ بايلانىستىرماسا, ناتيجە شىقپايدى. قازىرگى بىزدەگى جاعداي بۇعان قاراما-قايشى. مال جوق جەرگە بورداقىلاۋ الاڭىن سالادى, قوي جوق جەرگە قوزى سويۋ تسەحىن سالادى, ەشكى جوق جەردە ەشكى ءسۇتىن وندىرمەكشى بولامىز. ياعني ء«بازيسى جوق, كىلەڭ قوندىرما» جوبالار. ءوندىرىس بۇلاي دامىمايدى. اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ ەڭ باستى باعىتى اۋىلدان باستالۋى كەرەك, ادامنىڭ تىكەلەي قاتىسۋىنسىز بۇل سالا وركەندەمەيدى.
تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى يگەرۋدىڭ قيىنشىلىعىن دا, ناتيجەسىن دە كورگەن حالىقپىز عوي, ۇكىمەت شىنداپ قولعا السا, اۋىلدا حالىقتى تۇراقتاندىرۋعا بولادى. 1980 جىلدارى «اۋىلدى قالاعا تەڭەيمىز» دەگەن ۇران ايتىلىپ, ونى جۇزەگە اسىرۋعا جاقىنداپ تا قالعان ەدىك. قازىر سونى تۇبەگەيلى ىسكە اسىرۋعا تولىق مۇمكىندىك بار. ەلدى مەكەندەر گازداندىرىلىپ, ۇيلەرگە سۋ قۇبىرلارى تارتىلۋدا, جولدار سالىنۋدا, ينتەرنەت بايلانىسى دا بار. ەگەر ەل قالانى بەتكە الىپ كوشە بەرسە, وسى يگى ىستەردىڭ ناتيجەسىن كىم كورمەك؟!
باستى ماسەلە – اۋىلعا جاستاردى كوپتەپ تارتۋ. ول ءۇشىن يپوتەكالىق ۇيلەردى كەرەك جەرگە كوپتەپ سالۋ قاجەت, ىنتالاندىرۋ شارالارىن مىندەتتى تۇردە ويلاستىرعان ءجون. بۇل ماسەلەنى شەشكەننەن كەيىن تۇرعىندارعا مال ازىعىن دايىنداۋعا كومەكتەسۋ كەرەك. كەز كەلگەن اۋىلدا 300-400 سيىر ساۋىلسا جانە ول ءسۇت سول جەردە قابىلدانسا, رەسپۋبليكانى وتاندىق تازا ءسۇت ونىمىمەن قامتۋعا بولار ەدى. ارينە, شاعىن فەرمەرلەرمەن, جەكە شارۋاشىلىقتارمەن ەت پەن ءسۇت, تاعى دا باسقا تاماق ونىمدەرىنە دەگەن سۇرانىستى تۇپكىلىكتى شەشە المايمىز. سوندىقتان بولاشاقتا ءىرى-ءىرى ۇجىمدىق شارۋاشىلىقتاردى, كووپەراتيۆتىك قۇرىلىمداردى, تاعى دا باسقا ءتيىمدى اۋىلشارۋاشىلىق سالالارىن قۇرعان دۇرىس دەپ ويلايمىن.
قازىر قيۋى كەتىپ تۇرعانىمەن, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ وتكەنى كوپتىڭ كوز الدىندا. ونى كەڭەس زامانىنداعىداي بولماعانمەن, سونىڭ ۇلگىسىندە جاڭاشا قالىپتاستىرۋعا بولادى. بۇل وتە ۇلكەن دە كۇردەلى جۇمىس, كوپتەگەن زاڭدار مەن زاڭنامالاردى قايتا قاراپ, وزگەرتۋگە تۋرا كەلەدى. بىراق ەلدىڭ جەر جاعدايى جاقسى, ەكونوميكالىق مۇمكىندىگىمىز بار, ينتەللەكتۋالدىق كاپيتالىمىز دا جەتكىلىكتى. ەندىگى كەزەكتە ەل بولاشاعى ءۇشىن ماڭىزدى مۇنداي جۇمىستى تۇبەگەيلى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن تىكەلەي پرەزيدەنتكە باعىناتىن تاۋەلسىز ۇلتتىق كوميسسيا قۇرعان ءجون دەپ ەسەپتەيمىز. ونىڭ قۇرامىندا اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ قىر-سىرىن جاقسى بىلەتىن تاجىريبەسى مول مامانداردى, عالىمداردى, فەرمەرلەردى, تاعى باسقالارىن تارتقان ءجون بولار ەدى.
نۇرلان ىزتىلەۋوۆ,
اۋىل شارۋاشىلىعى ارداگەرى
ورال
