«ستاندارتتار قۇزىرەتتىلىك تاسىلىنە نەگىزدەلگەن, سوعان سايكەس وقۋ باعدارلامالارى وزگەردى: مىندەتتى مەڭگەرىلۋى ءتيىس بەلگىلەنگەن وقۋ ماتەريالىنان ەمەس, كۇتىلەتىن ناتيجەگە قاراي ارەكەت جاسايمىز» دەگەن سويلەمنەن-اق نۇسقاۋدىڭ وزگەرىس, جاڭعىرتۋ ەرەكشەلىكتەرىن تالداۋ باعىتى تۇسىنىكسىز ەكەنى بايقالادى. وقىتۋ ۇدەرىسىندەگى كۇتىلەتىن ناتيجە ءبىلىم, بىلىك, ىسكەرلىك پەن داعدى ەكەندىگى ەسكەرىلمەگەن. سونداي-اق بۇرىنعى باعدارلامانىڭ كەمشىلىگىن كورسەتەدى. ياعني «وقىتۋدىڭ مازمۇنى مەن كولەمىن انىقتاۋ تەك تەوريالىق ءبىلىم بەرۋگە ارنالادى دا, سول ءبىلىمدى مەڭگەرۋدەگى بىلىك, ىسكەرلىك, داعدىلاردىڭ مازمۇنى ناقتىلانبايدى» دەگەن وي ايتىلعان. بۇل پىكىردەن وقىتۋدىڭ نەگىزىن پاندىك عىلىم, ءبىلىم قۇرايتىنىن مويىندايتىنىن اڭعارۋعا بولادى. بىراق ستاندارت تا, باعدارلاما دا, وقۋلىق تا پاندىك ءبىلىم نەگىزدەرىن يگەرۋدى كوزدەيتىنى ەسكەرىلمەگەن. ء«بىلىم الۋشىلار پاندىك ساپالى, دايەكتى ءبىلىم الدى, بىراق ولاردى ومىرلىك جاعداياتتاردا قولدانۋ داعدىلارى جوق» دەگەنى شىندىققا جاناسا بەرمەيدى.
2012 جىلى بەكىتىلگەن وقۋ ستاندارتى بويىنشا «قازاق ءتىلىن وقىتۋ ءپانى» ءبىلىم نەگىزدەرىن يگەرۋدەگى تىلدىك ءبىلىم باستاۋىشتا تىلدىك تۇسىنىك, 5-سىنىپتا لەكسيكا, فونەتيكا, 6-سىنىپتا ءسوز تاپتارى, 7-سىنىپتا ءسوزجاسام, 8-سىنىپتا سينتاكسيس, 9-سىنىپتا ستيليستيكا, 10-سىنىپتا ءتىل مادەنيەتى, 11-سىنىپتا شەشەندىك ونەر باعىتىندا بەرىلگەن. بۇرىنعى ستاندارت وسى ءبىلىم مەن بىلىكتىلىكتى يگەرتۋدى ديداكتيكانىڭ ۇستانىمدارى بويىنشا انىقتايدى. مىسالى, وقىتۋ ۇدەرىسىنىڭ ماقساتى – ءبىلىم, بىلىك, ىسكەرلىك پەن داعدى قالىپتاستىرۋ. سوندىقتان ءبىلىم مازمۇنى مەن كولەمىمەن بىرگە بەرىلەتىن بىلىك پەن ىسكەرلىك, داعدىلار دا انىقتالدى.
قازىر ءتىل بىلىمىندە جۇمسالىمدىق باعىتتاعى ادىستەمەلىك زەرتتەۋ كوبەيدى. بۇرىنعىداي ءتىلدىڭ تۇلعالىق جاعىنا باسا نازار اۋدارىپ, تىلدىك قۇرالداردى سيپاتتاپ, جۇيەلەۋ جەتكىلىكسىز بولىپ قالدى. ءتىلدىڭ تابيعاتىن تولىق اشۋ ءۇشىن سيپاتتاپ, جۇيەلەۋمەن قاتار ارەكەت ەتۋ, جۇمسالۋ, قولدانۋ باعىتىن دا قاراستىرۋ قاجەت بولدى. ال ءتىلدىڭ قولدانىلۋى – سويلەۋ, قاتىسىمدىق ارەكەت. ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى جاڭا باعدارلامادا وزگەرتىلىپ, نۇسقاۋ جاڭا ستاندارتتى باسشىلىققا العان. ماسەلەن, ستاندارتتا «مىندەتتى وقۋ پاندەرى بويىنشا وقىتۋدان كۇتىلەتىن ناتيجەلەر جالپى ورتا ءبىلىم بەرۋدىڭ بازالىق مازمۇنىن انىقتاۋ ءۇشىن نەگىز بولادى. جالپى ورتا ءبىلىم بەرۋدىڭ وقۋ باعدارلامالارىندا وقىتۋدان كۇتىلەتىن ناتيجەلەر ءاربىر وقۋ ءپانىنىڭ بولىمدەرى بويىنشا وقىتۋ ماقساتتارىمەن ناقتىلاندى» دەپ تۇجىرىمدالعان.
ستاندارتتا «تىڭدالىم جانە ايتىلىم» بويىنشا ءبىلىم الۋشى سويلەۋ ءتارتىبىنىڭ, باعالاۋدىڭ اشىق جانە جاسىرىن بەرىلگەن تۇرلەرىن تالداي وتىرىپ, تىلدەسۋ جانە ستيلدىك قاتىستىلىعى بار ءتۇرلى سالاداعى ماتىندەردى تۇسىنەدى. دايىندالعان جانە دايىندالماعان مونولوگتىك جانە ديالوگتىك, ونىڭ ىشىندە كوپشىلىك الدىندا تىلدەسۋ جاعدايىندا كوممۋنيكاتسيانىڭ ءتۇرلى ماقساتىنا قول جەتكىزەدى, تىڭداۋشىلارعا اسەر ەتۋگە تالپىنا وتىرىپ, سويلەۋ ءتارتىبىنىڭ تاكتيكاسىن ىسكە اسىرادى, كوزقاراسىن بىلدىرە وتىرىپ, تىڭدالعان ماتىندەگى اقپاراتتى تالدايدى جانە سىني تۇرعىدان باعالايدى, ءماتىننىڭ مازمۇنىن بولجايدى, ستيليستيكالىق ديففەرەنتسيانى ەسەپكە الا وتىرىپ, تىلدىك بىرلىكتەردى قولدانۋ قۇرىلىمى مەن نورمالارىن ساقتايدى دەپ انىقتالعان. سول سياقتى وقىلىم, جازىلىم بولىمدەرىندە وسىلايشا ءبىلىم مەن ىسكەرلىك, داعدىلاردى ارالاس تارتىپپەن كورسەتىپ, جۇيەسىز بەرگەن. وقىتۋدىڭ عىلىمي نەگىزى ستاندارتتا سويلەۋ تۇرلەرى بويىنشا يكەمدىلىك پەن داعدىلارىن دامىتۋ عانا تالاپ ەتىلەدى. ياعني پاندىك عىلىم نەگىزدەرىن ءبولىپ قاراستىرمايدى, سويلەۋ تۇرلەرى تىڭدالىم, ايتىلىم, وقىلىم, جازىلىم ارەكەتتەرىندە لينگۆيستيكالىق ءبىلىم, بىلىك, يكەمدىلىك, داعدىلار ەسكەرىلمەگەن. سوندا ءبىلىمسىز وقىتۋ, اسىرەسە قازاق ءتىلى ءپانى بويىنشا ءتىل ءبىلىمى نەگىزدەرى ارقىلى ءبىلىم, بىلىك قالىپتاستىرىلماسا, وندا ء«بىلىم دەڭگەيى جوعارى, وي-ءورىسى دامىعان تۇلعا قالىپتاستىرۋ» دەگەن ماقسات قالاي ورىندالماقشى؟..
باعدارلامادا وقىتۋ مازمۇنىنا وزگەرىستەر ەنگىزىلگەن ەكەن. بۇل «فۋنكتسيالىق ساۋاتتىلىق, وقۋ ساۋاتتىلىعى, ماتەماتيكالىق ساۋاتتىلىق, عىلىمي-جاراتىلىس ساۋاتتىلىعى» بويىنشا نەگىزدەلگەن. ەگەر باعدارلاماداعى ءار ءپاننىڭ تاقىرىبى بويىنشا ءبىلىم مازمۇنى مەن كولەمى دۇرىس ناقتىلانباسا, ساۋاتتىلىعى عىلىمي بىلىمگە نەگىزدەلمەسە, وقىتۋدىڭ نەگىزگى ناتيجەسى بولىپ تابىلاتىن بىلىك, ىسكەرلىك, داعدى قالىپتاستىرۋ ناتيجەسى دە كۇماندى دەۋگە بولادى. سونداي-اق باعدارلاما «قازاق ءتىلى» ءپانىن وقىتۋدىڭ نەگىزگى مىندەتتەرىن انىقتايدى. قازاق ءتىلىن انا ءتىلى رەتىندە تاني وتىرىپ, ومىرلىك قاجەتتىلىكتەرىندە كوممۋنيكاتيۆتىك ارەكەتتەر تۇرىندە (تىڭدالىم, وقىلىم, ايتىلىم, جازىلىم) ساۋاتتىلىققا قولدانۋ دەپ تۇسىندىرەدى. بۇل وقىتۋ باعىتى ما, الدە ادىستەمەلىك باعىت پا, ءتۇسىنۋ قيىن. ء«تىل ساۋاتتىلىعى مەن سويلەۋ ساۋاتتىلىعىن, ءسوز بايلىعىن باسقالارمەن ەركىن قارىم-قاتىناسقا ءتۇسۋ» دەگەن سويلەمدى دە ءتۇسىنىپ بولمايدى.
بىرىنشىدەن, سويلەم دۇرىس قۇرىلماعان, ەكىنشىدەن, ء«تىل ساۋاتتىلىعى» مەن «سويلەۋ ساۋاتتىلىعىنىڭ» بىلىك, داعدىلارى بەلگىسىز, قارىم-قاتىناس جاساۋداعى تىلدىك بىرلىكتەر تۋرالى ءبىلىم قولدانىلماعان. «كوركەم ءماتىن جانە جاي ماتىندەرگە ماقساتقا ساي قورىتىندى جاساۋ, سينتەز, اناليز جاساۋ داعدىلارىن قالىپتاستىرۋ» سويلەمى دە قازاق ءتىلىنىڭ ۇعىمىنا ساي كەلمەيدى. ءماتىن تەورياسىندا «كوركەم ءماتىن» مەن «جاي ءماتىن» تۇسىنىگى جوق. ءماتىننىڭ ستيلدىك تۇرلەرىن اۋىزەكى سويلەۋ, ستيل, پۋبليتسيستيكالىق ستيل, كوركەم ادەبيەت ءتىلىنىڭ ءستيلى, ءىس-قاعازدار ءستيلى دەگەن تۇرلەرى بار جانە ءماتىننىڭ ءتىلىن حابارلاۋ, بايانداۋ, سيپاتتاۋ دەپ تە اجىراتادى. ال باعدارلاماداعى وقىتۋعا ۇسىنىلاتىن تىلدىك ماتەريالدار وعان ساي ەمەس. سوندىقتان ءماتىن تۋرالى تالاپ ورىندى ەمەس.
تۇجىرىمداعاندا, باعدارلاماعا وراي مۇعالىمدەر وقىتۋ ۇدەرىسىندەگى وقىتۋ-وقۋ ارەكەتتەرىن, ءادىس-تاسىلدەر مەن ساباق تۇرلەرىن قولدانۋ تۋرالى ءتاۋىر جوسپار جاساي المايدى. ويتكەنى باعدارلاما وقىتۋداعى ناتيجەگە جەتۋ امالدارى مەن ءادىس-تاسىلدەرىن, ءبىلىم بەرۋدەگى بىلىكتىلىك, يكەمدىلىك, داعدىلاردى انىقتاپ بەرە الماعان. ال بۇل مۇعالىمگە وقىتۋ ۇدەرىسىن ساپالى جۇرگىزۋ تۇرماق, قاراپايىم وقىتۋدى ۇيىمداستىرۋعا دا جارامايدى.
امانگەلدى جاپباروۆ,
پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, وڭتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى
شىمكەنت
