اتالعان جاڭعىرتۋلاردى قۇقىقتىق راسىمدەۋ ەلىمىزدىڭ نەگىزگى زاڭىنا جانە سونىڭ سالدارىنان كەلەسى كونستيتۋتسيالىق زاڭدار جيىنتىعىنا تۇزەتۋلەر ەنگىزۋدەن باستالدى: پرەزيدەنت, پارلامەنت جانە ونىڭ دەپۋتاتتارىنىڭ مارتەبەسى, ۇكىمەت, كونستيتۋتسيالىق كەڭەس, تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سايلاۋ, رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم, سوت جۇيەسى جانە سۋديالاردىڭ مارتەبەسى تۋرالى, سونداي-اق پروكۋراتۋرا تۋرالى جاڭا زاڭ قابىلداندى. ەل پرەزيدەنتى ايتقانداي, «كونستيتۋتسيالىق رەفورما بيلىك تارماقتارىنىڭ ناقتى اراقاتىناسىن انىقتاپ بەردى».
قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسىن جاڭعىرتۋدا ەلباسىمىز ءبىرىنشى باسىمدىقتى – ەكونوميكانىڭ جەدەلدەتىلگەن تەحنولوگيالىق جاڭعىرتىلۋىنا بەردى. ونىڭ ىشىندە مەملەكەتىمىزدى تسيفرلى ەلگە اينالدىرۋعا باسا كوڭىل اۋدارىلعان بولاتىن. وسى باعىتتاعى باستى قادامداردىڭ ءبىرى – وسى جىل سوڭىندا پارلامەنتتىڭ اقپارات جانە كوممۋنيكاتسيا ماسەلەلەرى تۋرالى زاڭدى قابىلداۋى بولادى. ول «تسيفرلى قازاقستان» باعدارلاماسىن تابىستى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن زاڭنامالىق نەگىزدى قۇرايدى. ۇلت جوسپارىندا ايتىلعان اقپاراتتىق قوعامدى دامىتۋ بويىنشا ناقتى مىندەتتەردى شەشە وتىرىپ, جاڭا زاڭدا اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك, سونىڭ ىشىندە «قازاقستاننىڭ كيبەرقالقانىن» قۇرۋ ماسەلەلەرى دە ەسكەرىلەدى.
جولداۋدا ايتىلعان تاعى ءبىر ماسەلە «قازاقستان شەتەل ينۆەستيتسيالارىن تارتۋدا كوشباسشىلىعىن ساقتاپ قالۋى ءتيىس» جانە «ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنا قارجىلىق رەسۋرستاردى تارتۋدا «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى (احقو) ماڭىزدى ءرول اتقارۋعا ءتيىس», ونىڭ قىزمەتىنىڭ زاڭنامالىق نەگىزدەرىن جەتىلدىرۋ جولىندا دەپۋتاتتار ۇكىمەتپەن بىرگە اۋقىمدى جۇمىس اتقارۋدا. سونىمەن بيىل جىل بويى احقو-نى قارجىلاندىرۋ كوزدەرى, ونىڭ ورگاندارىنىڭ قۇرىلىمى مەن وكىلەتتىگى, احقو سوتىنىڭ سۋديالارىن تاعايىنداۋ ءتارتىبى انىقتالدى.
سونىمەن قاتار پرەزيدەنت ەكونوميكامىزدىڭ تۇراقتى ءوسىمى ءۇشىن ەلىمىزدىڭ كەن-مەتاللۋرگيالىق جانە مۇناي-گاز كەشەندەرىنىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزىن ساقتاۋ بويىنشا مىندەتتەردى دە العا قويدى. وسى جاعدايعا بايلانىستى جەر قويناۋى جانە جەر قويناۋىن پايدالانۋ تۋرالى جاڭا كودەكستىڭ قابىلدانۋ قاجەتتىلىگى تۋدى. ول پايدالى قازبالاردىڭ قورى بويىنشا حالىقارالىق ستاندارتتار ەسەبىن ەنگىزۋدى, جەر قويناۋىن پايدالانۋعا كەلىسىم جاساۋ ءادىسىن جەڭىلدەتۋدى, گەولوگيالىق اقپاراتقا قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋدى, جەر قويناۋىن پايدالانۋ سالدارىن جويۋ ءتارتىبىن جەتىلدىرۋدى كوزدەيدى. جاڭا كودەكستە ۇسىنىلعان وزگەرىستەردى جۇزەگە اسىرۋ جەر قويناۋىن پايدالانۋ سالاسىندا مينەرالدى-شيكىزاتتىق بازانى تولتىرۋعا جانە ينۆەستيتسيالىق كليماتتى جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ەنەرگيامەن قامتاماسىز ەتەتىن كومپانيالاردى ىرىلەندىرۋگە باعىتتالعان, ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى ماسەلەلەرى تۋرالى قابىلدانعان زاڭ, ءوز كەزەگىندە ەنەرگيامەن جابدىقتاۋ سەنىمدىلىگىن ارتتىرۋعا جانە ەلەكتر ەنەرگياسىن تاراتۋ شىعىندارىن ازايتۋعا جاعداي تۋعىزادى. بۇل زاڭنىڭ ماڭىزدى تۇسى, يەسىز قالعان ەلەكتر جۇيەلەرى جانە شارۋاشىلىق جۇرگىزۋ قۇقىعى نەمەسە مەملەكەتتىك زاڭدى تۇلعالاردىڭ جەدەل باسقارۋ قۇقىعىنداعى ەلەكتر جۇيەلەرىندەگى وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋگە باعىتتالعان نورمالار بولىپ تابىلادى. اتالعان جۇيە كاتەگوريالارىن ەنەرگيامەن قامتاماسىز ەتۋشى كومپانيالاردىڭ بالانسىنا بەرۋ, ولارعا ءتيىستى كۇتىم جاسالۋىنا جانە ساپالى قىزمەت كورسەتۋىنە سەپتىگىن تيگىزەدى.
شاعىن جانە ورتا بيزنەستەگى اكىمشىلىك جۇكتەمەنى تومەندەتۋ ماقساتىندا ەكولوگيالىق كودەكستە قورشاعان ورتاعا ايتارلىقتاي اسەرىن تيگىزبەيتىن جانە جۇرتشىلىقتىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرمايتىن نىساندار بويىنشا قوعامدىق تىڭداۋلار وتكىزۋ مىندەتىن انىقتايتىن نورمالاردى الىپ تاستاۋ ۇسىنىلدى.
مەملەكەتىمىزدىڭ «ەلىمىزدىڭ قارجى سەكتورىن «قايتا جۇكتەۋگە», بانك سەكتورىن قالپىنا كەلتىرۋگە جانە «Doing Business» رەيتينگىندە قازاقستاننىڭ ورنىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان زاڭنامالىق بازاسىنا دا تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى.
بيىل ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ جاڭا كەدەن كودەكسىنە سايكەس بولۋ ءۇشىن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا كەدەندىك رەتتەۋ تۋرالى» جاڭا كودەكسى دە قابىلدانادى. اتالعان زاڭنامالىق اكتىنىڭ نوۆەللالارى: ەلەكتروندى كەدەندىك دەكلاراتسيالاۋ باسىمدىلىعى, كەدەن دەكلاراتسياسىن تىركەۋمەن بايلانىستى كەدەندىك وپەراتسيالاردى ورىنداۋ جانە كەدەن ورگاندارىنىڭ اقپاراتتىق جۇيەلەرىمەن تاۋارلاردى اۆتوماتتى تۇردە شىعارۋ مۇمكىندىگى; سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتكە قاتىسۋشىلارعا تاۋاردى كەدەندىك دەكلاراتسيالاۋ كەزىندە كەدەندىك باجدار بويىنشا تولەۋدى كەيىنگە قالدىرۋ نەمەسە ءبولىپ تولەۋ قىزمەتتەرىن كورسەتۋ كەزىندەگى ەرەجەلەردىڭ جەتىلدىرىلۋى; اۋىزشا جاۋاپ الۋ, كەدەندىك باقىلاۋ, تاۋاردىڭ ماركاسىن تەكسەرۋ, كەدەندىك باقىلاۋداعى تاۋارلاردى ەسەپتەۋ, سونداي-اق تاۋاردى ەسەپتەۋ جۇيەسى مەن ولار بويىنشا ەسەپ بەرۋدى تەكسەرۋ سىندى فورمالاردى جويۋ جولىمەن كەدەندىك باقىلاۋ فورمالارىن ازايتۋ بولىپ تابىلادى.
وسى جىلى قابىلدانعالى جاتقان جاڭا سالىق كودەكسى مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋلارىندا ايتىلعان ءتيىمسىز سالىق جەڭىلدىكتەرىن جويۋ, سالىق رەجىمدەرىن وڭتايلاندىرۋ, سالىق-بيۋدجەت ساياساتىن جاڭا ەكونوميكالىق شىنايىلىققا الىپ كەلۋ, بيزنەستى كولەڭكەدەن شىعۋعا ىنتالاندىرۋ, شيكىزاتتىق ەمەس سالادا سالىق بازاسىن كەڭەيتۋ, سالىق اكىمشىلىگىن جاقسارتۋ, سونداي-اق جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردىڭ سالىق سالۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ جانە ينۆەستيتسيالىق باسىم جوبالاردى جۇزەگە اسىراتىن ۇيىمداردى سالىققا ىنتالاندىرۋ مەحانيزمىن جەتىلدىرۋ مىندەتتەرىن جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان.
2018-2020 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تە پارلامەنت دەپۋتاتتارىمەن ەلىمىزدىڭ پرەزيدەنتىنىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋ قاجەتتىلىگىن ەسەپكە الا وتىرىپ بەكىتىلدى. ماسەلەن قارجى ءتيىمسىز باعدارلامالاردان ءۇشىنشى جاڭعىرۋداعى مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋدى قامتاماسىز ەتەتىن بيۋدجەتتىك باعدارلامالارعا قايتا ءبولىنىپ بەرىلدى. بۇدان باسقا ءتيىستى زاڭدارمەن 2020 جىلعا دەيىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە ۇلتتىق قوردان بولىنەتىن كەپىلدەندىرىلگەن ترانسفەرت كولەمى كەزەڭ-كەزەڭمەن 2 ترلن تەڭگەگە دەيىن قىسقارادى, قارجىنى شىنايى ەكونوميكاعا ايتارلىقتاي جىلدام ءارى ءتيىمدى جەتكىزۋ ماقساتىندا بيۋدجەتتىك راسىمدەر جەڭىلدەيدى, كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ سىرتقى جانە ىشكى قارىزدارىن مونيتورينگىلەۋ جانە باقىلاۋ بويىنشا شارالار كۇشەيەدى.
سونىمەن قاتار جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدى دامىتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا زاڭ قابىلداندى, ول اۋداندىق ماڭىزى بار قالالار, كەنتتەر, اۋىلدار, اۋىل ايماقتارى دەڭگەيىندە ءوز بيۋدجەتتەرىن كەزەڭ-كەزەڭمەن ەنگىزۋگە جانە جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدا كوممۋنالدىق مەنشىك ينستيتۋتىن ەنگىزۋگە, تيىسىنشە جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارىنىڭ بيۋدجەت پروتسەسىندەگى جانە جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدا كوممۋنالدىق مەنشىكتى يگەرۋدەگى وكىلەتتىكتەرىن ودان ءارى كەڭەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
كوللەكتورلىق قىزمەت تۋرالى جاڭا زاڭنىڭ قابىلدانۋى ناتيجەسىندە كوللەكتورلىق اگەنتتىكتەردىڭ قىزمەتتەرى ءۇشىن قۇقىقتىق الاڭ قۇرىلدى. بۇل ءوز كەزەگىندە ءوز ىستەرىنە نەمقۇرايلى قارايتىن كوللەكتورلىق اگەنتتىكتەردىڭ بورىشكەرلەرگە قىسىم جاساۋىن شەكتەپ, بورىشكەرلەردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن قورعاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ەلباسى جولداۋلارىندا اگروونەركاسىپتىك كەشەندەردى دامىتۋعا ارقاشان دا باسا نازار اۋدارىلادى. ەلىمىزدىڭ ۇكىمەتى پارلامەنتتىڭ قاراۋىنا ءتيىستى زاڭ جوباسىن ەنگىزدى. سونىمەن بىرگە «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى جولداۋدا وتارلى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ جانە جاڭا عىلىمي, تەحنيكالىق, باسقارۋشىلىق جەتىستىكتەردىڭ ەسەبىمەن وتاندىق مال شارۋاشىلىعىنداعى داستۇرلەردى جاڭعىرتۋ قاجەتتىلىگى كورسەتىلگەن ەدى. وسى ورايدا دەپۋتاتتاردىڭ باستاماسىمەن ەنگىزىلگەن, سوسىن قابىلدانعان «جايىلىمدار تۋرالى» دەربەس زاڭى ۋاقتىلى بولدى. بۇل اۋىل شارۋاشىلىعىنا بەرىلگەن جەرلەردى ءتيىمدى پايدالانۋعا, اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردىڭ جانىنداعى جايىلىمدىق جەرلەردىڭ جاعدايىن جاقسارتۋعا, جايىلىمدىق ەكوجۇيەنىڭ ءارى قاراي قۇلدىراۋ بارىسىن توقتاتۋعا, تۇراقتى ازىق بازاسىن قۇرۋ ءۇشىن وتارلى جايىلىم جەرلەرىن قولدانۋ مۇمكىندىگىن ارتتىرۋعا جانە مال شارۋاشىلىعىندا ەكولوگيالىق ورگانيكالىق ءونىم الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ەلباسى جولداۋىنداعى ءتورتىنشى باسىمدىق «ادامي كاپيتالدىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ» مىندەتىن ورىنداۋ ماقساتىندا وسى جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا بىرقاتار زاڭدارعا تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى. تۇزەتۋلەرگە سايكەس, زەينەت جاسىنداعى ازاماتتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن جاقسارتۋ ماقساتىندا الەۋمەتتىك جانە زەينەتكەرلىك زاڭنامالاردى جەتىلدىرۋ, سونداي-اق از قامتىلعان ازاماتتار ساناتىنا جانە بالالارى بار وتباسىلارعا قولداۋ كورسەتۋ شارالارىن كۇشەيتۋ كوزدەلگەن.
سونىمەن جوعارىدا اتالعان نوۆەللالاردىڭ ارقاسىندا وسى جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن: جاسىنا بايلانىستى جانە ەڭبەك سىڭىرگەن جىلدارىنا بايلانىستى زەينەتاقى تولەمىنىڭ جانە مەملەكەتتىك بازالىق زەينەتاقى تولەمىنىڭ كولەمى, بالا تۋىنا بايلانىستى ءبىر جولعى مەملەكەتتىك جاردەماقى كولەمى 20%-عا كوتەرىلدى. سونىمەن قاتار جۇمىس بەرۋشىنىڭ مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارىن ەنگىزۋ مەرزىمى 2018 جىلدان 2020 جىلعا دەيىن اۋىستىرىلدى.
مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جاعدايىندا تۇرعىندارعا مەديتسينالىق كومەك كەرسەتۋدى جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان تاعى ءبىر قابىلدانعان زاڭدا, باسقا دا ماسەلەلەرمەن قاتار: تولەۋشىلەردىڭ جاڭا كاتەگورياسىن جانە ولار ءۇشىن جارنانى مەملەكەت تولەيتىن تۇلعالار كاتەگورياسىن ەنگىزۋ, مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسىندە جانە كەپىلدىك بەرىلگەن تەگىن مەديتسينالىق كومەك جۇيەسىندە ەلدى مەكەندەردى ءدارى-دارمەكپەن قامتاماسىز ەتۋ, الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورىنىڭ جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋ, اسكەري قىزمەتكەرلەرگە, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جانە ارنايى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قىزمەتكەرلەرى مەن ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرىنە مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ ءتارتىبى رەگلامەنتتەلگەن.
ەلباسىنىڭ جولداۋىن جۇزەگە اسىرۋ بيىلعى جىلعى بيۋدجەتتىڭ دە ناقتىلانۋىن تالاپ ەتتى, ونىڭ ىشىندە كەلەسى باسىمدىقتارعا شىعىستار بولىگىندە: ەكونوميكانى جەدەل تەحنولوگيالىق جاڭعىرتۋ (سونىڭ ىشىندە, رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى ماڭىزى بار جولداردى دامىتۋعا, اگروونەركاسىپتىك كەشەندى دامىتۋعا, «نۇرلى جەر» تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا); بيزنەس-ورتانى تۇبەگەيلى جاقسارتۋعا جانە كەڭەيتۋگە (مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى اۆتوماتتاندىرۋ جانە نورماتيۆتىك-تەحنيكالىق قۇجاتتاردى جەتىلدىرۋ); ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىققا; ادامي كاپيتالدىڭ ساپاسىن جاقسارتۋعا; ءۇش ءتىلدى ءبىلىم بەرۋگە كەزەڭ-كەزەڭمەن اۋىسۋعا; ينستيتۋتتىق تۇرلەندىرۋگە, قاۋىپسىزدىككە جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەسكە باسا نازار اۋدارىلعان.
سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشىسى جولداۋىندا اكىمشىلىك زاڭنامانى ىزگىلەندىرۋ بويىنشا شارالار قابىلداۋدى تاپسىردى. بۇدان باسقا, پرەزيدەنت كەيىنىرەك اكىمشىلىك ايىپپۇلداردى كۇشەيتۋدى ەمەس, سالالىق زاڭنامانىڭ الدىن الۋ الەۋەتىن بارىنشا ۇلعايتۋ قاجەتتىلىگى تۋراسىندا دا ايتقان ەدى. بۇل تاپسىرمالار اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسىنە بىرقاتار نورمالاردى ەنگىزۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلدى. اتاپ ايتساق, اكىمشىلىك ايىپپۇل سوماسى ورتا ەسەپپەن 30%-عا دەيىن قىسقارتىلدى, ەسكەرتۋمەن شەكتەلۋ سىندى اكىمشىلىك جازالاۋ تۇرلەرىن قولدانۋ, سونداي-اق اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتار تۋرالى ىستەردى قاراستىراتىن سوتتاردىڭ, ورگانداردىڭ (قىزمەتتىك تۇلعانىڭ) مىندەتتەرى ايىپتى اۋىرلاتاتىن جاعدايلار بولماعان كەزدە ەسكەرتۋ قولدانۋ مۇمكىندىگىمەن كەڭەيتىلدى, جۇزەگە اسىرۋعا بەرىلگەن بۇكىل رۇقسات قۇجاتتارىن ەمەس, تەك قىزمەتتەردىڭ جەكە تۇرلەرىن نەمەسە تارماعىنىڭ قىزمەتىن توقتاتۋ نەمەسە ايىرۋ تۋرالى نورمالار قوسىلدى.
ىزگىلەندىرۋ ماسەلەسى تەك اكىمشىلىك قىلمىسپەن شەكتەلمەي, بىرقاتار قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردى ىزگىلەندىرۋ ماقساتىندا كاسىپكەرلىك سالاسىنداعى قۇقىق بۇزۋشىلىقتارعا سانكتسيالار تومەندەتىلدى جانە قوعامدىق قاۋپى جوعارى ەمەس دارەجەدەگى ەكونوميكالىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتار قىلمىس دەپ تانىلمايتىن بولدى. ونىڭ ىشىندە جالعان كاسىپكەرلىك ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك الىنىپ تاستالدى.
سونداي-اق قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋعا, قىلمىستىق جانە قىلمىستىق پروتسەستىك زاڭنامالاردى جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان زاڭدار قابىلداندى. كورىپ وتىرعانداي, زاڭ شىعارۋشى پروتسەستىڭ نەگىزگى سۋبەكتىلەرى ۇكىمەت پەن پارلامەنتتىڭ قىزمەتى بىرىنشىدەن مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋلارىن جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا دەر كەزىندە زاڭداردى قابىلداۋعا باعىتتالعان. بۇل قاجىرلى جانە وراسان زور جۇمىستىڭ باستى ماقساتى – ءاربىر قازاقستاندىق ءوزىن مەملەكەتتىڭ قامقورلىعىندا ەكەنىن سەزىنۋى.
قايرات نۇرپەيىسوۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتىندەگى وكىلدىگىنىڭ باسشىسى
