– اكىم ابدىقايىم ۇلى, ءسىزدىڭ ۇكىمەت دايىنداعان زاڭعا بالاما جوبا ۇسىنۋىڭىزعا نە سەبەپ بولدى؟
– 1997 جىلى 23 قاڭتار كۇنى ۇكىمەت دايىنداعان «كوشى-قون تۋرالى» زاڭنىڭ جوباسى پارلامەنتكە كەلىپ ءتۇستى. ول كەزدە مەن دەپۋتات ەدىم. وسى زاڭ جوباسىنا جەتەكشىلىك ەتۋ ماعان جۇكتەلدى. جوبامەن تانىسۋ بارىسىندا ءبىرشاما قولايسىزدىقتى بايقادىم. ياعني ەلىمىزگە كوشىپ كەلۋشىلەردى مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرۋ تەتىگىن الىپ تاستاپ, ونى جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە مىندەتتەپتى. ول تۇستا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتە مۇنداي مۇمكىندىك جوق بولاتىن. زاڭنىڭ ەكىنشى ءبىر كوڭىلگە قونباعان تۇسى قازاقستاننان سىرتقا قونىس اۋدارۋشىلارعا ارنايى مەملەكەت قازىناسىنان قارجىلىق كومەك كورسەتۋ تۋرالى باپ ەنگىزىلىپتى.
قىسقاسى, ۇكىمەت ۇسىنعان جوبانىڭ رەسپۋبليكاداعى ىشكى-سىرتقى كوشى-قون ساياساتىن ۇيىمداستىرۋ مەن نىسانالى تۇردە قامتاماسىز ەتۋ نەگىزدەرىن قۇقىقتىق تۇرعىدا قاناعاتتاندىرا المايتىنىن اڭعاردىم. زاڭنىڭ قۇقىقتىق سيپاتى مەن جەكەلەنگەن ارگۋمەنتتەر اراسىندا قايشىلىقتار جەتەرلىك. وسىدان كەيىن بالاما زاڭ جوباسىن جاساۋ قاجەت ەكەنىن ءتۇسىندىم دە, ۇكىمەت جوباسىنا جەتەكشىسى بولۋدان باس تارتتىم. مەنىڭ جاڭادان زاڭ جوباسىن جاساۋىما تۇرتكى بولعان دۇنيە وسى.
– سول كەزدە, ياعني 90-جىلداردىڭ اياعىندا ەلىمىزدەگى سىرتقى كوشى-قون پروتسەسىنىڭ جاعدايى قانداي ەدى؟
– بۇعان دەيىن ەلىمىزدە قۇقىقتىق قۇجات رەتىندە باسشىلىققا الىنىپ كەلگەن, ناقتىراق ايتقاندا, 1992 جىلى 26 ماۋسىمدا قابىلدانعان جەتى تارماقتان تۇراتىن زاڭدا مەملەكەتتىك كوشى-قون تۋرالى ەرەجە بار ەكەن. وسى قۇجات نەگىزىندە ەڭبەك مينيسترلىگى جانىنان كوشى-قون دەپارتامەنتى قۇرىلىپتى. قازىرگى تاڭدا كوپتەگەن مەملەكەتتىك مەكەمەلەر بولىنگەن بيۋدجەتتى يگەرە الماي جاتسا, ول كەزدە كوشى-قون سالاسىنا بولىنگەن قارجى جەتپەي قينالىپ جاتتى. مىسالى, 1994 جىلى ۇكىمەت كوشى-قونعا 10 ميلليون تەڭگە جوسپارلاعان بولسا, ونىڭ ءبىر ميلليونى عانا ازەر شوتقا تۇسكەن. 1995 جىلى 23,5 ميلليون تەڭگە جوسپارلانعان ەكەن, وسىنىڭ 10 ميلليونى عانا بەرىلگەن. 1996 جىلى اتالمىش سالاعا 25 ميلليون تەڭگە قارجى جوسپارلانعان بولسا, سونىڭ 8 ميلليونى عانا قولعا تيگەن. وسىنداي جاعدايلاردان كەيىن مىڭداعان ورالمان باسپاناسىز بوسىپ كەتكەن, كەيبىرەۋلەرى ءتىپتى كەلگەن ەلىنە كەرى قايتۋعا ءماجبۇر بولعان.
ەلباسى وسىناۋ قوردالانعان ماسەلەنى وڭتايلى شەشۋ جونىنەن ۇكىمەتكە 1994 جىلدىڭ 14 جەلتوقسانىندا جانە 1995 جىلدىڭ 31 مامىرىندا ەكى رەت ناقتى تاپسىرما جۇكتەسە دە, كوزگە تۇسەرلىك جۇمىس جاسالماعان. ويتكەنى قارجى جوق. قىسقاسى, ەلىمىزدەگى كوشى-قون سالاسى قاتتى تۇرالاپ تۇردى.
– ءسىز ۇسىنعان زاڭ جوباسى ۇلكەندى-كىشىلى 40-تان اسا ءارتۇرلى تالقىلاۋداردىن وتكەن كورىنەدى. ءارى مەملەكەتتىك تىلدە جازىلعان تۇڭعىش زاڭ بولعاندىقتان قيىندىق تا بولعان شىعار؟
– 1997 جىلدىڭ 7 اقپانى كۇنى پارلامەنتتىڭ 5-ءشى زالىندا مەن ۇسىنعان جوبا تالقىلاناتىن بولدى. مەن «زاڭ جوباسىن مەملەكەتتىك تىلدە جازدىم جانە مەملەكەتتىك تىلدە تاقىلاۋعا ۇسىنامىن» دەدىم. بىراق سول كۇنى تالقىلاۋ بولماي قالدى. سەبەبى, جوبانىڭ ورىس تىلىندەگى نۇسقاسى جوق. تەك قازاق تىلىندە جازىلعان زاڭدى تالقىلاۋ بۇعان دەيىن پارلامەنت تاجىريبەسىندە بولىپ كورمەگەن ەكەن.
وسىدان كەيىن قولىمداعى جوبانى ورىس تىلىنە اۋدارتۋ ماسەلەسى تۋىندادى. پارلامەنتتە ورىس تىلىنەن قازاقشاعا اۋداراتىن ادامدار بار دا, ال قازاقشادان ورىسشاعا اۋداراتىن مامان جوق. بىرنەشە بەلدى مەكەمەلەرگە حابارلاستىم, بارىندە وسىنداي جاعداي. تۋىنداعان ماسەلەنى قالاي شەشەمىز دەگەنگە تىرەلدىك. كەزەكتى جالپى وتىرىستا وسى ماسەلە جونىندە دابىل قاقتىم. توراعا ناقتى تاپسىرما بەردى. ءماجىلىستىڭ اپپارات باسشىسى «اۋدارماشىنى ءوزىڭىز تابىڭىز, قارجىسىن ءبىز تولەيىك», دەدى. سودان اۋدارماشى ىزدەدىم, تابىلمادى. اقىرى, ادىلەت مينيسترلىگىندە ىستەيتىن ءبىر تانىس قىزمەتكەرگە ءوتىنىش ايتىپ, جوبامدى ورىسشا اۋدارتتىم. ءىس مۇنىمەن دە بىتپەدى. بالاما جوبا ەكەنىن دالەلدەيتىن بىرنەشە عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنان, مينيسترلىكتەن قورىتىندى الۋىم قاجەت بولدى. مەن ۇسىنعان قۇجاتپەن تانىسقان ىشكى ىستەر جانە سىرتقى ىستەر مينيسترلىكتەرى قولداۋ تانىتتى...
جوبا مەملەكەتتىك تىلدە جازىلعاندىقتان بارلىق تالقىلاۋ قازاق تىلىندە ءوتتى. سونىڭ بارىندە ىلەسپە اۋدارما قاتار جۇمىس ىستەدى. پارلامەنت تاريحىندا قازاق تىلىنەن ورىس تىلىنە ىلەسپە اۋدارمانىڭ جۇمىسى العاش رەت وسىلاي قالىپتاستى دەۋگە نەگىز بار. ءسويتىپ 1997 جىلدىڭ 26 اقپانى كۇنى پارلامەنت ءماجىلىسى مەن ۇسىنعان جوبانى بارلىق دەپۋتاتتار تالقىسىنا ۇسىنۋ تۋرالى قاۋلى قابىلدادى.
– تۇسىنىكتى. ءسىز ۇسىنعان جوبانى ءوز ارىپتەستەرىڭىز قالاي قابىلدادى؟
– كوپشىلىگى قولدادى. ءتىپتى 35 دەپۋتات ءوز قولدارىن قويىپ, باسقا دەپۋتاتتاردىڭ دا قولداۋىن ءوتىنىپ, ۇندەۋ تاستادى. وسىلاردىڭ ىشىندە وزگە ۇلت وكىلدەرى دە بولدى. مىسالى, قاراعاندىلىق دەپۋتات ۆ.گروموۆ, پاۆلودارلىق ا.شۆارتسكوپف, جەزقازعاندىق پ.كولەسوۆ, كوكشەتاۋلىق ۆ.كاليۋجنىي جانە تاعى باسقالار بار.
– بارلىق تالقىلاۋعا ەكى زاڭ جوباسى قاتار ۇسىنىلىپ وتىردى ەمەس پە, سىزبەن قاتار ۇكىمەت مۇشەلەرى دە ءوز جوباسىن وتكىزۋگە تىرىسقان بولار؟
– كۇن تارتىبىنە ەكى زاڭ جوباسى قاتار ۇسىنىلىپ, بىردەي تالقىلانىپ وتىردى. تالقىلاۋلاردان كەيىن مەنىڭ جوبام ۇستەمدىك الا باستادى. قىزىق بولعاندا ۇكىمەت اتىنان زاڭ جوباسىن ۇسىنىپ وتىرعان ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنە قاراستى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى دا مەنىڭ جوباما وڭ باعا بەردى.
بۇنىڭ ءبارى قارسىلاستارعا وڭاي بولمادى. ءتىپتى «ويناساق تا ءبىراز جەرگە باردىق, اتىڭىز شىقتى, ەندى بالاما جوباڭىزدى قايتىپ الىڭىز» دەگەن سياقتى «سالەمدەمە» ۇسىنىستار ءتۇسىپ جاتتى...
– ءسىز نە دەدىڭىز؟
– مەن ايتتىم: «ماسەلە مەنىڭ اتىمدى شىعارۋ دا ەمەس, ماقۇل, بالاما زاڭ جوبامدى قايتىپ الايىن. تەك مەن ۇسىنعان ۇسىنىستار ۇكىمەت جوباسىندا كورىنىس تاپسىن» دەدىم.
– ول قانداي ۇسىنىستار ەدى؟
– مەنىڭ باعىتىم نەگىزىنەن ەلباسىنىڭ كوشى-قون جونىندەگى ساياساتىن قولداۋ بولاتىن. ول – ۇلتتىڭ مۇددەسى, مەملەكەت قاۋىپسىزدىگى, بىرتۇتاستىعى, دەموگرافيالىق احۋالى, تاۋەلسىزدىگىمىزدى نىعايتۋ. سوندىقتان دا ءبىرىنشى كەزەكتە كوشى-قون جونىندە پرەزيدەنتكە تىكەلەي باعىناتىن ۋاكىلەتتىك ورگان قۇرۋ. ۇكىمەت جوباسىنداعى «وتانداستار» دەگەن انىقتامانى الىپ تاستاۋ. ويتكەنى انىقتامادا وتانداستار – قازاقستاندا دۇنيەگە كەلگەن بارلىق ۇلتتىڭ وكىلدەرى دەپ اتاپ وتكەن دە, ولارعا وتانداستار ەسەبىنەن جاعداي جاساۋ كوزدەلگەن. سونىمەن قاتار قانداستارىمىزدىڭ ءوز وتانىنا كوشىپ كەلۋىنە مەملەكەتتەن ارنايى قارجى ءبولۋ. ۇكىمەتتىك جوبادا بىرىكتىرىپ جىبەرگەن رەپاتريانت پەن بوسقىندار ارا جىگىن اشىپ, بولەك-بولەك مارتەبە بەرۋ. ويتپەگەندە قازاقستانعا جان-جاقتان اعىلعان ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرىنە, ياعني بوسقىندارعا جول اشىلادى دەگەن ءسوز. رەپاتريانتتارعا قازاقشا اتاۋ بەرۋ...
– بۇل ۇسىنىسىڭىزعا كەلىستى مە؟
– جوق, كەلىسپەدى.
– انشەيىندە پىكىر قايشىلىعىنا ۇرىنىپ, جىك-جىك بولىپ جۇرەتىن زيالى قاۋىم وكىلدەرى ءسىزدىڭ جوبانى ءبىراۋىزدان قولدادى. بۇل دا كومەك بولعان شىعار؟
– مەن ۇسىنعان جوبا ماجىلىستە قارالماس بۇرىن «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى ارقىلى بۇكىلحالىقتىق تالقىلاۋعا ۇسىنىلدى. ودان كەيىن 1997 جىلدىڭ 2 ءساۋىرى كۇنى پرەزيدەنت جانىنداعى مەملەكەتتىك ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كەڭەستە قارالدى. وعان مەملەكەتتىك حاتشى ءابىش كەكىلباي جەتەكشىلىك ەتتى. وتە قىزۋ تالقىلاۋ بولعانى ەسىمدە. كەنەس مۇشەلەرىنىڭ بارلىعى دەرلىك مەن ۇسىنعان بالاما جوبانى قولداپ, ماجىلىسكە كەڭەس حاتتاماسىن ۇسىندى. اسىرەسە سوڭعى تالقىلاۋدا زاڭگەر-اكادەميك سالىق زيمانوۆ وتە بەلسەندىلىك تانىتتى. ونىمەن قويماي ءماجىلىس توراعاسىنا ءوز اتىنان رەسمي حات جولداپ, مەنىڭ جوبامنىڭ قابىلدانۋىن سۇرادى. حاتىندا: «ۇكىمەت ۇسىنعان زاڭ شيكى ءارى قۇقىقتىق مارتەبەسى وتە تومەن, زامان تالابىنا ساي ەمەس» دەپ كورسەتكەن.
سول تالقىلاۋدا گەرولد بەلگەر اعامىز ۇكىمەت ۇسىنعان جوبانى سىنعا الدى. سونداعى ايتقانى, بۇل زاڭ ومىردەن الىنباعان, شەشۋشى ءرول اتقارا المايدى, زاڭنىڭ تال بويىنان قازاق ۇلتىنا قاتىستى جاقسىلىقتاردى كورە الماي تۇرمىن, دەدى. سونىمەن قاتار اكادەميك ماناش قوزىباەۆ: «دەپۋتات اكىم ىسقاقتىڭ بالاما زاڭ جوباسىنىڭ مارتەبەسى بيىك ەكەنى ءسوزسىز...», دەپ مەنى قولداپ ءماجىلىس توراعاسىنا حات جولدادى. ىلە-شالا جازۋشىلار اتىنان ن.ورازالين, س.ورازالين, م.ماعاۋين, ق.ءجۇمادىلوۆ, ءا.تارازي, ق.ىسقاق, ق.تۇرسىنقۇلوۆ, ت.مەدەتبەك باستاعان ءبىر توپ ازامات قول قويىپ, مەنىڭ جوبامدى قۋاتتاعان حاتتارى ءماجىلىس پەن سەنات توراعالارىنىڭ اتىنا كەلىپ ءتۇستى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى جانىنداعى مەملەكەتتىك ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كەڭەستىڭ مۇشەلەرى ك.ساعاديەۆ, ن.مامىروۆ, ا.گاركاۆەتس, پ.ءسابيتوۆا دا مەنى قولداپ ۇندەۋ تاستادى.
بۇدان مىناداي قورىتىندى جاساۋعا بولادى. قازاق زيالىلارى قازاقتاردىڭ بايىرعى وتانىنا ورالۋىنا مۇددەلى. دەمەك مەملەكەتتىك تىلدەگى زاڭ جوباسى كوكەيلەرىنەن شىققان. سول سەبەپتى زيالى قاۋىمنىڭ قولداۋىنا يە بولدىم.
– قىسقاسى, ءسىزدىڭ جوبا باسى ءبۇتىن زاڭعا اينالدى. ءسويتىپ «حالىقتىق كوشى-قون تۋرالى» زاڭ دۇنيەگە كەلدى. سونىڭ بۇگىنگى ناتيجەسى قانداي؟
– وزىڭىزگە ءمالىم, مەن ۇسىنعان جوبادا جەكە-دارا كوشى-قون اگەنتتىگىن قۇرۋ تۋرالى ماسەلە بار ەدى عوي, سول مەكەمە ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن ۇكىمەتتىڭ قۇرامىنا كىرمەيتىن ورتالىق اتقارۋشى ورگان رەتىندە 1997 جىلدىڭ اياعىندا قۇرىلدى. وسى جارلىقتا: «اگەنتتىكتىڭ مىندەتى – كوشى-قون پروتسەسىن باسقارۋ جانە حالىق سانىنىڭ ءوسۋى جونىندەگى ساياساتتى قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى» دەلىنگەن. بارلىق وبلىستاردا كوشى-قون جونىندە باسقارمالار قۇرىلدى. بۇلار كۇنى بۇگىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلىپ وتىر.
ەكىنشىدەن, كۆوتا ماسەلەسى جانە ورالمان كىم, بوسقىن كىم, كوشىپ كەلۋشى كىم, كوشىپ كەتۋشى كىم, ىشكى كوشى-قون دەگەنىمىز نە, وسىنىڭ ءبارى زاڭ جۇزىندە ناقتىلاندى. 1997 جىلدارى كوشى-قونعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 20-30 ميلليون تەڭگە كولەمىندە قارجى ءبولىنىپ كەلسە, قازىر بۇل مەجە 17-20 ملرد تەڭگەگە جەتكەن. بۇگىنگى تاڭداعى مالىمەتكە جۇگىنسەك, اتامەكەنىنە ءبىر ميلليوننان اسا قازاق ورالىپتى. بۇل رەسمي كۆوتا بويىنشا ەسەپتەلگەن ادام سانى. ال دەموگرافتاردىڭ سوڭعى ەسەپتەۋى بويىنشا بۇل دەرەك ودان دا كوپ كورىنەدى.
اڭگىمەلەسكەن
بەكەن قايرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
