سۋرەتتى تۇسىرگەن: نۇرمانبەت قيزات ۇلى
– جازدىڭ كۇنى ماعان ءبىر باقۋات قىتاي ازاماتى كەلدى. ۇشقوڭىرداعى جايلاۋدا ءۇش مىڭ بۇقام جايىلىپ جۇرگەن. ەلدەن «كىل قوڭدى بۇقاسى بار» دەپ ەستىگەن ەكەن, الگى كىسىنىڭ باسى اينالىپ كەتىپتى, بىردەن: ء«بارىن سات, قىتايعا قازىر الىپ كەتەمىن», دەپ قولقالادى. تىرىدەي سالماعى بويىنشا كيلوگرامىنا 3 مىڭ تەڭگەدەن تولەمەك. ال كەرەك بولسا, اجەپتاۋىر اقشا! مەن بىردەن بىلاي دەدىم: «كوپ قيىنشىلىق كوردىم, وسى ءۇش مىڭ بۇقا ءۇشىن مەن قانشاما تەر توكتىم, ەڭ بولماسا قىزىعىن كورەيىن. الدىمەن ەلىمدى ەتپەن قامتاماسىز ەتەيىن. سوندىقتان دا ساتا المايمىن. بۇل ەت ءارى وتە تازا. قازىر بۇدان باسقا 5000 سيىر باقاناستىڭ قۇمىندا جايىلىپ ءجۇر». ودان دا دەپ الدىم دا, وعان ۇسىنىس جاسادىم, ەكەۋمىز كاسىبي تۇرعىدا وداقتاسايىق, مەندەگى قازىرگى مال باسىن 20-30 مىڭعا دەيىن جەتكىزەيىك. ءوز تاراپىمنان ۇكىمەتتەن تاعى دا 30 مىڭ گەكتار جەر سۇرايىن, 50 مىڭ گەكتارعا ەكەۋمىز بولاشاقتا سانىن ەسەلەپ كوبەيتكەن الگى 20 مىڭ سيىردى بىرىگىپ اسىرايىق. سودان سوڭ عانا سىزدەرگە اسىقپاي ەت جىبەرە باستايمىز دەدىم.
– شەتەلدىك ارىپتەسىڭىز بۇعان يلاندى ما؟
– ول: «جوق, ءىرى قارا مالىنىڭ ەتى ماعان قازىر كەرەك ەدى», دەيدى. ءتىپتى اسىعىس. مەن: «جوق, ساتا المايمىن», دەدىم. مەنىڭ قازىرگى ماقساتىم, مالدىڭ باسىن كوبەيتۋ ەكەنىن ءتۇسىندىردىم. ول دا, مەن دە ءبىر-ءبىرىمىزدى ۇعىندىق. اڭگىمەمىز وسى جەردەن ءۇزىلدى. جىلى قوشتاسىپ, شىعارىپ سالدىم. دەگەنمەن, ويلانىپ قالدىم. ءار سيىردىڭ تىرىدەي سالماعىن ەسەپتەگەندە ءبىر قيلوگرامىنا 3500 تەڭگەگە دەيىن بەرەمىن دەيدى, كوردىڭىز بە؟! بىزدەگى بازار باعاسى 1500 تەڭگە, ەندى وسىعان قاراپ سارالاي بەرىڭىز...
– وسى ورايدا ءبىر ساۋال تۋىندايدى: قازىر بىزگە ينەدەن باستاپ, ينە ءتارىزدى ءتىس شۇقيتىن شىبىققا دەيىن كورشىلەردەن اكەلىپ جاتىرمىز. سورە تولدى. تەمىر-تەرسەكتەن جاسالعان بۇيىم-جابدىقتاردى ايتپاي-اق قويايىق, قىبىرلاعان سان ءتۇرلى تەحنيكاعا دەيىن قات ەمەس. بۇعان قاراعاندا ءسىزدىڭ 3000 ءىرى قاراڭىز بۇيىم با, كورشىلەر ءبىر مەزەتتە ءبارىن سىپىرعان كۇيى ساتىپ الىپ كەتسە قايتەسىز؟
– ەكسپورت دەگەن بار ەمەس پە, ول قاناتىن جايسا, ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ وسكەندىگى, ەلدىڭ قورىنا قاراجات قۇيىلادى. بىراق, ول ءۇشىن ءبىز الدىن الا مال باسىن مەيلىنشە كوبەيتىپ الۋىمىز كەرەك قوي. سوندا عانا باسەكەلەسپەن يىق تىرەسىپ سويلەسەمىز.
– ەندەشە بۇل ارادا شوشيتىن جايىمىز جوق قوي؟
– ءبىزدىڭ الماتى وبلىسىندا مەن سياقتى 3000-نان ءارى قاراي ءىرى قارا مال باسىن ۇستاپ وتىرعان بەس-التى فەرمەر بار. ولار بار مالىن ءبىر كۇندە ساتا سالمايدى. ال ءار اۋىلدىڭ ءار ءۇيى ءبىر سيىر, كوپ بولسا ەكى سيىر, بۇزاۋ ۇستايدى. شەتەلدىك ارىپتەسىم ەرىنبەي اۋىل ارالاسا بارلىعى جينالعاندا قولداعى مىڭ قارالى سيىردى مۇيىزىنەن سۇيرەپ الىپ كەتە مە دەپ قورقامىن. كيلوگرامىنا 3,5-5 مىڭ تەڭگە بەرەمىن دەسە, كىم شىداپ تۇرار دەيسىز؟! بازار باعاسىن جوعارىدا ايتتىم. مۇنداي جاعدايدا اۋىل ادامى كەلگەن قالتالى قوناققا سيىرىن نوقتاسىمەن جەتەكتەتىپ جىبەرەدى عوي. مىنە, مەن سودان, حالىقتا – اۋىلدا مال قالماي قالا ما دەپ, سودان قاۋىپتەنەمىن. بىراق, كەيدە سول اۋىلدىڭ وزىنەن جاي كۇنى بارىپ مال ساتىپ الا المايسىڭ, قازىر جۇرتتىڭ ءبارى مال باسىن كوبەيتۋگە كىرىسكەن, سونىڭ قامىن جاساپ جاتىر, ەرتەڭگى كۇنىن ويلايدى.
– جاسىراتىن نەسى بار, قازىر بيولوگيالىق پرەپاراتتار ارقىلى مال قوڭىن لەزدە كوتەرەتىن ءتاسىل دەيمىز بە, ايلا-ارەكەت دەيمىز بە شىقتى. ماسەلەن, شەتەلدىك بيزنەسمەن سىزگە كەلىسىمگە وتىرعان سوڭ سونداي پرەپاراتتاردى كەڭىنەن پايدالانىپ, ءمۇيىزدى ءىرى قارانى دەمنىڭ اراسىندا ەتتى قىلىپ, بىلايشا ايتقاندا, تۇقىمىن بۇزىپ جىبەرەدى دەپ ويلامايسىز با؟
– جوق. ءبىز دە ادام بالاسىمىز عوي. مەن وندايعا جول بەرمەيمىن. ويتكەنى مەنىڭ ەڭ ءبىرىنشى جۇرەك قالاۋىمەن العان ماماندىعىمنىڭ ءوزى زووتەحنيك. مالدى كۇتىپ-باپتاۋدىڭ جايىن بىلەمىز, قىرى مەن سىرىنا بالا كەزدەن قانىقپىز, اۋىلدا وسكەننىڭ ارتىقشىلىعى سول. مەملەكەت ءسىز ايتقان ول ماسەلەنى قالت جىبەرمەي باقىلاۋدا ۇستاپ وتىر, مەنىڭ ءوزىم پرەمەر-ءمينيستردىڭ, ونىڭ ورىنباسارىنىڭ اگرارلىق سالا بويىنشا كەڭەسشىسى قىزمەتىن اتقاردىم, دەمەك, ماعان ونداي قاتقىل قاداعالاۋ جاقسى تانىس.
– ءسىز قولداعى ۇستاپ سەمىرتكەن مالىڭىزدى قايدا وتكىزەسىز؟
– الماتىنىڭ «التىن وردا» ساۋدا كەشەنىنە الىپ كەلەمىز. ەرتە باستان مامىلەگە كەلگەن ءوزارا كەلىسىمشارتىمىز بار. ساۋدادا اسىل تۇقىمدى مال ەتى تۇرعاندىقتان دا ولار ونى زاڭ جۇزىندە قاداعالاپ, مىندەتتى تەكسەرۋدەن وتكىزىپ الادى. ويتكەنى مەنىڭ وتكىزىپ وتىرعان مالىمنىڭ اسىل تۇقىمدى دەگەن اتاۋى بار, وعان قويىلاتىن مەملەكەتتىك تالاپتار بار.
– بۇگىنگى تاڭدا ءسىزدىڭ يەلىگىڭىزدە قانشا مال باسى بار؟
– قازىر مەنىڭ قاراماعىمدا بەس مىڭ انالىق ءىرى قارا, ءۇش مىڭ بۇقا, ءۇش مىڭداي جىلقى تىركەلگەن. ءبارى اسىل تۇقىمدى بولعاندىقتان, ساتىپ الۋشى ونى قۇجاتتارىمەن قوسا قابىلدايدى.
– پايدالاناتىن جەر اۋماعىڭىز قانشا, ەگەر قۇپيا بولماسا؟
– ونىڭ نەسى قۇپيا, 20 مىڭ گەكتار جەردى پايدالانامىن.
– قانشا ادامعا جۇمىس تاۋىپ بەرىپ وتىرسىز؟
– جۇمىسشى-قىزمەتكەرلەردىڭ جالپى سانى 100-دەن اسادى.
– شەتەلدىكتەرمەن تاجىريبە الماسۋ جايى قالاي؟
– شەتەلگە ءجيى شىعامىن. ماسەلەن, فرانتسيا ساپارىن الايىقشى, ءبىزدىڭ شىعىس قازاقستاننىڭ جەرىنە ۇقساستىق بايقادىم. بىزدە سۋىق, ال ولاردا تاۋلى جەر, جىلى. سيىرلارىن كوردىم, ءبىز سەكىلدى كوپ ۇستامايدى, ەڭ كوبى ءجۇز باس قانا. ۇيرەنەتىن ادىستەرى كوپ, ىنتىماقتاسا جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز...
– وزىمىزدە بولا تۇرا شەتەلدەن قورالاپ مال تاسۋعا قالاي قارايسىز؟
– جو-ووق, مەن بۇل ءىس-ارەكەتتى ونشا جاقتىرمايمىن. و باستان وعان قارسى ازاماتتىڭ ءبىرىمىن. مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋدىڭ تولىپ جاتقان باسقا دا جولدارى بار. مامان رەتىندە ايتايىن, ءوزىمىزدىڭ كادىمگى الاتاۋدىڭ اق باس سيىرى, اۋليەكول سيىرى, «سانتاگەر» تۇقىمى, ت.ب. جەتكىلىكتى ەمەس پە؟! بۇلار ىستىق-سۋىققا دا, ءتىپتى ەڭ اقىرى شاڭعا دا ءتوزىمدى ءىرى قارا سانالادى. ەتى جاعىنان دا, توزىمدىلىگى جاعىنان دا شەتەلدىك ءىرى قارانىڭ قاي-قايسىسىن دا ون وراپ الماسا قولىڭدى اكەل! بىراق, تاجىريبە الماسۋدىڭ ەش زيانى جوق.
– الماتىعا ءۇندىستان مەن جەردىڭ ارعى بەتىندەگى ۋرۋگۆايدان ەت اكەلەدى, مۇنى قالاي تۇسىنەمىز؟ بىزدە شىنىمەن دە ەت تاپشىلىعى بولعانى ما؟
– جوق. ول جاقتا ەت ارزان. مۇنىڭ ءبارى ىلدىم-جىلدىم بيزنەسمەندەردىڭ تىرلىگى. مۇز قابىرشاقتارىنىڭ اراسىندا ساقتالىپ, ابدەن مىجعىلانىپ ۇرىلعان بۇل ەت مەيرامحانالارعا تۇسەدى. كادىمگى قاپ-قارا ستەيك, كادىمگى مايسىز ەزىلگەن ەت. مەيرامحاناعا دەنساۋلىعىن كۇتىپ بارعان ازاماتتار سونداي مايسىز ەتتى جەيدى. تاڭسىق قوي! مەنىڭ بىلۋىمشە, ونداي ەتتەر ول جاقتان كيلوگرامى نەبارى 500-600 تەڭگەدەن ساتىپ الىنادى.
– جاقسىلىق اعا, ەسىكتىڭ الدىندا ەنتەلەپ 2018 جىل تۇر. سوڭعى جيىرما جىل بويى فەرمەر بولامىن دەپ مالدىڭ سوڭىنان جۇگىردىڭىز. ايتىڭىزشى, كوڭىلىڭىز مارقاياتىنداي دارەجە بيىگىنە جەتە الدىڭىز با؟ الدە ءالى دە وسىلاي جۇگىرە بەرەسىز بە, شارشامايسىز با؟
– ءالى دە جۇگىرە بەرەمىن. شارشامايمىن. اينالايىن-اۋ, مەنىڭ ءتول ماماندىعىمنىڭ ءوزى زووتەحنيك-ينجەنەر ەمەس پە ەدى؟! بۇل دا ءبىر سپورتتىڭ ءتۇرى. ديناميكالىق قوزعالىس ادامدى شارشاتپايدى.
–وسى جىلدار ىشىندە ءسىزدىڭ وليمپيادا چەمپيونى, الەم چەمپيونى دەگەن اتاقتارىڭىزدىڭ, بەدەلىڭىزدىڭ بيزنەسكە قانشاما كومەگى ءتيدى؟
– بۇكىل حالىق سىيلايدى. راحمەت. شۇكىر. ەلباسىنىڭ ءوزى تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن تۋعان قانشاما سپورتشىنىڭ الدىندا مەنى اشىقتان اشىق ءبىر باس جوعارى قويىپ كەلەدى. حالىق تۇڭعىش وليمپيادا چەمپيونىمىز دەپ ەركەلەتەدى. وسىنىڭ ءبارى قولعا العان ءىسىمنىڭ بەرەكەت تابۋىنا سەبەپشى بولدى.
– عىلىمي اتاق الۋ ويىڭىزدا جوق پا؟
– عىلىمي اتاقتىڭ ءوزى دالاداعى, قوراداعى, جايىلىمداعى تاجىريبەدەن تۋىندايتىن دۇنيە ەمەس پە؟ قازىر اسا بىلىكتى دەگەن بىرنەشە عىلىم دوكتورى مەنىڭ كەڭەسشىلەرىم...
– حالىققا بيىك مىنبەردەن, پارلامەنت زالىنان وي تاستاسام, كەڭەس بەرسەم دەگەن مانساپ-وي بولعان جوق پا؟
– ويباي-اۋ, مەنىڭ ءوزىم سول حالىقتىڭ اراسىندا جۇرگەن جوقپىن با؟ كۇندە بىرگەمىز. ويى, ءسوزى, رەنىشى مەن قۋانىشىن ءبىر كىسىدەي كورىپ كەلەمىن. سوندىقتان دا ونداي باقىتتان قول ۇزگىم جوق. ماعان كەزىندە ول تۇرعىسىندا ۇسىنىس تۇسكەن, سانالى تۇردە باس تارتتىم, سەبەبى شىنايى ورتادان الشاقتاپ قالماسام ەكەن دەيمىن. ەكى جاقتى جۇمىس ىستەي المايمىن. كەشە عانا كاسىپكەرلەر الدىندا ءسوز سويلەدىم, الدىڭعى كۇنى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە مىڭ ستۋدەنتپەن كەزدەستىم, ۇلتتىق وليمپيادا كوميتەتى ەش ۇمىتپايدى, شاقىرادى, جاس سپورتشىلارعا باتا بەرەمىن, كوردىڭىز بە؟! مۇنىڭ سىرتىندا دالادا مالىم توسىپ تۇر... بارىنە ۋاقىت تابامىن. استانا, تالدىقورعان, الماتى, باقاناس, مىنە, مەنىڭ نەگىزگى مارشرۋتىم, ونىڭ سىرتىندا ەلىمىزدىڭ ءار بۇرىشىنان ۇزبەي شاقىرۋ الامىن...
– ەلباسىمەن دە كەزدەسىپ قالىپ جاتاتىن شىعارسىز؟
– ارينە, ارينە... سونداي ءبىر كەزدەسۋ ۇستىندە مەن ەلباسىنا ءوز ۇسىنىسىمدى ايتتىم, ەلىمىزدە مەن سياقتى 5 مىڭ جىگىت تابىلسا, ەلىمىزدەگى شامامەن العاندا رەسمي تىركەلگەن 5 مىڭ اۋىلدى ءبارىمىز جابىلىپ كوتەرىپ جىبەرسەك قايتەر ەدى؟ ءسويتتىم دە, جيعان تاجىريبەممەن ءبولىستىم. ء«يا, جاقسىلىق ونىڭ وتە ءجون ەكەن... اتتەڭ, ول دا ءبىر وڭاي شارۋا بولماي تۇر عوي», دەپ ەلباسى ويلانىپ قالدى. قازاقتىڭ جەرىنەن كوكتەپ-كوگەرىپ, ءوسىپ-ءونىپ, دۇنيەسىن شەتەلگە شاشىپ جۇرگەن ازاماتتار تۋرالى ويلادى ما ەكەن, بىلمەيمىن!؟ راسىندا دا مەنىڭ ءىس-ارەكەتىم ءبىر اۋىلدىڭ توڭىرەگىندە عانا قانات جايعان ءىس, ال ۇلان-عايىر قازاقستاننىڭ ءار اۋماعىنداعى بولىپ جاتقان ۇلان-اسىر ارەكەتتەردەن مەن حابارسىزبىن عوي. ەل باسقارۋ وڭاي دەيسىز بە؟
مىسالى, مەن الماتى وبلىسىنىڭ مىڭباەۆ اۋىلىن وركەندەتەمىن دەپ شارۋاشىلىقتىڭ بار قالعان دۇنيە-مۇلكىن قولىما الدىم. حالقىنىڭ سانى ول كەزدە 2000-عا جەتەعابىل ەدى. قازىر 5000 تۇرعىنى بار. اۋىلعا گاز تارتتىم, ەلدىڭ قۋانىشىن كورسەڭىز. اسىرەسە, ايەلدەر قالاي شاتتاندى دەسەڭىزشى! ءوز قاراجاتىممەن سپورت كەشەنىن سالدىم, قازىر وندا 200 بالا سپورتتىڭ توعىز تۇرىمەن اينالىسادى, ونىڭ ىشىندە كۇرەستىڭ ءتورت ءتۇرى بار. مۇنىڭ سىرتىندا فيتنەس-كلۋب اشتىم, 100 ورىندىق بالاباقشا سالىندى, قولجەتىمدى باعامەن پاتەر بەرىلدى. جوعارىدا ايتقان 5 مىڭ اۋىلدى ءدال وسىلاي كوتەرسەك دەگەن, سوعان باستاماشى بولسام دەگەن نيەتىم ەدى عوي.
– ءسىزدىڭ نەسيەگە دەگەن كوزقاراسىڭىزدى بىلگىم كەلەدى. كاسىپكەر ءۇشىن مەملەكەتتەن نەسيە الۋدىڭ قانداي قيىندىقتارى بار؟
– نەسيە الۋدىڭ ەڭ قيىن جەرى – قۇجاتتا, ءوز باسىم وزگەدەي قيىندىققا تاپ كەلمەدىم. اقشا الۋ ءۇشىن الدىمەن بىرقاتار قۇجات جيناۋىڭ قاجەت, ال اقشانى بەرگەننەن كەيىن دە ۇكىمەت ارتىڭنان قالماي تىقاقتاپ ونىڭ جايىن تەكسەرىپ وتىرادى. بارىنە قۇجاتپەن جاۋاپ بەرۋگە ءتيىستىسىڭ. مەنىڭ بۇگىنگى تاڭدا كوزىمنىڭ جەتكەنى – ءبىزدىڭ كوپشىلىگىمىز قاراپايىم عانا قاجەتتى قۇجاتتاردى قاراپايىم تۇردە عانا تولتىرىپ ءتيىستى مەكەمەنىڭ قولىنا تاپ-تۇيناقتاي ەتىپ تابىستاي المايمىز, ەرىنشەكتىگىمىز ۇستايدى, ءالى دە بولسا نەمقۇرايدىلىعىمىز باسىم. ماسەلەن, مەن بەلگىلى ءبىر سومانى الۋ ءۇشىن بانكتىڭ سوڭىنان 2 جىل جۇگىردىم, قانشاما ءبىلىمىمدى سارپ ەتتىم. بىراق, ءبارىبىر ءوزىمىزدىڭ ورتادان تىس ەشكىمگە جالىنبادىم, ەشكىمنەن كومەك سۇرامادىم. جانىمدا قانشاما ءبىلىمدى ازامات جۇمىس ىستەيدى, سولاردىڭ ءبارى اتسالىستى, اقىرى 2 جىلدان كەيىن نەسيە اقشا قولىما ءتيدى. قازىر «اگروكرەديت» كومپانياسىنا راحمەتتەن باسقا ايتارىم جوق. «سىزدەر وسى مەرزىم ىشىندە مەنى وتە كوپ جايتقا ۇيرەتتىڭىزدەر», دەيمىن ولارعا شىن جۇرەگىممەن ريزاشىلىعىمدى ءبىلدىرىپ.
– اتاقتى سپورتشى بولسام دەگەن وي قاي كەزدەن پايدا بولا باستادى؟
– شىنىمدى ايتسام, اۋەلدە ونداي وي مەندە مۇلدەم بولعان جوق. جاي عانا بالالىق ارماننىڭ قۇشاعىندا جۇردىك. كەيىن كەڭەس وداعىنىڭ چەمپيوندارى ابىلسەيىت ايحانوۆ, امانجول بۇعىباەۆ سىندى ءباھادۇر بالۋان اعالارىمىزدىڭ جەتىستىكتەرىن كورگەن سوڭ, ءوزىمىزدىڭ سپورت جارىستارىنداعى جەڭىستەرىمىزدى سارالاي باستاعان سوڭ عانا ءتاتتى وي قۇشاعىندا قالاتىنبىز...
– ادەمى اڭگىمەڭىز ءۇشىن راحمەت, جاقسىلىق اعا! جەڭىستى دە جەمىستى جولدارىڭىز لايىم جاقسىلىقپەن جالعاسا بەرسىن!
اڭگىمەلەسكەن
تالعات ءسۇيىنباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
