جاننا – شىعارماشىلىعىنا قاي تاقىرىپقا بارسا دا نە تىكەلەي, نە جاناما تۇردە ۋاقىتتى سويلەتۋ ءتان بولىپ كەلەتىن اقىن. ال ۋاقىت بولسا تىكە سويلەمەيدى, ول قالتارىسى, بۇرالاڭى, ءمالىمى, ءمالىمسىزى كوپ قىرلى الەم – وزىنە سايكەستى سوزگە عانا يلىكسە كەرەك. اقىننىڭ ءبىز بىلگەن جالپى شىعارماشىلىعى, اسىرەسە, الگى اتالعان ولەڭدەر توپتاماسى ونى ناق وسى قىرىنان تانىتادى دەپ ويلايمىن. جالپىعا بىردەي تۇسىنىكتى بولا بەرمەيتىن ۋاقىت دەيتىن كۇردەلى كاتەگوريامەن سويلەسۋ ءۇشىن دە, سويلەتۋ ءۇشىن دە قاشاندا ءار سۋرەتكەر ءوز ءتاسىلىن ىزدەگەن. ونىڭ ۇستىنە اباي ايتقانداي, «اللا وزگەرمەس, ادامزات كۇندە وزگەرەر» – ۇدايى وزگەرىستەردىڭ دە سىڭايىن تانىپ, سىرىن اشۋ كەرەك بولادى. سوندىقتان ادامزاتتىڭ كوركەمونەر تاريحىنان جاقسى ءمالىم, ايگىلى شەبەرلەر ءوزى ۇعىنىپ, قابىلداعان وزگەرىستەردى ءوزى ءتۇسىنۋ ءۇشىن دە, وزگەنى ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن دە ءارتۇرلى اعىمدارعا بارعانى بەلگىلى.
سولاردىڭ ءبىرى – كوركەمدىك الەمىندە: ادەبيەتتە, پوەزيادا, سۋرەتتە, ساۋلەتتە, جالپى ونەردە جيىرماسىنشى عاسىردىڭ باس جاعىندا پايدا بولعان اۆانگارديزم اعىمى. وسى اعىم, شامامەن, ەلۋىنشى جىلدارعا دەيىن ۇستەمدىك ەتىپ, كوركەمدىك الەمىنە كۋبيزم, فۋتۋريزم, ەكسپرەسسيونيزم, دادايزم, سيۋررەاليزم, ت.ب. سەكىلدى تۇرلەرىمەن قاۋلاپ شىقتى. ولاردىڭ باسىندا ادامزاتتىڭ كوركەمدىك الەمىن ورىستەتۋگە ولشەۋسىز زور ۇلەس قوسقان اتاقتى شەبەرلەر تۇرعانى بەلگىلى.
الگى ايتىلعانداي, «اللا وزگەرمەس, ادامزات كۇندە وزگەرەر» – اۆانگارديزمنىڭ دە باستاپقى نەگىزگى تۇرلەرى مەن ماعىنالارى وزگەردى, الايدا ونىڭ ويدى تۇسپالداپ, استارلاپ جەتكىزۋ ءتاسىلى قالىپ, وزگەرگەن جاڭا جاعدايعا سايكەستەنە جالعاستى. بۇل جاننا اقىننىڭ ولەڭدەرىنەن دە انىق بايقالادى. سوزدىك قورىمىزدا «تانىم», «تۇيسىك» دەگەن تەرميندەر بار, ەكەۋى دە, اسىرەسە. پوەتيكالىق ۇعىمدارعا ءتان. وسى ەكەۋدىڭ «تانىمى» – فيلوسوفيالىق كاتەگورياعا جاتسا, ەكىنشىسى – «تۇيسىگى» – مەتافيزيكانىڭ ادىسىندە. تانىمعا جەتۋدىڭ ءادىس-تاسىلدەرى كوپ, مىسالى, تاڭاتا گۇل بۇتاعا قونىپ الىپ سايراعان بۇلبۇلدى بارشاعا تۇسىنىكتى ولەڭگە اينالدىرۋ ءۇشىن كوپ ىزدەنىستىڭ قاجەتى شامالى – اقىندىق بەيىم بولسا جەتىپ جاتىر; مۇنداعى شەكارالار شەكتەۋلى. ال ەندى تۇيسىكتى بايانداۋ ءۇشىن ۇيرەنشىكتى شەكارادان شىعۋ كەرەك, سەبەبى تۇيسىكتە ناقتىلىق دەگەن جوق, ايتقان سايىن الىپ قاشا بەرەتىن مازاسىز وي عانا بار. الگى ولەڭدەردىڭ اۆانگارديزم اعىمىمەن تۋىستاسۋى, ءبىر ويدىڭ ۇزاق تارقاتىلۋى وسىدان. ءۇش ولەڭنىڭ «كەلدى ادالى: كەتتى – ۇزاق تۇرمادى» دەپ اتالعان ءبىرىنشىسىنىڭ ءار جولى «كەلدى» سوزىنەن باستالىپ, سولاي «كەلدى, كەلدىمەن» جالعاسا بەرەدى. كەلىپ جاتقاندار: ادۋىندار, پىسىقتار, سىزىلعاندار مەن سىرعاقتار… قاپتاپ, شۋلاپ كەلىپ جاتىر. ولار كەلىپ تۇراقتادى, تەك سوڭعى جولداردا عانا «كەلگەن اقكوڭىل قۇربان بولىپ كەتتى, ادالى – ۇزاق تۇرمادى». بۇل ەكەۋ عانا تۇراق تاپپادى. كەلگەندەر كەلىپ جاتىر, كەتكەندەر الگىندەي ەكەۋ عانا.
قازاقتىڭ پوەزيا كەڭىستىگىندە اسەم ولەڭدەر از ەمەس: ينتەللەكتۋالدىق دەيتىن دە, كوركەمدىگى, نازىكتىگىمەن باۋرايتىن جانعا سونشالىقتى جىلى جولدار, تەحنيكالىق ورىندالۋى جاعىنان مۇلتىكسىز ولەڭدەر كوپ, سولارمەن بىرگە ارا-تۇرا يدەياسى تەرەڭ پوەتيكا دا كەزدەسىپ قالادى. الايدا وسى سوڭعىنىڭ الدىڭعىلاردان وزگەشەلىگى – جاسىرىن ماعىناعا قۇرىلۋىنان ءتۇسىنۋدى اۋىرلاتادى. جاننا ەلەۋسىز شىعارماشىلىعىنىڭ تابيعاتىنا ءتان ەرەكشەلىگى وسىندا. اقىن ولەڭدەرى اتاقتى كەسكىندەمەشى يسپانيالىق فرانسيسكو گويانى ەسكە سالادى. ايگىلى شەبەردىڭ ەلدەگى مورالدىق, ساياسي جانە رۋحاني كەلەڭسىزدىكتەردى كەسكىندەۋ ماقساتىندا جازعان «كاپريچوس» اتاۋلى وفورتتار سەرياسىنداعى «اقىل-ەس ۇيقىعا كەتكەندە, قۇبىجىقتار ءورىپ شىعادى» تۋىندىسى ەكى عاسىردان كەيىن جاننا شىعارماشىلىعىمەن ۇندەسكەندەي: مۇندا دا الگى ايتىلعانداي, كەلگەننىڭ ءبارى كەلەڭسىزدىكتەر. ولەڭ سوزدەرى قۇرىلىمىنىڭ ارحيتەكتونيكاسى, ءيديوستيلى – وزىندىك ەرەكشەلىك ءسوز ءتىلىنىڭ ماعىنالىق جاعىن كۇردەلى ەتە تۇسەدى: كەيبىرىن تۇسىنەتىن دە سەكىلدىسىڭ, كەيبىرىن تۇسپالدايسىڭ. سەبەبى ولەڭدەرىنىڭ ءون بويى كوركەم ءتىلدى قيىستىرۋداعى باتىل جاڭالىقتار ارقىلى گروتەسكى, اللەگوريا, استارلىلىق ورامدارمەن ورنەكتەلگەن. مىسالى, ء«ومىر ءسۇر» دەپ اتالعان ەكىنشى ولەڭىندەگى:
…ىزدەمە ويدى
ىلەدى ول جىرتىق جەرىڭنەن!..
كەتەدى سوسىن وزىنشە
توقىپ جانىڭدى.
بىلاي دا تاعدىر قالامىن
ۇستاپ جەلىنگەن
تاۋىسار بولات مالۋمەن
كۇندە –
قانىڭدى…
دەگەن جولدار تانىممەن ەمەس, تۇيسىكپەن سەزىندىرەتىن سوزدەر.
اقىن ماماندىق ەمەس, كاسىپ تە ەمەس, ول – بۇيىرىم. اقىن, دراماتۋرگ نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى توماس ەليوتتىڭ «پەسانى كورەرمەن ءۇشىن جازادى, ولەڭدى اقىن ءوزى ءۇشىن جازادى» دەۋى وسىدان.
يدوش اسقار
اقتوبە
