اقشيمان اۋىلىنا تاياۋ «قالماققىرىلعانعا» جەتۋ وڭاي ەمەس. ماي اۋدانىنىڭ ورتالىعى كوكتوبەدەن مىنگەن كولىگىڭ تاۋسىلىپ بىتپەيتىن ۇزاق جولعا الىپ شىعادى. سار دالانىڭ قاي جەرىنەن «قالماققىرىلعان» تاۋى كورىنەر ەكەن دەپ كوزىڭ دە ابدەن شارشايدى. سودان شارشاپ, كوزىڭ ءىلىنىپ كەتەدى. سەلك ەتىپ ويانعاندا, الدىڭنان قالىڭ قاتپارلى تاستاردان سوعىلعان, وركەشتى ۇشكىر تاستى قاراسۇر قۇز-جارتاستار قورشاپ, دوڭگەلەنە ورنالاسقان بيىك تاۋلار قارسى الادى. سوناۋ 1756 جىلى ولجاباي باتىر ات ويناتقان باياناۋىل مەن ەرتىس وزەنى ارالىعىنداعى قازاق-جوڭعار شايقاسىنا كۋا بولعان سەرەكتاس تاۋلارى دەگەن وسى. جاۋدى جاپىرعان جەڭىستەن سوڭ تاۋ «قالماققىرىلعان» دەپ اتالعانى بەلگىلى. تاستارى تاريحي شەجىرەلەرگە تۇنىپ تۇر. كولىكتەن تۇسەسىڭ. تاعزىم ەتىپ, باس يەسىڭ. وسى ءبىزدىڭ ماي اۋدانى, اقشيمان اۋىلى ماڭىنداعى وسى تاۋدان باسقا, «قالماققىرىلعان» اتاۋى ايگىلى ۇلىتاۋ جەرىندە, اقتوبە وبلىسىنىڭ تەمىر اۋدانىندا كەزدەسەدى. باسقا دا ولكەلەردە بولۋى مۇمكىن.
اقشيمانداعى ءبىز كورگەن «قالماققىرىلعان» تاۋلارىنىڭ ەرەكشەلىگى – دوڭگەلەنە ورنالاسقان. قالماقتىڭ قالىڭ قولى وسى سول دوڭگەلەنە ورنالاسقان تاۋلاردىڭ ورتاسىندا قالىپ قويعان دەسەدى. ءارى قاراي ۇڭىلسەك: «قالماققىرىلعان» اتاۋىنىڭ شىعۋىن ەندى بىرەۋلەر ولجاباي باتىر باستاعان قازاق قولىنىڭ قالماقتاردى ويسىراتا جەڭۋىمەن بايلانىستىرادى. XVIII عاسىردىڭ 40-جىلدارى جوڭعارلار (قالماقتار) باياناۋىل جەرىن ەرتىس وزەنى جاعىنان باسىپ الماق بولادى. ولجاباي باتىر باستاعان قازاق قولى باياناۋىلدىڭ تاۋلى ايماعىنان باستالعان شايقاستا اقشيمان جەرىندەگى (باياناۋىلدان 95 شاقىرىم) تاۋدا اياقتالعان. وسى تاۋدا ولجاباي باتىردىڭ قولى جوڭعارلاردى قورشاپ الىپ, تۇگەلدەي جەر جاستاندىرادى. سودان بەرى بۇل جەر «قالماققىرىلعان» دەپ اتالىپ كەتكەن دەيدى تاريحي وقيعادان دەرەك بەرەتىن اڭگىمەنىڭ ءبىر جەلىسى. بىراق سول ۇرىستا جاسىباي باتىر قازا بولىپتى. باياناۋىلدا جاسىباي كولى, جاسىباي اسۋى دەگەن جەرلەر بار. جاسىباي باتىردىڭ بەيىتى سول اسۋدىڭ ۇستىندە. ولجاباي باتىر قىستاۋىنىڭ ورنى – جاسىباي كولىنىڭ جاعاسىندا, قازىر باياناۋىل تۋريستىك بازاسى ورنالاسقان جەر. جوڭعار شاپقىنشىلىقتارىندا باتىرلىعىمەن كوزگە تۇسكەن باتىر ولجابايدىڭ ەرلىگىنە ابىلاي حان ءسۇيسىنىپ, «ولجاباي ەسەن بولسا – ەل امان», «ون سان ورتا جۇزگە ۇران بولعان ەر ولجاباي» دەگەن اتاق بەرگەن...».
ءبىر ادەبي جۋرنال بەتىنەن وقىعانىم بار ەدى: مۇحتار Əۋەزوۆ 1958 جىلى پاۆلودار وبلىسىن ارالاپ, باياناۋىلعا دا كەلەدى. قاسىندا جۇرگەن سەرىكتەرىنىڭ ءبىرى:
– مۇحتار اعا, بۇرىن باياناۋىلدا بولىپ پا ەدىڭىز؟ – دەپ سۇراق قويادى. سوندا مۇحتار اۋەزوۆ:
– بۇرىن باياناۋىلدا بولعانىم جوق. بىراق باياناۋىل ۇنەمى مەنىمەن بىرگە, مەنىڭ قاسىمدا بولدى.مەنىڭ ەڭ قىمباتتى دوستارىم Əلكەي مارعۇلان مەن قانىش سəتباەۆ وسى باياناۋىلدان شىققان ازاماتتار عوي. ولار ماعان سەمەيدە دە, الماتىدا دا باياناۋىل تۋرالى كوپ əڭگىمە شەرتكەن. سولاردىڭ ايتۋى, سۋرەتتەۋى بويىنشا اقبەت تاۋى, «قالماققىرىلعان» جوتاسى, جاسىباي, سابىندى, تورايعىر كولدەرى ءəلى كارتاعا تۇسپەي جاتىپ, مەنىڭ كوكىرەگىمە كوشكەن. ەندى مىنە, سول باياناۋىلعا قۇمارتىپ كەلە جاتقان جايىم بار, – دەگەن ەكەن.
ۇلى مۇحاڭ ايتىپ كەتكەن ء«الى كارتاعا تۇسپەي جاتىپ» دەگەن ءسوزدىڭ ءمانى بۇگىنگە جەتتى. قازاقتىڭ ۇلى اتاۋلارى ول كەزدەرى كارتادا مۇلدە بەلگىلەنبەگەن دە عوي. ءبىزدىڭ ءوزىمىز ەلباسىنىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى ارقىلى ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىندەگى ەلەۋسىز قالىپ بارا جاتقان «قالماققىرىلعان» سياقتى تاريحي جەرلەردى, ولاردىڭ اتاۋلارىن زەرتتەپ-زەردەلەپ جازىپ, كارتاعا ءتۇسىرۋ كەرەكتىگىن ەندى قولعا الايىق دەپ وتىرمىز. بۇل ءبىر.
ەكىنشىدەن, جوعارىدا جازعانىمىزداي جەرگىلىكتى جەردىڭ وزىندە قالماققىرىلعان وتكەنى ءالى تانىلا قويماعانداي. «قالماققىرىلعان» شايقاسى جايلى جازىلعان تاريحي زەرتتەۋلەردى وقىپ-ءبىلىپ تانىسىپ, بۇگىنگى جاستارعا, ۇرپاقتارعا جەتكىزۋىمىز كەرەك. وسى تاريحي جەرلەرگە تانىمدىق ەكسكۋرسيا جاساپ كەلۋىمىز قاجەت-اق.
وسى كۇزدە وبلىستىق ىشكى ساياسات باسقارماسىندا رۋحاني جاڭعىرۋ اياسىنا ارنالعان وتىرىس ءوتىپ, سوندا قاتىسقان ەدىك. سوندا «قالماققىرىلعان» جايلى دا ءسوز قوزعالدى. ءبىر كەزدە «اۋىل» حالىقتىق-دەموكراتيالىق پاتريوتتىق پارتياسى جەرگىلىكتى فيليالىنىڭ توراعاسى ەرمات بايقۇرمانوۆ:
– ارالارىڭدا «قالماققىرىلعانعا» بارعان ادام بار ما؟ – دەدى.
– مەن باردىم! – دەدىم.
– فاريدادان باسقا جوق پا, بارعاندار؟ – دەپ تاعى سۇرادى.
بارماق تۇگىل, سول جەردە وتىرعانداردىڭ اراسىندا ءتىپتى ءومىرى بۇل ءسوزدى ەستىمەگەندەرىن, بىلمەيتىندەرىن بايقاتىپ, ءبىر-بىرىنەن «ا,گدە ەتو؟» دەپ تاڭعالىپ سۇراپ جاتقاندار بولدى. ارينە, وندايلارعا كىنا ارتۋعا دا بولماس. وزگە تىلدە ءبىلىم العان, وزگە تاريحتى وقىعاندار ءۇشىن ءوز وڭىرىمىزدەگى «قالماققىرىلعان» تاريحى ءالى اشىلماعان ارال سەكىلدى. وبلىستىق ىشكى ساياسات, مادەنيەت, تۋريزم باسقارمالارى تاراپىنان «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى كەزىنەن باستاپ وسى كۇنگە دەيىن تاريحي-تانىمدىق جۇمىس جۇرگىزىلمەگەنىن وسىدان-اق كورەمىز.
– جالپى, «قالماققىرىلعان» تاريحىنا عالىمدار تاراپىنان ۇلكەن قىزىعۋشىلىق بار. قىركۇيەك ايىندا ماي اۋدانىنا بارىپ, اقشيمان اۋىلىنىڭ تۇرعىندارىمەن كەزدەسىپ, پىكىرلەستىك. ەكسپەديتسيا جۇمىسىنىڭ عىلىمي جانە قوعامدىق ماقساتتارى تۋرالى ايتىپ بەردىك. اقشيماندا 1930 جىلى اكادەميك قانىش ساتباەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «ەڭلىك-كەبەك» پەساسى ساحنالانىپتى. سپەكتاكلدە كەبەك رولىندە قانىش اعامىزدىڭ ءوزى ويناپتى. «قالماققىرىلعان» جەرىندەگى ۇڭگىردىڭ كىرەبەرىسىندە ساتباەۆتىڭ قولتاڭباسى دا بار, – دەيدى س.تورايعىروۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتتىڭ وقىتۋشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, پروفەسسور قايرات باتتالوۆ.
ءبىز دە «قالماققىرىلعانعا» بارعان ساپارىمىزدا قانىش اعامىز قولتاڭبا قالدىرعان ۇڭگىردى كوردىك. ەگەر عالىمدار زەرتتەپ, جازعان ەڭبەكتەرىن جۇرتقا تانىستىرىپ, وڭىردە ناسيحات جۇمىسى جۇرسە, وندا «قالماققىرىلعان» جايلى ەل جاقسىراق بىلەر ەدى.
پاۆلودار وبلىستىق مادەنيەت, ارحيۆتەر جانە قۇجاتتاما باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنشە, «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا وڭىردە «قاسيەتتى قازاقستان» جانە «جاھاندىق الەمدەگى قازاقستاندىق مادەنيەت» جوبالارى بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. العاشقى جوبا بويىنشا وبلىستا 78 نىسان تاڭداپ الىنىپ, 5-ەۋى رەسپۋبليكالىق تىزىمگە ەنگىزىلىپتى. ءوڭىردىڭ قاسيەتتى جەرلەرىنىڭ گەوگرافيالىق كارتاسى دا جاسالۋدا. تىزىمگە الىنعان وسى 5-ەۋدىڭ ءبىرى – «قالماققىرىلعان» تاۋى دەسەك, ناعىز تاريحي تۋريزمگە سۇرانىپ-اق تۇرعان جەر.
ءوز ەلىمىزدەن, شەتەلدەن تۋريستەر, قوناقتار, تاريحشى, ادەبيەتشىلەر, وقۋشىلار, ستۋدەنتتەر ەكسكۋرسياعا كوپتەپ كەلەتىن-اق جەر. قىزمەت بابىمەن ىسساپارعا بارعاندا جوعارى سىنىپ وقۋشىلارىنان, مەكتەپ مۇعالىمدەرىنەن «قالماققىرىلعان» تۋرالى بىلەسىزدەر مە دەپ سۇرايمىز. بىراق ولاردىڭ كۇمىلجىپ, قيپاقتاپ قالاتىندارى وكىنىشتى-اق. وسىدان 4-5 جىلداي بۇرىن وبلىستا «باتىرلار جولى» اتتى تاريحي-تانىمدىق جوبا ۇيىمداستىرىلدى. جاستار باياناۋىلدان «قالماققىرىلعان» تاۋىنا دەيىنگى ارالىقتاعى 80 شاقىرىم جەردى جاياۋ ءجۇرىپ وتسە, «قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىنا» وراي « ۇلى دالا ەلى» تاريحي-مادەني رەسپۋبليكالىق ەكسپەديتسياسى دا «قالماققىرىلعان» تاۋىنا دا كەلىپ كەتتى. دەمەك, وي سالارلىقتاي رۋحاني قوزعالىس جاندانىپ كەلەدى دەۋگە بولار. وسىنداي ەكسپەديتسيالار, ەكسكۋرسيالار وتە قاجەت. نەگىزى, وسىنداي تاريحي تاۋلى جەر ەرەكشە قورعالاتىن ايماققا اينالۋى ءتيىس. «قالماققىرىلعان» تاۋى ىشىندەگى تاستارعا قالاي بولسا سولاي جازىلعان بەيبەرەكەت جازۋلار, قوقىستار كوزگە تۇسەدى. قامقور قولدار كۇتىمى كەرەكتىگى كورىنىپ تۇر.
وبلىستاعى مادەنيەت, تۋريزم باسقارمالارى نازار اۋدارىپ, جەرگىلىكتى ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى باستاما كوتەرسە, تاريحي-تانىمدىق باعدارلاما جۇيەسىن جاڭعىرتۋعا بولار ەدى. اقشيمانعا كەلەر جول بويىندا «قالماققىرىلعان تاۋى», «قايسا اتا كەسەنەسى» دەپ جازىلىپ, نۇسقاۋ بەلگىلەر بولۋى قاجەت. ۇشىنشىدەن, «قالماققىرىلعانعا» تۋريستەر كەلۋى ءۇشىن بۇل جاققا دۇرىس جول سالۋىمىز قاجەت. ءدال قازىرگى كەزدە اقسۋ – كۋرچاتوۆ, ماي اۋدانىنىڭ ورتالىعى كوكتوبە ارالىعىنداعى رەسپۋبليكالىق جولدى بالەنباي جىل بويى قالىپقا كەلتىرىپ جوندەي الماي جاتقاندا, «قالماققىرىلعانعا» اپاراتىن, اقشيمان اۋىلىنا جول سالۋ دەگەنىڭىز ءسىرا, قيىنداۋ بولار. باياناۋىلداعى ءماشھۇر ءجۇسىپ كەسەنەسىنە بارار جولدىڭ دا جاعدايى بەلگىلى. تورتىنشىدەن, «قالماققىرىلعان» تاريحي شايقاس وتكەن كيەلى مەكەن دەپ بىلسەك, تاۋلاردىڭ دوڭگەلەنە ورنالاسۋى – عاجايىپ تابيعات كورىنىسى. ونىڭ كەرەمەت كورىنىسىن سوزبەن جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس, كەلىپ وسى عاجايىپتى كوزبەن كورۋ كەرەك. جەرگىلىكتى اقساقالدار ايتاتىن كۇڭىر-كۇڭگىر ۇندەردى, تاۋدىڭ كۇرسىنىسىن ءسىز دە ەستي الارسىز, بالكىم. وسى كورىنىستەردى تۇسىرەتىن كاسىبي فوتوگرافتاردى, ءتىپتى, شاعىن دەرەكتى كينو تۇسىرەتىن مامانداردى دا شاقىرۋدىڭ قاجەتتىگى تۋىنداپ تۇر. ينتەرنەتتەن «قالماققىرىلعان» تاۋلارىنىڭ تاماشا تابيعاتىن كورسەتەتىن سۋرەت تابۋىڭ دا قيىن.
سوندىقتان بولار «قاسيەتتى قازاقستان» جوباسى بويىنشا جۇمىس ىستەپ جاتقان ايماقتىق جوبالار كەڭسەسىنىڭ وكىلى قايرات باتتالوۆتىڭ ايتۋىنشا, وبلىس اۋماعىنداعى تاريحي مەكەندەردىڭ ورنالاسۋ جايىن Google كارتاسىنا ەنگىزۋ ۇسىنىلىپتى. بۇلاردىڭ 80 پايىزى باياناۋىلعا تيەسىلى. «قالماققىرىلعان» تاۋىنىڭ «قاسيەتتى قازاقستان» نىساندارى قاتارىنا الىنعانى ارينە, ەلىمىزدىڭ, ءوڭىرىمىزدىڭ تاريحى ءۇشىن وتە ماڭىزدى. وسىنداي ويلارمەن ءبىز اقشيماننان اتتاندىق. سوڭىمىزدا قاراۋىتقان وركەشتى تاۋلار كوشى قالىپ بارادى. تاۋ ىشىندەگى قۇدىرەتتى تىلسىم كۇشتىڭ اسەر بەرگەنى سونشالىقتى, «قالماققىرىلعان» تاۋىنا ءبارىبىر قايتا اينالىپ كەلەتىنىڭدى بىلەسىڭ.
ءيا, ەلباسىنىڭ باعدارلامالىق ماقالاسىندا جازىلعان «تۋعان جەردىڭ ءاربىر سايى مەن قىرقاسى, تاۋى مەن وزەنى تاريحتان سىر شەرتەدى. ءاربىر جەر اتاۋىنىڭ توركىنى تۋرالى تالاي-تالاي اڭىزدار مەن اڭگىمەلەر بار. وسىنىڭ ءبارىن جاس ۇرپاق ءبىلىپ وسۋگە ءتيىس» دەگەن جولدارى «قالماققىرىلعان» تاۋىنا دا ارنالعانداي.
فاريدا بىقاي,
«ەگەمەن قازاقستان»
پاۆلودار وبلىسى,
ماي اۋدانى,
اقشيمان اۋىلى
