بۇل بىزگە كەنەسارى حاننىڭ وقيعاسىن جادىمىزدا جاڭعىرتىپ, ونىڭ دا باس سۇيەگى وتارلاۋشىلاردىڭ الىپ كەتۋىمەن مۋزەي قورلارىنىڭ بىرىندە ساقتالىپ, وسى كۇنگە دەيىن تابىلماي وتىرعانىن ەسكە سالدى. سونىمەن بىرگە جاۋلارىنىڭ باس سۇيەگىن جيناۋ سياقتى تاعىلىق ءداستۇر رەسەي يمپەرياسىندا حح عاسىردىڭ باسىنا دەيىن جالعاسقانىن كورىپ وتىرمىز. 1923 جىلى بولشەۆيكتەردىڭ قولىنان قازا تاپقان كەيكى باتىردىڭ باس سۇيەگىنىڭ بىلتىر عانا ماسكەۋدەن ەلگە جەتكىزىلگەن تاعدىرى بۇل سوزىمىزگە دالەل. مىڭ مۇسىلماندا مۇنداي ءداستۇر جوق. ولار دۇشپانىنا ولگەندە دە ءادىل بولىپ, ءمايىتىن بولشەكتەپ, پارشالامايدى.
قاجىمۇرات رەسەي پاتشالىعىنىڭ جاۋلاپ الۋىنا قارسى كاۆكاز حالىقتارىنىڭ ازاتتىق (عازاۋات) كۇرەسىن 1859 جىلعا دەيىن, ياعني 25 جىل بويى جۇرگىزگەن يمام ءشامىلدىڭ سەنىمدى سەرىكتەرىنىڭ ءبىرى, قولباسشى ءمۇريدى, نايب يمام. 36 جاسىندا جاۋلارىنىڭ قولىنان وپات بولعان. ول دا يمام ءشامىل سەكىلدى اۆار حالقىنان شىققان. پاتشالىقتىڭ وزبىر ساياساتىن سىناعان ورىس حالقىنىڭ وزىق ويلى وكىلدەرى ءشامىلدىڭ كۇرەسىنە ءىش تارتسا, اسكەر باسشىلارىنىڭ ءوزى تۇتقىنعا العاندا وعان قۇرمەتپەن قاراعان. ونىڭ وڭ قولى بولعان قاجىمۇراتتى ورىستىڭ ۇلى جازۋشىسى لەۆ تولستوي كەيىپكەر ەتىپ, كىتاپ جازعانى دا بەلگىلى... كەيبىر دەرەكتەرگە قاراعاندا قاجىمۇراتتىڭ ارعى تەگى اۆار حاندارىنان تارايدى. تۋعان جىلى ءدال انىقتالماعان, بىراق جوبا بويىنشا 1816 جىلعى دەپ توپشىلانادى. ال ولگەن جىلى 1852 ەكەندىگى انىق.
قاجىمۇرات رەسەي پاتشالىعىمەن ورتاق ءتىل تاپقان اۆار حاندىعىنىڭ مۇراگەرلەرىمەن جاقىن بولىپ, يمام ءشامىلدىڭ عازاۋات سوعىسىنا دا, ونىڭ مۇريدتىك قوزعالىسىنا دا كوپ ۋاقىت قوسىلماعان. الايدا 1840 جىلى شامىلمەن قۇپيا بايلانىستا دەگەن جالامەن ونى رەسەي پاتشالىعىنىڭ اكىمشىلىگى تۇتقىنداپ, تەمىرحان شوراعا ايدايدى. جولدا قاجىمۇرات ءوزىن ايداپ كەلە جاتقان ەكى ايداۋىلدى بىرگە تارتىپ, قۇز جارتاستان سەكىرىپ كەتكەن. جانىنداعىلار ولگەندە قاجىمۇرات تەك اياعىن عانا سىندىرىپتى. وسى جىلدان باستاپ ول شامىلگە قوسىلىپ, ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ونىڭ سەنىمدى سەرىكتەرىنىڭ ءبىرى بولدى. ونىڭ باتىلدىعى مەن ەپتىلىگى, قايتپاس قايسارلىعى تۋرالى ارتىندا ۇمىتىلماس اڭىزدار قالعان. باسقىنشىلارعا قارسى جوسىن جورىقتار جاساپ, ەرجۇرەكتىلىكتىڭ كەرەمەت ۇلگىلەرىن كورسەتىپ تۇرعان. ونىڭ ەرلىكتەرىن داعىستان عانا ەمەس, چەشەنستان ەرلەرى دە وزىنە ۇلگى تۇتادى. قاسىنداعى شاعىن توبىمەن ول تۇتقيىلدان شابۋىلداپ, جاۋ قوسىنىن ءجيى-ءجيى سان سوقتىرىپ وتىرعان. قولعا تۇسىرگەن ولجالارىن جارلى-جاقىبايلار مەن جەتىم-جەسىرلەرگە ءبولىپ بەرگەن. سوندىقتان دا وعان دەگەن حالىق سۇيىسپەنشىلىگى ءالى دە ۇمىتىلماي كەلەدى. باسقىنشىلارعا قارسى اتامەكەنى ءۇشىن كۇرەسكەن تاۋ حالقى ەرلەرىنىڭ اراسىندا قاجىمۇراتتىڭ باتىرلىعى وسى كۇنگە دەيىن ورلىك پەن ەرلىكتىڭ ۇلگىسى رەتىندە اتالادى.
كورىپ وتىرعانىمىزداي, قاجىمۇراتتىڭ بارلىق تاريحى كەنەسارىمەن ۇقساس. ەكەۋى دە ءحىح عاسىرداعى پاتشا باسقىنشىلارىنا قارسى ازاتتىق جولىنداعى كۇرەستە ەل باستاعان ەرلەر. كەيىنگى تاعدىرلارى دا ۇقساس بولىپ, ەكەۋىنىڭ دە باستارىن سانى كوپتىگىمەن العانىنا ءماز بولعان باسقىنشىلار مۋزەيگە قويىپ, كەيىنگى ۇرپاعىنا «ماقتانىشقا» كورسەتۋدە...
قاجىمۇرات قازىرگى ازەربايجاننىڭ گاح اۋدانىندا 1852 جىلدىڭ 5 مامىرىندا قاسىنداعى ءتورت سەرىگىمەن بىرگە 300 كازاكپەن شايقاسقان تەڭ ەمەس سوعىستا شەيىت بولعان. سونىڭ وزىندە باتىر 17 جاۋىن جەر جاستاندىرىپ, قورشاعان جەردەن قاشىپ شىققاندا نوسەردەي جاۋعان وقتىڭ استىندا قالىپ, قازا تابادى.
قاجىمۇراتتىڭ دەنەسى وسى جەردەگى وندجالى دەگەن اۋىلدىڭ قاسىنا جەرلەنگەن, ال باسىن كەسىپ اكەتكەن جاۋلارى سانكت-پەتەربۋرگتىڭ اسكەري-مەديتسينالىق اكادەمياسىنا تاپسىرادى. ونىڭ زيراتى ءالى كۇنگە مۇسىلمان تاۋلىقتاردىڭ زيارات ەتەتىن مەكەنى. 2015 جىلى ماسكەۋدىڭ ۇلتتار ۇيىندە تۋعانىنا 200 جىل تولۋىنا بايلانىستى ونى ەسكە الۋ شاراسى وتكىزىلگەن.
1959 جىلى باس سۇيەكتەردى تىزىمدەگەن كوميسسيا ونىڭ باسىن تاۋىپ, انتروپولوگيا جانە ەتنوگرافيا (بۇرىنعى كۋنستكامەرا) مۋزەيىنە وتكىزەدى. قازىر بۇل مۋزەي فەدەرالدىق وكىمەتتىڭ قاراۋىندا. 2015 جىلدان بەرى باس سۇيەكتەردىڭ تاعدىرىمەن مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ كوميسسياسى اينالىسادى ەكەن. مىنە, باتىر تۋعان وعلانداردىڭ باس سۇيەكتەرى وسىنداي تاعدىرعا ۇشىراعان.
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان»
