وبلىستا ازىق-ت ۇلىك باعاسىن ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن جىل بويى وتكىزىلەتىن جارمەڭكەلەردىڭ ماڭىزى زور بولدى. جىل باسىنان بەرى 273 جارمەڭكە وتكىزىلىپ, وندا 2 ميلليارد تەڭگە تۇراتىن 4 مىڭ توننا ازىق-ت ۇلىك ساتىلعان. سونىمەن قاتار وبلىستا قۇرىلعان تۇراقتاندىرۋ قورىنا اي سايىن جوسپارلى ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرى ساتىپ الىنادى.
وسى قوردان جارمەڭكەلەرگە 1060 توننا ازىق-ت ۇلىك شىعارىلدى, اۋدانداعى شارۋاشىلىقتارمەن, تاۋار جەتكىزۋشىلەرمەن, ءوندىرۋشى, وڭدەۋشى كاسىپورىندارمەن ۇستەمە باعانى شەكتەۋ جونىندە مەموراندۋمدار جاسالدى. الايدا وسى شارالارعا قاراماستان, ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ ءوسۋى توقتاعان جوق. باعا جىل باسىندا بولجانعانداي 5 پايىزعا ەمەس, سيىر ەتى 18 پايىزعا, تاۋىق ەتى – 11, كارتوپ – 34, پياز – 31, كۇرىش – 13, سارى ماي 6 پايىزعا وسكەن. قازىر بازاردا سيىر ەتى 1500-1700 تەڭگەدەن تومەن ەمەس.
كارتوپتىڭ, قىزىلشانىڭ ءبىر كيلوسى 120 تەڭگە, ءسابىز, پياز 95 تەڭگە, كاپۋستا 60 تەڭگەدەن ساتىلادى. د.ابدىكارىموۆ سيىر ەتىنىڭ قىمباتتاۋى ساتىپ الۋ باعاسىنا بايلانىستى ەكەنىن ايتتى. مىسالى, وتكەن جىلى ەتتىڭ كيلوسىن بازارداعى كاسىپكەرلەر شارۋالاردان 800-1000 تەڭگەدەن ساتىپ السا, بيىل ول 1300 تەڭگەگە دەيىن كوتەرىلدى.
اۋىلداعى شارۋالاردىڭ ەتتى قىمباتتاتۋىنىڭ سەبەبى كوزگە ۇرىپ تۇر. جەم-ءشوپتىڭ, جانار-جاعارمايدىڭ باعاسى وتكەن جىلعا قاراعاندا تاعى دا ءوستى. ونىڭ سىرتىندا, ساۋدا ورىندارىنىڭ جالعا سۇرايتىن اقىلارى دا وسكەن. وسىنىڭ بارلىعى سوڭىندا تۇتىنۋشىنىڭ قالتاسىن قاعادى.
– ازىق-ت ۇلىك باعاسىن وسىرمەۋگە قوستاناي قالاسىندا ىرگەسى بيىل قالاناتىن «اگروونەركاسىپ پاركى» كوتەرمە-بولشەك ساۋدا ورتالىعى بولاشاقتا وڭ ىقپال ەتەدى دەپ ۇمىتتەنەمىز. سوندا شارۋا مالىن تىكەلەي وسىندا اكەلىپ سويىپ, دەلدالسىز ساتاتىن بولادى. جالپى, ۋچاسكە 7 گەكتار جەردى الادى, عيماراتتىڭ ءوزى 20 مىڭ شارشى مەتردى قۇرايتىن بولادى. وندا ازىق-ت ۇلىكتىڭ ساپالى ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتەتىن قويمالار, مۇزداتقىشتار, زەرتحانا, سونىمەن قاتار 60 جۇك ماشيناسى سىياتىن جارمەڭكە الاڭى بولادى. قۇنى 5,5 ميلليارد تەڭگە بولاتىن عيمارات قۇرىلىسى بيىل باستالادى دەپ جوسپارلانعان, قازىر قۇجاتتار دايىنداۋ ءىسى اياقتالىپ كەلەدى,– دەيدى دارحان ابدىكارىموۆ.
بيىل قوستاناي وڭىرىندە تەك استىق قانا ەمەس, باقشا ونىمدەرى, كارتوپ جاقسى شىقتى. ساقتاۋ قويماسىنا 52 مىڭ توننا كارتوپ, 25 مىڭ توننا كوكونىس جيناپ سالىندى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, بۇل وبلىس تۇرعىندارىن قامتاماسىز ەتۋگە تولىق جەتەتىن كورىنەدى. بىراق باعا نەگە وسەدى؟ كارتوپ جىل باسىنان بەرى 34 پايىزعا وسكەنىن ايتتىق. ماماندار ونىڭ سەبەبىن كوكتەمدە ازىق-ت ۇلىك ازايعان, «ۇزىن سارى» كەلەتىن قاراوزەك شاقتا كارتوپتىڭ باعاسى تەز ءوسىپ كەتەتىنىمەن بايلانىستىردى. سونىڭ اسەرى جىل بويىنا شاققاندا وسىنداي كورسەتكىشكە جەتەدى ەكەن. مونيتورينگ ناتيجەسى كورسەتكەندەي, باعانى بازارداعىلار دا «جەلپىندىرىپ» قويادى, ارنايى دۇكەندەردە كوكونىس باعاسى بازارعا قاراعاندا ءبىرشاما ارزان.
وبلىستا وندىرىلەتىن ازىق-تۇلىك تۇرلەرى مول بولسا, مۇمكىن باعانىڭ قىمباتشىلىعى ءمانىن ازايتار ەدى. بۇل دا ءبىر سەبەپ. بىراق وندىرىلگەن ءونىم تەك ءوڭىردىڭ وزىندە قالمايدى, سىرتقا دا شىعارىلادى. 2017 جىلدىڭ باسىنان وزبەكستان مەن رەسەيگە 2,6 مىڭ توننا كارتوپ, 5 مىڭ توننا كوكونىس جىبەرىلگەن. 10 اي ىشىندە 884 مىڭ توننا استىق, 632 مىڭ توننا ۇن شىعارىلعان. سوڭعى جارتى ايدىڭ ىشىندە 350 توننا ەت ەكسپورتتالعان. قوستاناي وڭىرىنەن ەلىمىزدىڭ ءبىراز وبلىسىنا جىل بويى ەت جىبەرىلەدى. بيىل 9 مىڭ توننا ەتتى نەگىزىنەن استانا, اقتوبە, اقمولا, قاراعاندى وبلىستارى العان.
وبلىستا تۇراقتاندىرۋ قورى جۇمىس ىستەيدى دەدىك. وعان كولەمدى ازىق-ت ۇلىك ساتىپ الىنادى. بيىل ءبىرىنشى رەت 300 توننا ءسۇت پەن 10 توننا سارى ماي ساتىپ الىندى. وبلىس اكىمى ارحيمەد مۇحامبەتوۆ تۇراقتاندىرۋ قورىنا الدىمەن باعاسى تەز وسەتىن ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرىن الۋدى ۇسىندى. ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ قىمباتتاۋىن ينفلياتسيا جەلى تۇرتەتىنى تاعى ايان. جىل قورىتىندىسى بويىنشا وڭىردە ينفلياتسيا 7,8 پايىز بولادى دەگەن بولجام بار.
ءنازيرا جارىمبەت,
«ەگەمەن قازاقستان»
قوستاناي
