كوپ ەتنوستىلىق ەلىمىز ءۇشىن سىن-قاتەر ەمەس
كەزىندە, دالىرەگى كەڭەس وداعى تۇسىندا «حالىقتار دوستىعىنىڭ لابوراتورياسى» دەپ ايدار تاعىلعان قازاقستاننىڭ ءبىرىنشى كەزەكتە ءاردايىم ىشكى بىرلىككە باسا نازار اۋدارۋى ءوزىنىڭ وڭ ناتيجەسىن كورسەتىپ وتىر. تاعدىردىڭ تالايىمەن, ءتۇرلى تاريحي وقيعالاردىڭ سەبەبىمەن كوپ ەتنوستى ەلگە اينالعان مەملەكەتىمىزدىڭ ىشكى ىنتىماعىن, تاتۋلىعىن نىعايتۋ ءۇشىن تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى ساتىنەن باستاپ ابدەن ويلاستىرىلعان, پىسىقتالعان ساۋاتتى ساياسي باستامالاردىڭ قولعا الىنۋى «قازاقستاندىق لابوراتوريانى» قاتەرگە ۇرىندىرماي, اپاتقا دۋشار ەتپەي, ونىڭ ورتاق مۇددە ورايىندا ءساتتى «جۇمىس ىستەپ كەتۋىنە» جول اشتى. وسىلايشا, بازبىرەۋلەر ويلاعانداي كوپ ەتنوستىلىق ەلىمىز ءۇشىن سىن-قاتەر ەمەس, باستى بايلىققا اينالدى.
ەل تاتۋلىعىن نىعايتۋ باعىتىندا اتقارىلعان باستى شارالاردىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى رەتىندە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ قۇرىلۋىن ايتۋعا بولادى.
الماتى قالاسىندا ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ ءبىر جىلدىعىنا ارنالعان قازاقستان حالقىنىڭ تۇڭعىش فورۋمىندا ەلباسى اتالعان ىرگەلى ينستيتۋتتى قۇرۋ يدەياسىن جاريا ەتكەن بولاتىن. وسى القالى جيىندا بايانداما جاساعان مەملەكەت باسشىسى قازاقستاننىڭ دامىعان ەلدەر قاتارىنان كورىنۋى, حالقىمىزدىڭ ءال-اۋقاتى جاقسارۋى ەل ىنتىماعىنىڭ جاراسىم تابۋىنا تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن اتاپ كورسەتكەن ەدى. ەلباسىنىڭ سول كەزدە ايتقانىن حالقىمىز جىلى قابىلداپ, بىرلىك پەن تاتۋلىقتى تۋ ەتىپ, ىنتىماقتىڭ اۋىلىنا تۇبەگەيلى بەت بۇرعان-دى.
ەلباسىنىڭ قازاقستان حالقىنىڭ تۇڭعىش فورۋمىندا حالىق جۇرەگىنە جەتكىزە ايتقان سوزدەرىنەن كەيىن رۋحاني كەلىسىمدى, بىرلىكتى نىعايتۋدى, ەتنوستاردىڭ مادەنيەتىن دامىتۋدى ماقسات ەتكەن قوعامدىق ۇيىمدار ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە قۇرىلىپ, ءوز مىندەتتەرىنىڭ شەڭبەرىندە قىزمەت كورسەتە باستادى. ۋاقىت وتە كەلە بۇل ۇيىمداردىڭ قوعامىمىزداعى جاراسىمدىلىق پەن بىرلىكتىڭ نىعايۋىنا, ەلىمىزدىڭ مادەني-رۋحاني تۇرعىدا دامۋىنا وڭ اسەرىن تيگىزە باستاعانى انىق بايقالدى. وسى وڭ ءۇردىس ەسكەرىلىپ, 1995 جىلدىڭ 16 اقپانىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ جەتەكشىلەرىمەن كەزدەسۋ وتكىزدى. وندا مەملەكەت باسشىسى ەلدەگى ۇلتارالىق كەلىسىمدى نىعايتۋ ماقساتىندا جاڭا قوعامدىق ينستيتۋت قۇرۋدىڭ ۋاقىتى كەلگەنىن اتاپ كورسەتتى. ىلە, دالىرەگى 1995 جىلدىڭ 1 ناۋرىزىندا قازاقستان پرەزيدەنتى جانىنان كونسۋلتاتيۆتىك-كەڭەسشى ورگان مارتەبەسىن بەرە وتىرىپ, قحا-نى قۇرۋ تۋرالى ەلباسىنىڭ جارلىعى شىقتى.
بۇگىندە بۇل ينستيتۋتتىڭ ماڭىزدىلىعىن بارشا قازاقستاندىقتار, سونداي-اق الەمدىك دەڭگەيدەگى ساياساتكەرلەر, حالىقارالىق ۇيىمدار مويىنداپ وتىر. ويتكەنى كوپ ەتنوستى, كوپ كونفەسسيالى مەملەكەتىمىزدە مۇنداي قۇرىلىمنىڭ بولۋى اسا قاجەت ەدى.
اسسامبلەيا ءا دەگەننەن ءوز قىزمەتى شەڭبەرىندە ەلىمىزدەگى جالپىۇلتتىق بىرلىكتى دامىتۋ باعىتىنداعى جەتەكشى قۇرىلىم رەتىندە مويىندالىپ, قوعامىمىزداعى ەتنوسارالىق بايلانىستاردى ىلگەرىلەتۋ ساياساتىنىڭ جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىلۋىنە اتسالىسىپ كەلەدى. اسىرەسە ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋ ىسىنە قاتىستى ستراتەگيالىق قۇجاتتار قابىلدانۋىنا مۇرىندىق بولدى ءارى رۋحاني كەلىسىم باعىتىندا كوپتەگەن ءتيىمدى ۇسىنىستارىمەن حالىق ىقىلاسىنا بولەنۋدە.
ماسەلەن, اسسامبلەيا ەلىمىزدىڭ دەموكراتيالىق باعىتىن ايقىنداعان ماڭىزدى ماسەلەلەردى كۇن تارتىبىنە شىعارىپ, سونىڭ ناتيجەسىندە قازاقستاندىق بىرەگەيلىك پەن بىرلىكتى قالىپتاستىرۋدىڭ قاعيداتتارى بەكىتىلدى. سونداي-اق, ساياسي قۋعىن-سۇرگىن تاريحىن زەردەلەۋ, قۇربانداردى اقتاۋ ماسەلەلەرىن كوتەردى. 2002 جىلى قحا-نىڭ ۇلتتىق كەلىسىمدى باستى نازاردا ۇستاعان ستراتەگياسى قابىلداندى. وسى ارادا ەرەكشە توقتالا كەتەر جايت, 2007 جىلى اسسامبلەياعا پارلامەنت ماجىلىسىنە 9 دەپۋتات سايلاۋ قۇقىعى بەرىلىپ, ونىڭ قوعامىمىزداعى ءرولى مەن جاۋاپكەرشىلىگى ارتتى. ال 2008 جىلى «قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. بۇل ءوز كەزەگىندە ينستيتۋتتىڭ نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق نەگىزدەرىن ناقتىلاپ بەردى.
ەل بىرلىگىن نىعايتۋ – ورتاق مۇددە
مەملەكەت باسشىسىنىڭ اسسامبلەياعا ەلىمىزدەگى بارلىق ەتنوستاردىڭ مۇددەلەرىن ءبىر ارنادا ءتۇيىستىرۋشى, ازاماتتارىمىزدىڭ ەتنوستىق جانە ءدىني نانىم-سەنىم تۇرعىسىنداعى ەرەكشەلىكتەرىنە قاراماستان, ولاردىڭ قۇقىعى مەن بوستاندىعىن ساقتاۋشى ساياسي قۇرىلىم دەپ باعا بەرگەنىنەن كوپ جايتتى اڭعارۋعا بولادى. سونداي-اق, شەتەلدىك ساراپشىلار دا اسسامبلەيانى ەلىمىزدى بىرىكتىرۋشى كۇش رەتىندە قاراستىرىپ, ونى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا تەڭەۋى جايدان-جاي ەمەس.
جالپى, اسسامبلەيا قىزمەتىنىڭ سالماعىن ارتتىرىپ, ونىڭ قوعامدىق كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتۋشى ورگانعا اينالۋىنا ساياسي تۇراقتىلىق جانە قازاقستاندىق پاتريوتيزم ۇعىمدارىنىڭ اتا زاڭىمىزدا بەكىتىلۋى زور ىقپالىن تيگىزدى. ۇيىم مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرلەسە وتىرىپ ەكسترەميزم مەن راديكاليزم قۇبىلىستارىنا قارسى كۇرەسۋدە, حالىقتىڭ ساياسي-قۇقىقتىق مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋدا كوپتەگەن شارالار وتكىزىپ كەلەدى. بۇل شارالاردىڭ بارلىعىن اسسامبلەيا ەتنومادەني ورتالىقتاردى جۇمىلدىرا وتىرىپ جۇزەگە اسىرۋدا.
بۇگىندە ەلىمىزدە 1 338 ەتنومادەني بىرلەستىك جۇمىس ىستەيدى, 41 دوستىق ءۇيى اشىلدى, 3 مىڭداي قوعامدىق كەلىسىم كەڭەستەرى قىزمەت اتقارادى. بۇدان ەكى جىل بۇرىن مۇنداي ۇيىمداردىڭ قۇرامىندا 900-گە جۋىق ادام بولعان. قازىرگى تاڭدا ولاردىڭ سانى 30 مىڭنان اسىپ جىعىلادى.
نەگىزىندە, قحا وتكىزگەن شارالاردىڭ بارلىعىنىڭ تانىمدىق, تاربيەلىك ءمانى زور. اسىرەسە, بەيبىتشىلىكتى, تاتۋلىقتى تۋ ەتكەن بۇل شارالار قوعامىمىزدى ءبىر مۇددەگە ۇيىستىرا تۇسۋدە. ولاردىڭ بارلىعى ەتنومادەني بىرلەستىكتەر جانىنان شىعارىلاتىن گازەت-جۋرنالداردا بىرنەشە تىلدە جارىق كورىپ كەلەدى.
بۇگىندە «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىنىڭ ءمان-ماڭىزىن بارشا قازاقستاندىقتار تەرەڭ تۇسىنەدى. بۇل قۇجاتتان تۋىندايتىن مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋدا قحا-عا ۇلكەن مىندەتتەر جۇكتەلگەن. ناقتىلاي ايتساق, ۇلت جوسپارىنىڭ «بىرتەكتىلىك پەن بىرلىك» اتتى بولىمىندە كوزدەلگەن «ماڭگىلىك ەل» پاتريوتتىق اكتىسىن قابىلداۋ, «ۇلكەن ەل – ۇلكەن وتباسى», «مەنىڭ ەلىم» ۇلتتىق جوبالارىن, بەس ينستيتۋتسيونالدىق رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋ سىندى مىندەتتەردى اتقارۋ باعىتىندا ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە كوپتەگەن ءىس-شارالار وتكىزىلۋدە.
ومىرشەڭ باستامالار
ەسكە سالا كەتەيىك, 2015 جىلى «قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى تۋرالى» زاڭىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ ناتيجەسىندە تۇڭعىش رەت «ماڭگىلىك ەل» جالپىۇلتتىق پاتريوتتىق يدەياسى, سونداي-اق مەملەكەت باسشىسىنا ونىڭ ىسكە اسىرىلۋى تۋرالى جىل سايىن ەسەپ بەرىلۋى زاڭدىق تۇرعىدان بەكىتىلدى. بۇل ءوز كەزەگىندە اسسامبلەيا ءرولىنىڭ كۇشەيە تۇسۋىنە ءارى «ماڭگىلىك ەل» قۇندىلىقتارى اياسىندا جالپىۇلتتىق بىرلىكتى نىعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
سونداي-اق, «قايىرىمدىلىق تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. بۇگىنگە دەيىن 500 مىڭنان استام ادام, 18 مىڭنان استام ۇيىم 4,1 ميلليارد تەڭگەدەن استام قاراجات كولەمىندە قايىرىمدىلىق كومەك الدى.
وسى ارادا ەرەكشە توقتالا كەتەر جايت, بارلىق اتقارىلىپ جاتقان شارالار عىلىمي-تالدامالىق تۇرعىدان زەرتتەلىپ بارىپ جۇزەگە اسۋدا. بۇل زەردەلەۋ جۇمىستارىنا قحا-نىڭ جانىنان تۇراقتى تۇردە جۇمىس ىستەيتىن عىلىمي-تالدامالىق كەڭەس, قوعامدىق كەلىسىم كەڭەستەرى, انالار كەڭەسى, جۋرناليستەر كلۋبى, دوستىق ۇيلەرى قاتىستىرىلادى. جالپىۇلتتىق بىرلىكتى وركەندەتۋدە بۇل قۇرىلىمداردىڭ ارقايسىسىنىڭ اتقاراتىن ءرولى زور.
ەلىمىزدە العىس ايتۋ كۇنى بەلگىلەنىپ, ول ءداستۇرلى تۇردە ۇيىمداستىرىلىپ كەلەدى. قحا-نىڭ ءححىىى سەسسياسىندا سويلەگەندە سوزىندە ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ بۇل مەرەكەنىڭ ماڭىزدىلىعىن تاراتىپ ايتىپ بەرگەن-ءدى. نەگىزىندە, العىس ايتۋ كۇنى بۇگىنگى بەرەكەلى ومىرگە قالاي جەتكەنىمىزدى ۇمىتپاۋىمىز ءۇشىن اسا قاجەت. بۇل مەرەكە – كەزىندە تالايلارعا قامقور بولعان قازاق حالقىنا, ەلىمىزدىڭ وركەندەۋىنە ۇلەستەرىن قوسقان كوپتەگەن ەتنوس وكىلدەرىنە رازىلىق ءبىلدىرۋ مۇمكىندىگى.
قازىرگى تاڭدا بۇۇ, ەقىۇ, شىۇ, اوسشك سىندى ەڭ بەلدى حالىقارالىق ۇيىمدار ءبىزدىڭ اسسامبلەيامەن تىعىز بايلانىس ورناتىپ وتىر. قىتاي, وڭتۇستىك كورەيا, رەسەي تاعى باسقا دا كوشباسشى ەلدەردىڭ جەتەكشىلەرى قوعامدىق كەلىسىم ورناتۋدىڭ قازاقستاندىق مودەلىنە جوعارى باعا بەرۋدە ءارى ونى ءوز ەلدەرىنە ەنگىزۋگە مۇددەلىلىك تانىتۋدا. سونداي-اق, رەسەي حالىقتارى اسسامبلەياسىمەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىم جاسالدى, لوندونداعى قازاقستاندىق بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم ورتالىعىمەن ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مەموراندۋمعا, يسپانيانىڭ بەيبىتشىلىك پەن شيەلەنىستەر ينستيتۋتىمەن نيەت حاتتاماسىنا قول قويىلدى. ارينە, مۇنداي مىسالداردى كوپتەپ كەلتىرۋگە بولادى. ءتىپتى, اسسامبلەيانىڭ الەم ەلدەرىمەن, حالىقارالىق ۇيىمدارمەن ىنتىماقتاستىعىنىڭ تۇتاس تاريحى قالىپتاستى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار.
ەلىمىز ءۇشىن دە, اسسامبلەيا ءۇشىن دە بيىلعى جىل وتە ءساتتى وتۋدە. بيىلعى ەلەۋلى وقيعانىڭ ءبىرى – ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسى حالىقتىڭ ساناسىنا سەرپىن بەردى. وسى ورايدا, حالىقتى ءتول تاريحى ارقىلى تاربيەلەۋ, جالپىۇلتتىق مۇددەگە جۇمىلدىرۋ, ءپاتريوتيزمدى قالىپتاستىرۋ سىندى يدەيالاردى ىسكە اسىرۋ, قازاقستاندىق بىرەگەيلىكتى نىعايتۋ ماقساتىندا قحا-عا بىرقاتار مىندەتتەر جۇكتەلدى. بۇل اۋقىمدى مىندەتتەردى اتالعان ۇيىم جوعارى دەڭگەيدە جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى.
قورىتا ايتقاندا, قوعامدىق كەلىسىم مەن جالپىۇلتتىق بىرلىكتى ساقتاۋدىڭ بىرەگەي مودەلىن قۇرعان قازاقستاننىڭ دامۋىندا اسسامبلەيانىڭ قىزمەتى ەرەكشە. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا كوپتەگەن ساياسي كۇشتەرمەن تىعىز بايلانىس ورناتا بىلگەن ۇيىم بۇگىندە ەلمەن بىرگە ءوسىپ, اۋقىمىن كەڭەيتىپ, كونستيتۋتسيالىق ورگانعا, ۇلت بىرلىگىنىڭ يدەولوگيالىق تەتىگىنە اينالدى.
جولدىباي بازار,
«ەگەمەن قازاقستان»
