شىعارمالارىندا ادام جانىنا ءۇڭىلىپ, ادامزاتقا ءتان ادامگەرشىلىك ماسەلەلەرىن تۋ ەتىپ ۇستانعان جازۋشىنىڭ كەشى استانادا, ءبىلىم وردالارىندا, ودان سىرت جەرلەردە دە ءوتىپ جاتادى, بىراق تولەن ابدىك ۇلىنىڭ تۋعان جەرگە ساپارى سونىڭ بارىنەن ەرەكشە بولاتىنى ءسوزسىز. جازۋشىنىڭ كەشى ونىڭ جەرلەس وقىرماندارىنا دا, وزىنە دە بالالىق شاققا, مەيىرىم مەن شاپاعات تامىرلاعان قازاق اۋىلىنا, كاۋسار بۇلاق باسىنا قايتا ورالعانداي سەزىم سىيلايدى.
ءى.وماروۆ اتىنداعى قازاق دراما تەاترىندا جازۋشىنىڭ جەرلەستەرىمەن جۇزدەسۋى ءداستۇرلى قالىپتى «بۇزىپ», سۇحبات تۇرىندە ءوتتى. تولەن ابدىكتىڭ كىتاپتارىن وقىعان وقىرمانداردىڭ, ونىڭ شىعارمالارىن ادەبيەت سىنشىسىنداي تالداپ بەرەتىن جاستاردىڭ ارىنىنا كۋا بولعاندا «كىتاپ وقىلمايدى» دەگەن پىكىر ۇشقارى ما, الدە وقىلاتىن جازۋشى بولەك پە دەپ قالاسىڭ. كەش تىزگىنىن وبلىستىق «قوستاناي» تەلەارناسىنىڭ ديرەكتورى ەركىن تاڭاتقان ۇلى قولىنا الدى. اڭگىمە تيەگى جازۋشىنىڭ شىعارمالارىنان جىبەكتەي تارقاتىلىپ وتىردى. تولەن ابدىكتىڭ ءار حيكاياتىنان, ءار اڭگىمەسى مەن دراماتۋرگياسىنان وقىرمان الاتىن اسەردىڭ ەرەكشە ەكەنىن كەشتىڭ قوناعى بولعان مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى قاجىعالي مۇحامبەتقاليەۆ تا ەگجەي-تەگجەيلى ايتىپ بەردى.
– ادەبيەتتىڭ ميسسياسى – ادام جانىن ىزگىلەندىرۋ. وعان ءار جازۋشى ءار ءتۇرلى ىزدەنىسپەن, تاقىرىپپەن كەلەدى. ادامنىڭ ىشكى جان دۇيەسىنە ءۇڭىلۋ قالام ۇستاعاندار تەرەڭ زەرتتەيتىن ماسەلە. ادەبيەت قوعامداعى ءتۇرلى كوزقاراستاردىڭ دۇرىس-بۇرىستىعىن ايىرا المايتىندارعا جول كورسەتۋ نەمەسە قاراما-قايشى پىكىرلەردىڭ اراسىنان اقيقاتتى تابا ءبىلۋدىڭ نەگىزى نەدە ەكەنىن بىلۋگە ۇمتىلدىرادى. سونداي شىعارمالاردىڭ باسىندا تولەن جازعان دۇنيەلەر تۇر, – دەدى قاجىعالي مۇحامەتقالي ۇلى.
كەش جۇرگىزۋشى ەركىننىڭ «اكە» حيكاياتىنان سۋىرتپاقتاپ قويعان سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرگەن تولەن اعا اڭگىمەنى سوعىستان كەيىنگى اۋىلىنا, بالا كەزگە بۇردى. جازۋشى شىعارما تۇششىمدىلىعى ءۇشىن پايدالاناتىن كوركەمدىك شىندىقتى ەسەپتەمەگەندە ءوزى وسكەن كوكالات اۋىلىنداعى ادامداردىڭ تالايى دا, تاعدىرى دا وسى شىعارمادا جۇرگەنىن ايتتى. زالدا وتىرعان اۋىلداستارىن كورىپ جازۋشى ءوزىنىڭ بالالىق شاعىن ەسكە الدى. ونىڭ اڭگىمەسىنەن اۋىلدىڭ تۇما تابيعاتتاي بولمىس-ءبىتىمى كوز الدىڭا كەلگەندەي ەدى.
– بەسىنشى كلاستا وقيمىن. مەكتەپتە اتا-انالار جينالىسىن جاسايدى. مەكتەپ ديرەكتورى مەنىڭ فاميليامدى اتاپ, «بالالاردىڭ الدى, جاقسى وقيدى» دەپ جاتىر.العا ۇمسىنىپ, تاماعىن كەنەپ قويعان اكەمە ديرەكتور : «بىرنارسە ايتقىڭىز كەلدى ما؟» دەدى. سوندا اكەم: «شىراعىم, ءبىز ءوزى وسپەي قالعان تۇقىمبىز, وزىمىزگە كوز دە ءۇيىر ەدى, بالام جاقسى وقىسا دا, «ساباعى ورتاشا» دەپ ايتا سالسايشى» دەيدى. مەكتەپ ديرەكتورى: «اعا-اۋ, وتىرىك ايتۋعا بولمايدى عوي» دەپ جاتىر. ال اكەم بولسا: «انا پالەنشەنىڭ ءۇش بالاسى وقيدى وسىندا, سونىڭ بىرەۋى جاقسى وقيدى دەسەڭ, بىرەۋ تەكسەرە ما؟» دەيدى ساسپاي, – دەپ, اۋىلداستارىن كۇلدىرە وتىرىپ, بالالىق شاقتىڭ ءتاتتى اڭگىمەسىن شەرتتى.
ماعىنالى, قىزىقتى وتكەن بالالىق, جاستىق شاعى جازۋشى شىعارمالارىنان ءبىلىنىپ تۇراتىندىعى تۋرالى ادەبيەت بىلگىرلەرىنىڭ پىكىرى تەگىن ەمەس. «اكەدە» ايتىلاتىنداي, قازاقتىڭ باسىنان وتكەن زامان قاتەرلەرىنىڭ ءبارى كوكالاتتى دا سىرتقا تاستاماعان ەدى. تولەن ابدىك ۇلىنىڭ ءوزى ايتقانداي, توڭكەرىس, اشتىق, ساياسي قۋعىن-سۇرگىن, سوعىس سەكىلدى قازاقتى جالماعان زۇلماتتىڭ بارلىعىن ول ءبىر وتباسىنىڭ تاريحىمەن كورسەتتى. سول قيىن زاماننىڭ بارلىعىنان قازاق اۋىلى تىلەگى دە, نيەتى ءبىر بىنتىماعىمەن ساقتالىپ, قايتا ءوسىپ-ءوندى. كوكالات اۋىلىنىڭ تۇرعىنى كاكىمجان كاربوزوۆتىڭ ءسوزى دە تولەن اعاعا تۋعان جەردىڭ ايالى الاقانىنداي سەزىلگەنى ايان.
– بۇل ابدىك, سالىق, حالىق دەگەن ءۇش شالدىڭ ورتاسىندا جالعىز ۇل بوپ ءوستى. تولەن ەلۋ جاسىن تويلاعاندا اۋىلعا كەلگەن ەدى, سوندا بۇرىنعى قاريالاردىڭ كوزىن كورگەن ۇلكەن كىسىلەردىڭ تىلەگىمەن امان ءجۇرسىن دەپ, تۋعان جەردىڭ شالعىنىنا, توپىراعىنا اۋناتىپ الىپ ەدىك. سول تىلەگىمىزدى بەرىپ, مىنە, تولەنجان 75 جاسقا كەلىپ وتىر. الدا دا جاسارى دا, جازارى دا كوپ بولسىن! – دەدى كاكىمجان اقساقال.
مۇنان كەيىن جازۋشىنىڭ «پاراسات مايدانى», «اقيقات», «ارداگەر» سەكىلدى جازۋشىلىق دەڭگەيىن بيىككە كوتەرگەن شىعارمالارىنداعى ايتىلعان ويلار دا كەشتەگى اڭگىمە جەلىسىنە اينالدى. شىعارمالارىندا وزەك ەتكەنىندەي, جازۋشى كەزدەسۋدە دە «ادامگەرشىلىك بارىنەن دە بيىك تۇرادى» دەپ تۇيىندەدى.
كەشتى جازۋشىنىڭ ءوزى قورىتىندىلادى.
– كەڭ بايتاق قازاقستاندى بارلىعىمىز دا وتانىمىز دەسەك تە, تۋعان جەر, تۋعان ولكە, تۋعان-تۋىس دەگەن ۇعىمدار اركىمنىڭ ومىرىنەن ورىن الادى. مەن دە 75 جاسقا كەلىپ, اۋىلداستارىمدى كورىپ, ءوزىمنىڭ دە قولدان كەلگەنشە نە بىتىرگەنىمدى ايتىپ, ەسەپ بەرگەنىمە قۋانامىن. قوستاناي –كيەلى جەر. ءبارىن بىلاي قويعاندا ۇلتتىڭ عاجايىپ ۇستازى ىبىراي ءالتىنساريننىڭ ءوزى الىپ تۇلعا دەر ەدىم. الايدا ءالى دە ىبىرايدى جەتە تاني الماي ءجۇرمىز. قازاقتىڭ قارۋمەن كۇرەسەر ۋاقىتىنىڭ وتكەنىن, ادامعا ءبىلىم بەرىپ, قوعامدى كەمەلدەندىرىپ, سول ارقىلى ءار حالىق ءوزى ءۇشىن كۇرەسە الادى دەگەن يدەيانى العاش تۇسىنگەن, باستاعان كىسىنىڭ ءبىرى بولاتىن. ىبىراي قورلىقتى دا, بەينەتتى دە كورە ءجۇرىپ, قانشاما مەكتەپ اشتى. سول مەكتەپتەن ءبىلىم العان احمەت بايتۇرسىنوۆ, مىرجاقىپ دۋلاتوۆتار الاش يدەياسىن ومىرگە اكەلدى, دەمەك, بۇگىنگى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ باسىندا تۇرعاننىڭ ءبىرى ىبىراي التىنسارين. سونىمەن قاتار قوستاناي توپىراعى بەرگەن بەيىمبەت مايلين –فەنومەن ادام. سۋرەتكەر مايلين شىعارمالارىندا كەڭەس وكىمەتىن جازىپ وتىرىپ, كەلەكە ەتتى. ول الەمدىك دەڭگەيدەگى عاجايىپ جازۋشى. مەنىڭ دە جەتكەن جەتىستىكتەرىم بولسا, تۋعان جەردەگى وسىنداي عاجايىپ تۇلعالاردىڭ, سولار تاستاعان تاربيەنىڭ ارقاسى دەپ بىلەمىن, – دەگەن ويلارمەن اياقتادى تولەن ابدىك ۇلى.
جازۋشى مەن وقىرمان كەزدەسۋى تولەن اعا ءسۇيىپ تىڭدايتىن اندەرمەن ورنەكتەلدى.
ءنازيرا جارىمبەت,
«ەگەمەن قازاقستان»
قوستاناي
