ەندى ولكەتانۋدى تۇركىلىك, يسلامدىق, ۇلتتىق تانىم اياسىندا, بۇگىنگى زامان تۇرعىسىنان قاراستىرۋىمىز قاجەت. وسىنداي يگى ىستەردىڭ باستاماسى رەتىندە جاباعىلى, ابايىل, ءيىرسۋ, الاتاۋ اتاۋلارىنىڭ تانىمدىق جانە اتاۋدىڭ شىعۋ ەتيمولوگياسىن زەرتتەي وتىرىپ, ونىڭ تاريحىمىزبەن ساباقتاستىعىن قاراستىرساق. ىزدەنۋ ناتيجەسىندە جاباعىلى, ابايىل سوزدەرىنىڭ شىعۋ ەتيمولوگياسى ايل ەمەس انا ءسوزى ەكەندىگىنە كوز جەتكىزدىك. ابايىل – تۇلكىباس اۋماعىنداعى تۇركىستان – ءسىبىر تەمىر جول بويىنداعى ستانسا. وسى جەردە قارسى باعىتتاعى تەمىر جول ايرىعى سالىنعان.
سوندىقتان دا ابايىل ستانساسىن «وبگوننىي پۋنكت» دەپ تە اتايدى. قارسى باعىتتا پويىزدىڭ بولماۋىنا بايلانىستى ماشينيست جوعارعى جىلدامدىقپەن ەرتەدە پاروۆوزدى, كەيىننەن تەپلوۆوزدى, قازىرگى ۋاقىتتا ەلەكتروۆوزداردى جۇرگىزەتىندىكتەن «باسىپ وزار جەر» دەپ تە ازىلدەپ اتايدى. بۇل جەردىڭ تاريحي ەتيمولوگياسىن وسىنداي ويمەن قورىتىندىلاعىسى كەلەتىن ادامدار دا كەزدەسەدى.
شىن مانىندە ابايىل ءسوزى كونە داۋىردەن باستالادى. تەمىر جول سالىنباعان ۋاقىتتان بۇرىن دا, بۇل ايماقتى ابايىل اتاعاندىعىن تاريحتان بىلۋىمىزگە دە بولادى. نەگىزىنەن ابايىل مەن جاباعىلى سوزدەرىنىڭ جازىلۋ ەملەسىنە ۇڭىلسەك, ابايىل ەمەس ابايى, جاباعىلى ەمەس جابااعلى دەپ جازىلۋ كەرەك. قازاق تىلىندەگى جەر-سۋ اتتارىنىڭ جازىلۋ ەملەسىندە زات ەسىمدەردىڭ بىرىگۋىنەن جاسالعان توپونيميكالىق اتاۋلاردا داۋىستى دىبىستاردىڭ قاتار كەلۋىندە ەشقانداي داۋىستى دىبىس تۇسپەي تولىق جازىلادى. مىسالى: سارىاعاش, ماقتاارال.
ەندى ابايىلدىڭ دۇرىس جازىلۋىن دۇرىستاعاننان كەيىن, بۇل اتاۋدىڭ شىعۋ ەتيمولوگياسىنا ءبىراز بارلاۋ جاساساق. ءبىرىنشى ابا – ءسوزىنىڭ بەرەتىن ماعىناسى تۋرالى «كونە تۇركى سوزدىگىندە» بىلاي دەيدى:
1.ابا – مات – انا
2.ابا – وتەتس – اكە
3.ابا – مەدۆەد – ايۋ دەپ, ماحمۋد قاشقاريدىڭ كونە تۇركى سوزدىگىنىڭ 55-بەتىندەگى 12 - 13 - 14 قاتارىنا سىلتەمە كورسەتسە,
4.ابا – روديتەلسكي پرەدكي – اتا-تەك
5.ابا – مەجدومەتيە – وداعاي دەپ ءجۇسىپ بالاساعۇننىڭ «قۇتتى بىلىك» شىعارماسىنىڭ گەرات نۇسقاسىنىڭ 100-ءشى بەتىنىڭ 21-جولىنا جانە 116-بەتىنىڭ 30-جولىنا سىلتەمە جاسايدى.
ابا سوزىنە ورتا عاسىرداعى قوس عۇلاما دا نازار اۋدارىپ كوزقاراستارىن بىلدىرگەن. ءبىز وسىنى نازاردا ۇستاي وتىرىپ, م.قاشقاريدىڭ ابا – مەدۆەد – ايۋ دەگەن سوزىنە توقتالامىز. سەبەبى, قازىرگى اقسۋ-جاباعىلى قورىعىندا ايۋدىڭ قوڭىر ايۋ, قارا ايۋ, ءتوسى اق ايۋ دەگەن ءۇش ءتۇرى مەكەندەيدى. سوندىقتان دا مۇنداعى ابا – ايۋ دەگەن ماعىنادان شىعۋى مۇمكىن. بۇگىنگى شور حالقى ايۋدى (مەدۆەد) – اپشاق, ازىپ, ادا, ابا دەپ اتايدى. ال ق ۇلىندى (جەرەبەنوك) – چاباعا, چاباق. التاي حالىق تىلدەرىندە ايۋ – ايۋ, ايۋزى, ماjالاي, ماjالايى, اباگاي, اباگايى. مىسالى: ابايگايىنىڭ يچەگەني – ايۋدىڭ اپانى. ەندى ايل سوزىنە كەلسەك: التاي تىلدەرىندە ءۇي (دوم) – ايىل, ايلى, ايىل-jۋرت, jتۋرا, jۋرازى.
ايل
1.ۋ كيرگيزوۆ ي التايتسەۆ ۆ پروشلوم پوسەلەك كوچەۆوگو يلي پولۋكوچەۆوگو تيپا, وبىچنو سوستوياۆشي يز رودستۆەننيكوۆ رازليچنىح ستەپەنەي. ۋ التايتسەۆ ا. نازىۆالوس ي وتدەلنوە جيليششە (يۋرتا يلي شالاش) س ۋسادبوي.
2.ۋ مونگولسكيح نارودوۆ كوچەۆايا سەمەينايا گرۋپپا.
3.ۆ كيرگيزسكوي سسر سەلسكايا ادمينيستراتيۆنو-تەرريتوريالنايا ەدينيتسا. ۆ سووتۆەتستۆي س ەتيم سەلسكيە سوۆەتى كيرگيزسكوي سسر يمەنۋيۋتسيا: ‘ايلنىە ي سەلسكيە سوۆەتى دەپۋتاتوۆ ترۋدياشيحسيا’.
بولشوي ەنتسيكلوپەديتسەسكي سلوۆار, 2012گ.
اۋل
اۋل (وت تات. اگىل – تراديتسيوننوە پوسەلەنيە سەلسكوگو تيپا, ستويبيششە, وبششينا ۋ تيۋرسكيح نارودوۆ, ا تاكجە ۋ درۋگيح نارودوۆ سرەدنەي ازي ي كاۆكازا.
ويىمىزدى قورىتىندىلاي كەلە اباايل ءسوزىنىڭ قازىرگى ماعىناسى انا ءۇيى نەمەسە انالار ءپىرىنىڭ مەكەنى. ال اباعىلى ءسوزىنىڭ ماعىناسى – انا اۋلى, انا القابى دەپ ءتۇسىنۋىمىز قاجەت. مۇنداي توپونيميكالىق اتاۋلارعا باتىس ءسىبىر جەرىندەگى نوۆوكۋزنەتسك قالاسىنان ەلەكتريچكاعا 15 مينۋتتىق جەردەگى اباگۋر-لەسنوي ەلدى مەكەنى جانە اباكان قالاسىن مىسالعا كەلتىرۋگە باستالادى. ەندى بۇگىندەگى اباعىلى ءسوزىنىڭ الدىنا قىپشاق تىلىندەگى ج, يۋ, د دىبىستارىنىڭ سويلەۋ ەرەكشەلىكتەرىندە ج دىبىسى قويىلىپ, اباعىلى ءسوزى جاباعىلى سوزىنە اينالعان دەپ بولجام جاسايمىز.
جوعارىداعى بولجامدار, سوزدىكتەر مەن قازىرگى تۇركى تىلدەرىندەگى سوزدەردى سارالاي كەلە, ابا ءسوزىنىڭ ەڭ باستاپقى ماحمۇد قاشقاري كورسەتكەن انا, اكە دەگەن ماعىناسىنا توقتالۋدى ءجون كوردىك. سەبەبى جاباعىلى القابى ءيىرسۋ القابىنىڭ تومەنگى جاعىندا جاتىر. سوندىقتان ءتاڭىرتاۋ (تيان-شان), الاتاۋ, ۇلىتاۋ – دەپ اتاعان تۇركىلەر تاۋدى اكە, ەتەگى جاباعىلى انا, مايلىكەنت – ۇمايلىكەنت – ايەلدەردىڭ ءپىرى. ال ابايىل – انانىڭ اۋىلى, كونە زامانداردا انالاردىڭ ءپىرى تۇرعان اۋىل بولۋى مۇمكىن. بولجامىمىزعا ءيىرسۋ, اباعىلى, ابايىل, مايلىكەنت, مايتوبە اتاۋلارىنىڭ ءبىر اۋماقتا قاتار ورنالاسۋى دالەل بولسا كەرەك.
قۇرمانعالي ورازباەۆ
