اتالمىش باعدارلاماعا سايكەس تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىشتەر تۇگەندەندى, ارتىندا ونەگەلى ىستەرى مەن ەرلىك داڭقى قالعان تۇلعالاردىڭ جەرلەنگەن ورىندارى انىقتالىپ, باستارى جاڭعىرتىلدى, ەسكەرتكىش بەلگىلەر قويىلدى. وسى قاتاردان ەرەكشە ورىن الاتىن وقيعا تالدى اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اۋماعىنان ساتىلانعان پيراميدانىڭ تابىلۋى بولدى. تالدى وزەنىنىڭ ءبىر سالاسى قاراجارتاستىڭ بويىنان 2015 جىلى ارحەولوگ, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى يگور كۋكۋشكين اشقان, كەيىنگى قولا داۋىرىنە جاتاتىن بۇل قۇرىلىس توپىراق استىندا جاقسى ساقتالعان.
بۇدان شامامەن ءۇش جارىم مىڭ جىلداي بۇرىن تاستان سالىنعان قۇرىلىس ءۇستىن عاسىرلار وتە جەر باسىپ, ءشوپ ءوسىپ تومپەشىككە (قورعانعا) اينالعان. ەۆنەي بوكەتوۆ اتىنداعى قاراعاندى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى تاريح فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتتەرى ەكى ماۋسىم بويى ەڭبەكتەنىپ, بيىلعى جازدا الماتىلىق ارحەولوگ ارمان بەيسەنوۆتىڭ «بەگازى-تاسمولا» سەرىكتەستىگىمەن بىرلەسىپ, قۇرىلىستى توپىراقتان ارشىپ, قۇلاعانىن قالاپ, ماڭىن تازالاپ اۋەلگى قالپىنا كەلتىرگەن.
قازىر ماڭايى قورشالىپ, ءمارماردان ەسكەرتكىشتىڭ پاسپورتى ورناتىلعان, تابانى 15ح15 مەتر, بيىكتىگى 3-4 مەترلىك پيراميدا ءمونوليتتى قۇرىلىم. ەشقانداي قۋىس نەمەسە قابىرگە ۇقسايتىن بەلگى, نىشان جوق. ەسەسىنە ماڭايى تولعان ەسكى, جاتاعان تاس مولالار. قۇرىلىس قورىم باسىندا جورالعى سالتىن وتكىزۋ ءۇشىن سالىنعان سياقتى, ويتكەنى ەڭ ءۇستى 4ح4 مەتر, جالپاق پليتا تاستار توسەلگەن تەگىس الاڭقاي.
تومەنگى قاباتتى جاعالاي تىكەسىنەن تىك قويىلعان قىرىققا جۋىق ۇلكەندى-كىشىلى جالپاق تاستار سۇيەۋلى تۇر. پيراميدانى اينالا توسەلگەن تاس جولدى رەستاۆراتورلار جاساپتى. قۇرىلىستان 40-50 مەتر جەردە ءۇستىن قاراعان, بۇتا باسقان دۇرىس ءپىشىندى ەكىنشى توبە قارايادى. قارجىلاندىرۋ وڭتايلى شەشىلسە, ارحەولوگتار ونى دا قازباقشى نيەتتە.
پيراميدانىڭ اينالاسىنداعى مولالاردىڭ ءبىرازىن قازىپ زەرتتەگەن ارحەولوگتار ولاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ ەرتە زامانداردا تونالىپ كەتكەندىگىنە كوز جەتكىزگەن. قايسىبىرىنەن ادامنىڭ سۇيەكتەرى, قىش ىدىستاردىڭ سىنىعى, جەبە ۇشتارى شىققان. قولا پىشاق, ءبىز, ينە, سياقتى اسپاپتار تابىلعان. ساق داۋىرىنەن دە ىلگەرى زامانعا جاتاتىن مۇنداي مولالار اۋدان جەرىندە ءجيى كەزدەسەدى. ادەتتە ولار جالپاق پليتا تاستاردان قوراپ تۇرىندە جاسالادى دا ىشىنە, ءمايىتتىڭ جانىنا ەر ادام بولسا, قارۋ-جاراعى قويىلادى, ايەل ادامدار اشەكەي زاتتارىمەن جەرلەنەدى. مۇندا دا سول تيپتەس قورىمدار.
پيراميدانىڭ ءمارمار تاقتاشاسىنا وسىعان وراي «قاراجارتاس قورىمى» دەپ جازىلعان. الايدا بۇل اتاۋ كەلىڭكىرەمەي تۇر. مۇنداعى باستى نىسان پيراميدا بولعاندىقتان ەكپىن سوعان ءتۇسۋى كەرەك ەدى. سونداي-اق «قولا ءداۋىرى» دەپ جازا سالماي ناقتى دەرەكتەر مەن ۋاقىتتار كورسەتىلىپ, بۇكىل جازبا ءۇش تىلدە ورىندالسا ءجون سياقتى.
ەستە جوق ەسكى زاماندا وسىنداي قۇرىلىس سالىپ كەتكەن, ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى 1,5 مىڭ جىلدىقتا ءومىر سۇرگەن ادامدار كونە ساقتاردىڭ اتا-بابالارى «اندرونوۆ ادامدارىنا» جاتاتىن سياقتى دەپ توپشىلايدى ارحەولوگ-عالىم. نەعىلسا دا قاراجارتاستا تابىلعان قۇرىلىس, كەزىندە ۇلى عالىم الكەي مارعۇلان اشىپ زەرتتەگەن بەگازى-ءداندىباي مادەنيەتىمەن (اقتوعاي اۋدانى) ءبىرتۇتاس, داۋىرلەس ەسكەرتكىشتەر. بىزدەرگە جەتكەن ارتەفاكتىلەر, ماتەريالدىق مۇرالار مەن پەتروگليفتەر (تاستاعى سۋرەتتەرى) سول زاماندا ءومىر سۇرگەن ادامداردىڭ جارتىلاي وتىرىقشى تايپالار بولعانىن كورسەتەدى. جانە ول كەزدەگى تابيعات الدەقايدا باي بولعانعا ۇقسايدى.
سالىستىرۋ ءۇشىن, كوپشىلىكتى ءدۇر سىلكىندىرگەن اتاقتى بەرەل قورعانىنان (شىعىس قازاقستان وبلىسى) تابىلعان, ماڭگى توڭ جاعدايىندا جاقسى ساقتالعان ادامدار مەن جىلقىلاردىڭ مايىتتەرى, تۇتىنعان زاتتارى مەن توسەگەن كيىزدەرى, كيگەن كيىمدەرىنە قاراپ, ولاردىڭ ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان پيراميدا سالۋشىلاردان كەم دەگەندە 500-1000 جىلدان كەيىن ءومىر سۇرگەنى انىقتالعان. ولار ناعىز كوشپەلى ساقتار بولعان.
ساراپتاي كەلگەندە وسى تاماشا قۇرىلىستى سالعان ادامداردىڭ ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز ەكەنى ءسوزسىز. دالامىزدان تابىلعان, بۇرىن-سوڭدى ەل اۋماعىندا كەزدەسپەگەن پيراميداعا دەگەن قىزىعۋشىلىق كۇن ساناپ ارتىپ كەلەدى. بۇگىندە ول اۋداننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ تىزىمىنە ەنگىزىلگەن.
وكىنىشكە قاراي وسى كيەلى جەرگە جەتۋ وڭاي ەمەس. الماتى–قاراعاندى اۆتوتراسساسىنان نەبارى 32 شاقىرىم جەردە تۇرعان پيراميداعا قاراي اپاراتىن نۇراتالدى–اقشوقى كوتەرمە جولى اسفالتتالماعان, ويقى-شويقى. سول جولدىڭ بويىنداعى تالدى اۋىلىنان ەسكەرتكىشكە قاراي 14 شاقىرىم بۇرالاڭداعان دالا جولى.
جۋىردا حالىقارالىق «نەشنل دجيوگرافيك» باعدارلاماسىنان ارنايى توپ كەلىپ, ەكى كۇن ءجۇرىپ, پيراميدانى ءتۇسىرىپ كەتتى. ماتەريالدارىن جاڭا جىلدىڭ باسىندا جارىققا شىعارماق, ءسويتىپ عاجايىپ مۇرامىزدى الەمگە تانىتپاق. تالدى اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى بورانباي تولەۋوۆتىڭ ايتۋىنشا, وسىناۋ تاريحي ەسكەرتكىشتى ىزدەپ كەلۋشىلەر سانى كوبەيە تۇسكەن. جولىن بىلمەيتىن بولعاندىقتان ولاردى ءوزىمىز ەرتىپ جۇرۋگە ءماجبۇرمىز دەيدى.
شىنىندا وسىعان بايلانىستى تۋريزم كلاستەرىن دامىتۋ تۇرعىسىندا ۇلكەن جۇمىستار تۋىندايدى. اۋەلى پيراميداعا اپاراتىن جول سالۋدى, تۋريستەردى قابىلدايتىن جاعدايلار جاساۋدى مىقتاپ قولعا الۋ قاجەت-اق. ءارى قاراي 30-35 شاقىرىم جەردە بەگازى-ءداندىباي ەسكەرتكىشتەرى دە «مەن مۇندالاپ» تۇر.
ەرتاي جانىبەكوۆ
قاراعاندى وبلىسى
