ديقانكولدىڭ قىمىزىنا تامىزدىڭ اياعىندا ەكسپو قالاشىعىنداعى ەتنواۋىلدا حالىقارالىق كورمەگە كەلگەن شەتەلدىكتەر دە تامسانعان بولاتىن. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ تاۋ بوكتەرىندەگى اۋداندار قىمىزبەن قوشتاسپايدى, ياعني جىل بويى ۇزىلمەيدى.
سوندىقتان دا بولار, وڭتۇستىكتە جاس تالعامايتىن, ۇلتىنا, ناسىلىنە, دارەجەسىنە قارامايتىن تۋبەركۋلەزبەن اۋىراتىندار سانى ازايا تۇسۋدە. ەمدەلۋ كورسەتكىشى دە جوعارى. تۋبەركۋلەز ناۋقاستارىن ەمدەپ شىعۋ بويىنشا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى ۇسىنعان ستاندارتتاردى ورىنداپ وتىر. وبلىستىق تۋبەركۋلەزگە قارسى ديسپانسەرىنىڭ باس دارىگەرى بولاتحان ساعىمبەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, وڭىردە تۋبەركۋلەزبەن اۋىرعان 310 ادامنىڭ 262-ءى ەمدەلىپ شىعىپتى. «بۇل 85,2 پايىز, وڭىردە ءبىرىنشى رەت مۇنداي كورسەتكىشكە قول جەتكىزىلدى. ددسۇ ستاندارتى 85 پايىزدان كەم بولماۋ كەرەك. سونداي-اق سىرقاتى قايتالانعان, تۇراقتى ءدارى تۇتىناتىن 434 ناۋقاستىڭ 326-ءى ەمدەلىپ شىقتى. پايىزعا شاقساق, 75,1-ءدى قۇرايدى.
مۇندا دۇنيەجۇزىلىك ستاندارت – 75 پايىز. جىل سايىن ساناتوريالىق ەمدى ەسەپتە تۇرعان 1800-2000 ناۋقاس الادى. وعان قوسىمشا بۋراباي شيپاجايىنا تۋبەركۋلەزدەن ەمدەلىپ شىققان 40-60 ناۋقاس جىبەرىلدى», دەيدى باس دارىگەر. ال «بۋراباي» سوناۋ 1910 جىلى اشىلعان قىمىزبەن ەمدەيتىن تۇڭعىش ەمحانا ەكەنى ءمالىم. قىمىزدى ەمدىك سۋسىن رەتىندە قولداناتىن شيپاجايلار بۇگىندە كوپتەپ اشىلۋدا. مىسالى, جامبىل وبلىسىندا «شاۋشەن» شارۋا قوجالىعىندا كاسىپكەر قىمىزبەن ەمدەيتىن ورتالىقتىڭ جۇمىسىن دوڭگەلەتىپ وتىر. شيپاجايدىڭ ەرەكشەلىگى سول – كەلۋشىلەردى اتقا مىنگىزەدى, قىمىزبەن ەمدەيدى.
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ تاۋ بوكتەرىندەگى شيپاجايلارى مەن دەمالىس ورىندارىندا دا قىمىز ەمدىك سۋسىن رەتىندە ۇسىنىلىپ كەلەدى. وكىنىشكە قاراي ۇكىمەت تاراپىنان ءتيىستى قولداۋ بولماعاندىقتان بىرتىندەپ جۇمىستارىن توقتاتىپ, جابىلىپ قالعان شيپاجايلار دا از ەمەس. قىمىز بەن شۇبات ءوندىرىپ, ونى ۇلتتىق برەندكە اينالدىرۋ جونىندە كەزىندە «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە دە ماسەلە كوتەرىلگەن بولاتىن. ال سەناتتا اتا-بابامىزدىڭ اماناتىنا ادالدىق تانىتىپ, ارداقتاعان اسىن, سۇيسىنە ىشكەن سۋسىندارىن ۇلتتىق برەندكە اينالدىرۋ ءۇشىن «قىمىز بەن شۇبات جونىندە» زاڭ قابىلداۋ قاجەتتىگى دە ايتىلدى. جاسىراتىنى جوق, قۇرت اۋرۋىنا بىردەن-ءبىر ەم ەكەندىگى دالەلدەنگەن بيە ءسۇتىنىڭ ادام دەنساۋلىعى ءۇشىن پايداسى مول ەكەنىن زەردەلەپ, زەرتتەۋ ءوز دەڭگەيىندە جۇرگىزىلمەي كەلەدى.
وبلىستا تۋبەركۋلەزگە قارسى ءۇش ساناتوري جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ ەكەۋى بالالارعا, ءۇشىنشىسى ەرەسەكتەرگە ارنالعان. مىنە, وسى ەمدەۋ ورىندارىندا باسقالارعا قاراعاندا قىمىزدىڭ پايداسى جونىندە كوبىرەك ايتىلاتىنى زاڭدىلىق شىعار. سونداي-اق بۇل شيپاجايلاردا تۋبەركۋلەزدەن تولىق ايىعىپ كەتۋگە بارلىق جاعداي جاسالعان. ونىڭ ۇستىنە ناۋقاستار بىردە-ءبىر ءدارىنى ساتىپ المايدى. دارىگەرلەردىڭ ايتۋىنشا, انىقتالعان اۋرۋلار ەمدەلمەسە ءبىر جىلدا 50 پايىزعا جۋىعى ولىمگە دۋشار بولادى ەكەن. «بايلىعىنا نەمەسە كەدەيلىگىنە قاراماي سانيتارلىق-اعارتۋ مادەنيەتى تومەن ادامدار اۋرۋعا بەيىم تۇرادى. ۋاقىتىندا تاماقتانبايتىندار, ءوز دەنساۋلىعىنا ءمان بەرمەيتىندەر, ماسكۇنەمدەر, ناشاقورلار, ءۇي-جايى جوق كەزبەلەر, تۇماۋمەن ءجيى اۋىراتىندار, قانت ديابەتى, وكپە-تىنىس جولدارى سىرقاتىنىڭ سوزىلمالى ءتۇرى مەن اسقازان-ىشەك جارالارىمەن اۋىراتىندار, تۋبەركۋلەز ناۋقاسىمەن قارىم-قاتىناس جاسايتىن بارلىق وتباسى مۇشەلەرى مەن قىزمەتتەستەرى, جاس بالالار, جۇكتى ايەلدەر, كارى كىسىلەر تۋبەركۋلەزگە ءبىر تابان جاقىنداۋ ەكەنىن اشىپ ايتۋىمىز, ونىڭ سەبەپتەرىن حالىققا جەتكىزۋىمىز كەرەك», دەيدى ب.ساعىمبەكوۆ.
تۋبەركۋلەزبەن اۋىراتىن ناۋقاستارمەن بايلانىس جاساعان ادامداردىڭ بارلىعى اۋىرمايدى. سوندىقتان تۇشكىرسە جۇعادى دەگەن ويدان اۋلاق بولۋ كەرەك. وسىنداي كۇدىكتىڭ ءوزى-اق ادامنىڭ قورعانۋ قابىلەتىن تومەندەتەدى ەكەن. سونداي-اق تۋبەركۋلەزگە قارسى ەكپەنى بالالارىنا سالعىزعىسى كەلمەيتىن اتا-انالار بار. وسى جىلدىڭ 9 ايىندا 203 اتا-انا ەكپەدەن باس تارتىپتى. بىلتىر ولاردىڭ قاتارى 257 بولعان. ەكپەدەن باس تارتۋدىڭ باستى سەبەبى – تەرىس ءدىني كوزقاراستار, تەرىس پىكىرلەر, تۇسىنبەۋشىلىكتەر. بۇل ورايدا, تۇرعىندار اراسىندا پەدياتر, فتيزياتر, الەۋمەتتىك قىزمەتكەرلەر, پسيحولوگتار تاراپىنان ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. دارىگەرلەر ءتىپتى اتا-انالارعا بالالارىنىڭ ءومىرىن تۋبەركۋلەزدەن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن ءدىن قىزمەتكەرلەرىنىڭ كومەگىنە دە جۇگىنەدى. «ەگەردە ناۋقاس بەرىلەتىن ءدارى-دارمەكتەردىڭ كومەگىمەن اۋرۋىنان جازىلماسا, ياعني كونسەرۆاتيۆتى ەم قونباسا, وكپەسىندەگى قۋىسى جابىلماسا, وندا وعان حيرۋرگيالىق ەم قولدانىلادى.
ول ءۇشىن بىزدە 30 ورىنعا وكپەلىك, 30 ورىنعا وكپەدەن تىس وتا جاساي الاتىن حيرۋرگيا بولىمشەلەرى جۇمىس ىستەيدى. وبلىس اكىمى جانسەيىت تۇيمەباەۆتىڭ قولداۋىمەن, دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى مۇقان ەگىزباەۆتىڭ ۇتىمدى ۇيىمداستىرۋىمەن ماماندارىمىز ءنوۆوسىبىر, استانا, الماتى قالالارىندا بىلىمدەرىن جەتىلدىرىپ, تاجىريبە جيناقتاپ تۇرادى. توراكوپلاستيكا, رەزەكتسيا ادىستەرى قولدانىلادى. بيىلدان باستاپ برونحولوكاتسيا ءادىسى ءساتتى جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. جىل باسىنان بەرگى 9 ايدا 230 وتا جاسالدى. بىلتىر 402 وتا ءساتتى ىسكە اسقان بولاتىن. ونىڭ 20-سى بالالارعا جاسالدى», دەيدى باس دارىگەر.
دارىگەرلەر ارنايى تاعايىندالاتىن پرەپاراتتارمەن قاتار, انانىڭ سۇتىمەن پارا-پار بيە ءسۇتىنىڭ تۋبەركۋلەزدى ەمدەۋدە سەپتىگى مول ەكەنىن ايتۋدا. اسقازانعا كۇش تۇسىرمەي, اس قورىتۋ جۇيەسىنە پايداسى وتە زور قىمىز وكپە اۋرۋلارىن ەمدەۋدە, قان اينالۋ جۇيەسىندەگى قان تامىرلارىنىڭ جۇمساقتىعى مەن بەرىكتىگىن قامتاماسىز ەتەتىنى, قانداعى قىزىل قان تۇيىرشىكتەرىمەن (ەريتروتسيت) گەموگلوبين سينتەزىنە اسەر ەتەتىنى, اعزادا جۇرەتىن زات الماسۋ پروتسەستەرىن جاقسارتىپ, جالپى يممۋنيتەتتى كۇشەيتەتىنى انىقتالعان. بيە سۇتىندە كەزدەسەتىن اقۋىزدار, مايلار, كومىرسۋتەگىلەرى باسقا سۇتتەرگە قاراعاندا ەرەكشە بولىپ كەلەدى. بۇل عىلىمي دالەلدەنگەن قاسيەتتەردىڭ ءبىر پاراسى عانا.
ال ونىڭ زەرتتەلمەگەن, اشىلماعان تۇستارى كوپ. قاشاننان داتكە قۋات, تانگە شيپا قىمىز تۋبەركۋلەز اۋرۋىنا تاپتىرمايتىن ەم. بيە سۇتىندە س ءۆيتامينى مول. ونىڭ ەمدىك قاسيەتى, اسىرەسە تۋبەركۋلەز اۋرۋىنان ەمدەۋ ءۇشىن ايرىقشا جوعارى. سوندىقتان دا تۋبەركۋلەزدى قىمىزبەن ەمدەيتىن ەڭ العاشقى كۋرورت 1858 جىلى سامارا قالاسىنىڭ ماڭىندا اشىلعان ەكەن. دەرەكتەرگە جۇگىنسەك, ونى ۇيىمداستىرۋشى ۆ.تولستيكوۆ دەگەن دارىگەر «قىمىز اسقازاندى ىستاپ, ادامنىڭ ءوزىن الدەندىرەدى, ونىڭ ءتانىن جاڭعىرتادى», دەپ جازعان. ناۋقاستىڭ تۋبەركۋلەزدەن تولىق ايىعۋىنا وڭ ىقپالىن تيگىزەتىن قىمىزدىڭ پايداسى تۋرالى كوپ ايتۋعا بولادى. سونداي-اق دارىگەرلەر بۇل دەرتتەن 100 پايىز جازىلۋعا بولاتىنىن ايتۋدا.
ايتپاقشى, تۋبەركۋلەزبەن سىرقاتتانۋشىلاردى ەمدەيتىن دارىگەرلەر ساقتىق شارالارىن بۇلجىتپاي ورىنداۋى ءتيىس. «مۇنداعى مامانداردىڭ جالپى ەمدەۋ سالاسىنداعى دارىگەرلەرگە قاراعاندا قاۋىپتى جەردە جۇمىس ىستەۋلەرىنە بايلانىستى تۋبەركۋلەزدەن ساقتانۋى وتە جوعارى. بۇلاي دەۋىمنىڭ سەبەبى بيىل 9 ايدا وبلىس بويىنشا 13 مەديتسينا قىزمەتكەرى تۋبەركۋلەزگە شالدىقتى. ونىڭ 4-ەۋى دارىگەر, 9-ى مەيىرگەر. بۇلاردىڭ 12-ءسى جالپى مەديتسينا سالاسىنىڭ ماماندارى. بىرەۋى عانا تۋبەركۋلەزگە قارسى مەكەمەنىڭ مەدبيكەسى. بىلتىر بۇل كورسەتكىش جەتەۋ بولاتىن. ولاردىڭ ەشقايسىسى ءبىزدىڭ مەكەمە قىزمەتكەرى ەمەس», دەيدى ب.ساعىمبەكوۆ. باس دارىگەردىڭ ايتۋىنشا, قىمىز ءىشۋ دە ساقتىق شارالارىنىڭ بىرىنە جاتادى. بۇل ورايدا وڭتۇستىكتە قىمىز ءوندىرىسى جىل ساناپ دامىپ كەلەدى.
ياعني ساپالى قىمىز تاپشىلىعى بايقالعان ەمەس جانە كاسىپكەرلەر ارنايى ورىندار اشىپ قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىن تالاپقا ساي ەتۋدە. ال وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى تولەبي اۋدانىنىڭ قاراتوبە, قاسقاسۋ, قوعالى, الاتاۋ, اققۇم, كەمەقالعان اۋىلدىق وكرۋگتەرى قىمىز ءوندىرىسىن دامىتۋعا ابدەن ماماندانعان. مىسالى, وڭىردە وتكەن جىلى 2415 بيە ساۋىلىپ, 1835 توننا قىمىز وندىرىلگەن. ونىڭ 1052 تونناسى ساتىلىمعا شىعارىلىپتى. قىمىز ءوندىرۋ سالاسىندا مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى 16 شارۋاشىلىققا كورسەتىلىپ, سۋبسيديا كولەمى 29,1 ملن تەڭگەگە جەتكەن. ال ديحانكول اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى ارنايى ەتنواۋىل قۇرىپ, قىمىز ارقىلى ءتۋريزمدى دامىتۋعا دەن قويۋدا.
عالىمجان ەلشىباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
