ازاتتىقتىڭ اسىل ارقاۋى
ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ 2008 جىلى استانا قالاسىنىڭ 10 جىلدىق مەرەيتويىنا بايلانىستى ەلوردا تورىندە وتكەن سالتاناتتى جيىندا: «حح عاسىردىڭ باسىندا ۇلتتىق بىرلىكتى نىعايتۋ يدەياسىن العا تارتقان رۋحاني-زەردەلى يگى جاقسىلار قازاقتىڭ ۇلتتىق يدەياسىن جاساۋدى ءوز موينىنا الدى. ولار قوعامنىڭ ءتۇرلى تارابىنان شىققان, ءارى ەڭ الدىمەن ءداستۇرلى دالا اقسۇيەكتەرىنىڭ وكىلدەرى ەدى. حح عاسىردىڭ باسىندا قازاق قوعامىندا وسىنداي زيالى قاۋىمنىڭ قالىپتاسۋىندا ۇرپاقتار ەستافەتاسى سياقتى سيپات بولدى» دەپ, الاشتىقتاردىڭ ۇلى مۇراتىنا تاريحي باعا بەرگەن بولاتىن.
بۇل كونفەرەنتسيادا ەلباسى ايتقانداي, تاۋەلسىزدىكتى مۇرات تۇتقان الاش يدەياسى جان-جاقتى ساراپتالىپ, الاش مۇراتى – قازىرگى تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ مەملەكەتشىلدىك مۇددەسىنىڭ ۇزىلمەي جالعاسقان اسىل ارقاۋى دەگەن باعا بەرىلدى.
ماڭىزدى باسقوسۋدى اشىپ, عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيانىڭ ماقساتىن تانىستىرعان ۇلتتىق مۋزەي ديرەكتورىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور جاكەن تايماعامبەتوۆ مىرزا جوعارىدا بەرىلگەن باعانى قۋاتتاي كەلە, راسىندا حح عاسىر باسىنداعى الاش قايراتكەرلەرىنىڭ قازاق قوعامىن وتارلىق ەزگىدەن ازات ەتۋ امالدارىن ىزدەستىرىپ, مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىك الۋدىڭ جولدارىن كورسەتۋدەگى ەڭبەگىن سوزبەن جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس, دەدى.
ارينە, الاش قايراتكەرلەرىنىڭ جولى وتە قيىن دا, كۇردەلى كۇرەس جولى-تىن. بۇلار باستارىنا ءتونىپ تۇرعان قاتەردى بىلە وتىرىپ, العان باعىتتارىنان قايتپادى. ولار ءاۋ باستان, تاۋەلسىز ۇلتتىق اۆتونوميا قۇرۋدى جوسپارلادى جانە توڭكەرىس نەگىزىندە قۇرىلعان كەڭەس وكىمەتىن مويىندامادى, ونى زاڭسىز دەپ ەسەپتەدى.
تانىمال تاريحشى مامبەت قويگەلديەۆ جازعانداي, الاش قايراتكەرلەرى قازاق ەلىنىڭ سان عاسىرلىق دامۋ تاجىريبەسىن, سالت-ءداستۇرىن رەۆوليۋتسيالىق ادىسپەن كۇرت وزگەرتۋدى ەمەس, قايتا ولاردى ەۆوليۋتسيالىق جولمەن, باسقا وركەنيەتتى ەلدەردىڭ ءومىر تاجىريبەسىن ەسكەرە وتىرىپ, ودان ءارى جەتىلدىرە ءتۇسۋدى كوزدەدى. الاشتىقتار ۇستانعان وسى باعىت قازاق ەلىن ءوزىن-ءوزى بيلەۋگە, ءسويتىپ ءوزىنىڭ ىشكى قوعامدىق ماسەلەلەرىن ءوزى شەشۋگە, ءوز اتامەكەنىنە ءوزى يە بولۋعا جەتەلەيتىن دۇرىس جول ەدى. بىراق ىسكە اسپادى...
وسى ءبىر قاستەرلى ميسسيا قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك الۋىنىڭ ارقاسىندا ورىندالىپ, بۇعان دەيىن جابىق ەسىك, جابۋلى قازان كۇيىن كەشىپ كەلگەن الاش تاقىرىبى ازاتتىقتىڭ العاشقى اڭسار-مۇراتى رەتىندە تاريحتان ءوز باعاسىن ەندى الىپ جاتىر.
وسى ورايدا, جيىندا ءسوز العان بايانداماشىلاردىڭ ءبىرى بەرىك ابدىعاليدىڭ, قازىرگى تاڭدا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن تۇتاس ۇلتتىق, ەلدىك ۇستىنعا اينالعان «ماڭگىلىك ەل» يدەياسى, سونىمەن قاتار ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا ايتىلعان باعىتتار, 100 جىل بۇرىنعى الاش يدەياسىنىڭ زامان تالابىنا ساي جاڭعىرعان, جاڭاشا كوزقاراسپەن پايىمدالعان زاڭدى جالعاسى دەپ تۇسىنگەن دۇرىس دەگەن پايىمىنا ءبىزدىڭ ەشقانداي الىپ, قوسارىمىز جوق.
جاقسىلاردىڭ كوزىندەي جادىگەرلەر
مارتەبەلى جيىننىڭ ءسانىن كىرگىزگەن كەلەسى ءبىر دۇنيە ۇلتتىق مۋزەيدىڭ ەكسپوزيتسيا ءبولىمى مەن پرەزيدەنت مۇراعاتى بىرلەسىپ الاش تاقىرىبىنا قاتىستى قۇندى قۇجاتتار مەن زاتتىق بۇيىمدار كورمەسىن ۇيىمداستىرۋى.
قۇجات كورمەسى سەگىز تاقىرىپتىق جوسپارعا قۇرىلىپتى. العاشقىسىنا, الاش پارتياسىنىڭ قۇرىلۋ تاريحىنا قاتىستى قۇجاتتار جيىنتىعى ورنالاستىرىلسا, كەلەسى بولىمدەردە, الاش قايراتكەرلەرىنە قاتىستى دۇنيەلەر, اتاپ ايتقاندا, ارىستاردىڭ وتباسىلىق فوتولارى, قولجازبالارى, ەڭبەكتەرى جانە ولار تۇتىنعان بۇيىمدار ورنالاسقان.
بۇل ارادان: 1911-1915 جىلى ترويتسك قالاسىندا باسىندا ايىنا ءبىر رەت, كەيىن ايىنا ەكى رەت, ەكى مىڭ دانامەن 88 ءنومىرى جارىق كورگەن «ايقاپ» جۋرنالىنىڭ مۇقاباسى, ۇلت كوسەمى احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ ءومىربايانى جازىلعان پاراق, مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ «ويان, قازاق» كىتابىنىڭ كوشىرمەسى, جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ پەن حالەل دوسمۇحامەدوۆتىڭ «اق جول» گازەتىندە جارىق كورگەن ماقالالارى, تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ تۇركىستان اسسر وكا ماجىلىسىندە «اشارشىلىقپەن كۇرەس ءۇشىن قارجى ءبولۋ تۋرالى» جاساعان بايانداماسى, مۇستافا شوقاي مەن ءالىمحان ەرمەك ۇلىنىڭ قولجازباسى قاتارلى قۇندى جادىگەرلەردى كوردىك. بۇل دۇنيەلەر جاقسىنىڭ كوزىندەي ىستىق تارتتى.
سونىمەن قاتار كورمەنىڭ زاتتىق بۇيىمدار ورنالاسقان بولىگىندە, الاش ءمورى, الاش بلانكىسى جانە الاش اتتى اسكەرىنىڭ «ناچالنيك نەسترەۆوي كوماندى 1-گو الاشسكوگو ستەپنوگو كوننوگو پولكا» دەگەن ءماتىن تاڭبالانعان ءمورى, اقىن ماعجان جۇماباەۆ قولدانعان پورتفەل, مۇحتار اۋەزوۆ پايدالانعان توعىزقۇمالاق تاقتاسى, ساكەن سەيفۋلليننىڭ شاپانى, كوپ جىل قاراعاندى قالاسىندا ءومىر سۇرگەن, الاش قايراتكەرى ءالىمحان ەرمەكوۆ اتامىزدىڭ قول ساعاتى, كوزاينەگى, سىزعىشى, ت.ب. تاريحي جادىگەرلەر قويىلىپتى.
* * *
كونفەرەنتسياعا جينالعان قاۋىم تۇسكە دەيىن الاشتانۋشى عالىمدار: سەمەيلىك تۇردىعۇل شاڭباي, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ-ءدىڭ دوتسەنتى ەرلان سايلاۋباي, ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەلەرى امانتاي ءشارىپ پەن شەرۋباي قۇرمانباي ۇلى قاتارلى وقىمىستىلاردىڭ باعالى پىكىرىنە قۇلاق تۇرسە, تۇستەن كەيىن سەكتسيالىق ماجىلىستەرگە ءبولىنىپ, باسقوسۋدى ءساتتى اياقتادى.
بەكەن قايرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
سۋرەتتى تۇسىرگەن ورىنباي بالمۇرات,
«ەگەمەن قازاقستان».
