ەڭ نەگىزگى ماسەلە – داۋىستى دىبىستاردىڭ قاتار كەلۋى. قازاق تىلىندە داۋىسسىزدار قاتار كەلگەنىمەن, داۋىستىلار قوسارلانا پايدالانىلا بەرمەيدى. ەكى داۋىستىنىڭ ورتاسىنا مىندەتتى تۇردە داۋىسسىز دىبىس تۇسەدى. ءبىز بۇل زاڭدىلىقتى اكرونيم جاساۋدا ەسكەرە بەرمەيمىز. ماسەلەن, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەت ىقشامدالىپ ەۇۋ دەپ اتالادى. ءۇش داۋىستى دىبىستىڭ قاتار كەلۋىنەن بۇل ءسوزدى قازاقشا ايتۋ ىڭعايسىزدىق تۋدىرىپ, جۇرت امالسىزدان وسى ءسوزدىڭ ورىسشا نۇسقاسىنا جۇگىنەدى دە, ەنۋ دەي سالادى. ءدال سولاي قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىن قازۇاۋ دەمەي, كازناۋ دەپ ورىسشا اتايدى.
داۋىستىلارمەن قاتار كەيبىر داۋىسسىز دىبىستاردىڭ قاتار كەلۋى دە جاعدايدى قيىنداتادى. مىسالى, حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعى حقكو بولىپ قىسقارتىلعان. ق مەن ك ارىپتەرىنىڭ قوسارلانا قولدانىلۋى دا قازاق ءتىلى ءۇشىن ۇيرەنشىكتى جاعداي ەمەس. ناتيجەسىندە, «حىقىكىو» دەپ قينالعان ادامدى كورمەيسىز, ەستيتىنىڭىز «تسون» عانا. ۇقك-ءنىڭ ورنىنا كنب ايتىلادى.
ورىستىڭ قىسقارتىلعان سوزدەرىندە داۋىستى مەن داۋىسسىزدىڭ كەزەكپەن كەلۋى كەزدەيسوقتىق پا, الدە اكرونيم جاساۋدىڭ ارنايى ءادىسى قولدانىلا ما؟ ءبىزدىڭ ويىمىزشا ماسەلە سايكەستىكتە ەمەس. ورىستىلدىلەر اتاۋدى قىسقارتقاندا ونىڭ دىبىستالۋىنا اسا قاتتى ءمان بەرەدى. ءبىز بولساق, باس قاتىرماي اتاۋداعى سوزدەردىڭ باس ارىپتەرىن قوسا سالامىز. مىسالى, اتوم قۋاتى حالىقارالىق اگەنتتىگىن الايىق. اقحا دەسەك, ەشكىم بىلمەس, بىراق ماگاتە-ءنى ءبارى تانيدى. ۇيىمنىڭ ورىسشا تولىق اتى – مەجدۋنارودنوە اگەنتستۆو پو اتومنوي ەنەرگي. ءتورت سوزدەن قۇرالعانىمەن ورىستار ونى التى ارىپپەن بەرگەن. ءبىز سەكىلدى تەك باس ارىپتەرىن جيناي سالسا, مااە بولار ەدى. ولار ونىڭ ورنىنا اگەنتتىك پەن اتوم سوزدەرىنىڭ العاشقى ەكى ءارپىن الىپ, قۇلاققا جاعىمدى, وقۋعا جەڭىل ءاپ-ادەمى ءسوز قۇراستىردى. ناتيجەسىندە, قازاقشا سويلەپ, قازاقشا ويلاناتىن ادامنىڭ ءوزى دە ماگاتە دەپ سويلەيدى.
بىردە انكارا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوكتورانتى شۋلە ەرتۇرىكتەن سۇحبات الىپ, تۇركيانىڭ وسى ماسەلەنى قالاي شەشكەنىن سۇراعان ەدىك. شۋلە حانىمنىڭ ايتۋىنشا, ول جاقتا مەكەمەگە, ۇيىمعا نەمەسە ءبىر زاڭعا اتاۋ بەرگەندە ەڭ الدىمەن ونىڭ قىسقارعانداعى نۇسقاسى قالاي بولاتىنىن ويلانادى ەكەن. اۋەلى ۇتىمدى اكرونيم جاساپ, سودان كەيىن عانا تولىق اتاۋى قۇراستىرىلادى. قىزىعى سول, تولىق اتاۋداعى سوزدەردىڭ ورنى مەن ماعىناسى وزگەرە بەرەدى, باستىسى ول سوزدەر الگى اكرونيمدەگى ارىپتەرگە ساي كەلسە بولعانى.
اقش ءدال وسى امالعا جۇگىنەدى. امەريكالىقتار بەلگىلى ءبىر زاڭعا اتاۋ بەرەردە سول زاڭنىڭ مازمۇنىنان حابار بەرەتىن ءبىر ادەمى ءسوزدى تاڭدايدى دا, زاڭنىڭ اتاۋىن سوعان سايكەستەندىرەدى. ماسەلەن, BREATHE (تىنىس الۋ) – Bringing Reductions to Energy’s Airborne Toxic Health Effects Act (ەنەرگيانىڭ اۋاداعى دەنساۋلىققا زيان ۋلى اسەرىن ازايتۋ اكتىسى); PATIENTS (ەمدەلۋشى) – Preserving Access to Targeted, Individualized, and Effective New Treatments and Services Act (ەمدەۋدىڭ جانە قىزمەت كورسەتۋدىڭ نىسانالى, جەكە ادامعا باعىتتالعان جانە ءتيىمدى جاڭا ادىستەرىنە قولجەتىمدىلىكتى ساقتاۋ اكتىسى). تۇسىنگەنىڭىزدەي, BREATHE جانە PATIENTS جاي عانا باس ارىپتەردىڭ قوسىندىسى ەمەس, جەكە-دارا ماعىنا بەرەتىن دارا سوزدەر. زاڭنىڭ ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋى ءبىرىنشى جاعدايدا تىنىس الۋعا جول اشسا, ەكىنشى جاعدايدا ەمدەلۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
قازاقشا اكرونيم جاساۋدا دا وسى ءادىستى قولدانعان ابزال. سەبەبى قانداي دا ءبىر اتاۋدى 10 رەت پايدالانساڭىز, تەك بىرىنشىسىندە عانا ونىڭ تولىق اتىن جازىپ, قالعان توعىزىندا قىسقاشا اتىمەن اتايسىز. دەمەك, اكرونيم تولىق اتاۋعا قاراعاندا الدەقايدا كوبىرەك قولدانىلادى. ءتىلدىڭ تيىمدىلىگى ءۇشىن اكرونيمنىڭ ىڭعايلى بولعانى تولىق اتاۋدان دا ماڭىزدىراق. وسى تۇرعىدان العاندا حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعى دەمەي «قىزمەت» ورتالىعى دەپ اتاساق قالاي بولار ەدى؟ حالىققا قىزمەت ەتەتىن ورتالىق ەكەنىن جارعىدا-اق جازساق جەتكىلىكتى ەمەس پە؟ ءدال سولاي ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىن ءال-فارابي ۋنيۆەرسيتەتى, اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىن اباي ۋنيۆەرسيتەتى دەپ وزگەرتسەك ۇتارىمىز كوپ بولماس پا ەدى؟!
قازاق تىلىندەگى ءساتتى اكرونيمدەر دە جوق ەمەس. ماسەلەن, ۇبت, كسرو, باق سوزدەرى حالىق اراسىندا كەڭىنەن قولدانىلادى. دەگەنمەن, قىسقارتىلعان اتاۋدىڭ ساتتىسىنەن ءساتسىزى الدەقايدا كوبىرەك ەكەنى بەلگىلى. جاعداي وسى كۇيىندە قالا بەرسە, ىڭعايسىز اببرەۆياتۋرالار قازاق ءتىلىن قولايسىز ەتىپ, ءتىلىمىزدىڭ شۇبارلانۋى جالعاسا بەرمەك. قايماعى بۇزىلماعان قازاعىمىزدىڭ ءوزى «سەلسابەت», «گارانو», «اگۋ», «كازگۋ» دەگەنىن توقتاتپايتىن بولادى.
دارحان ومىربەك,
«ەگەمەن قازاقستان»
