الەم بويىنشا 795 ميلليون ادام اشتىق قاسىرەتىن باسىنان وتكىزۋدە. بۇعان قارسى تۇرۋ ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە اۋىل شارۋاشىلىعىن قارقىندى دامىتۋ كەرەك. ول ءۇشىن مەملەكەت ورتا ەسەپپەن ءىجو-ءنىڭ 10 پايىزىن وسى سالاعا بولۋگە ءتيىس. وكىنىشكە قاراي, افريكا جانە باسقا دا ەلدەردە ول مولشەر 1 پايىز شاماسىندا.
اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ پروبلەماسى قازاقستاندا دا كوپشىلىكتى الاڭداتسا كەرەك. ءاربىر ادام – ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن تۇتىنۋشى, تاماق قىمباتتاي باستاعاندا مازا كەتۋى زاڭدى نارسە. ول وتباسىنىڭ بيۋدجەتىنە اسەرىن تيگىزەدى. ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە زەر سالساق, اۋىل شارۋاشىلىعى جىل سايىن دامۋدا, مول استىق جينالۋدا, مال باسى وسۋدە. الايدا, ونىڭ حالىق پايدالاناتىن ءونىمى, ياعني ازىق-ت ۇلىك قىمباتتاۋ ۇستىندە. نارىق زاڭدىلىعى بويىنشا ۇسىنىس كوبەيگەندە باعا تومەندەيدى, ال تاۋار از بولسا ول قىمباتتايدى, تاپشىلىق باستالادى. ۇكىمەت, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى قاراپ وتىرعان جوق, بىردە انا سالاعا باسىمدىق بەرىپ, بىردە مىنا سالانى وركەندەتەيىك دەپ جانتالاسىپ جاتقانى انىق. جاعالاي جۇگىرىس. مەن ايتار ەدىم, بەتالدى جۇگىرىس دەپ. نەگە؟
جۇمىس كوپ, ناتيجە از. ناتيجە دەگەنىمىز – حالىقتى قولجەتىمدى جانە قاجەتتى كولەمدە ازىق-تۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ. ەڭ باستىسى, بۇل مەملەكەتتىڭ ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگى. بۇعان نە سەبەپ دەگەن سۇراق تۋادى. مەنىڭ پىكىرىمشە ونىڭ بىرنەشە سەبەبى بار.
بىرىنشىدەن, قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ ايقىندالعان, كوپشىلىككە تۇسىنىكتى اگرارلىق ساياساتى جوق. كونستيتۋتسيانىڭ 66-بابىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەملەكەتتiڭ الەۋمەتتiك-ەكونوميكالىق ساياساتىنىڭ, ونىڭ قورعانىس قابiلەتiنiڭ, قاۋiپسiزدiگiنiڭ, قوعامدىق ءتارتiپتi قامتاماسىز ەتۋدiڭ نەگiزگi باعىتتارىن ازiرلەيدi جانە ولاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىن ۇيىمداستىرادى» دەلىنگەن. ياعني ەكونوميكانىڭ بارلىق سالالارىندا ءار كەزەڭگە ارنالعان ساياسات بولۋ كەرەك. ساياسات دەگەن ءسوزدى ءار سالانى دامىتۋ باعىتى مەن ونى ورىنداۋ ءتاسىلى دەپ تۇسىنگەن ءجون. مىسالى مەنىڭ تۇسىنىگىمدە, قازىرگى اگروساياسات – اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ەكسپورتقا شىعارۋ. ياعني حالىقتى تاماقتاندىرۋدىڭ كامى ەمەس, كاسىپكەرلەردى قولداۋ. وسىدان 7-8 جىل بۇرىن بۇل ساياساتتىڭ شارىقتاعانى سونشالىق, بيداي ەكسپورتتاعاندارعا بيۋدجەتتەن تونناسىنا 40 اقش دوللارى قوسىمشا تولەنگەن بولاتىن.
ەكىنشىدەن, بىرجاقتىلىق باسىم. نەگىزى اگرارلىق ساياسات جان-جاقتى, كەشەندى بولۋى شارت. ول اۋىل ەكونوميكاسىنا قاتىسى بار سۋبەكتىلەردىڭ ءبارىن قامتۋى ءتيىس.
ۇشىنشىدەن سەبەپ, تيىمدىلىگى دالەلدەنگەن ءوندىرىس پەن ادامداردى جۇمىسپەن قامتۋ فاكتورى بار سالانى قارجىلاندىرۋ كەرەك. بيۋدجەت اقشاسى – قايتارىمدى, نەسيە – قولجەتىمدى بولۋى شارت.
وتكەن جىلدىڭ باسىندا «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ كەزەكتەن تىس XVII سەزىندە پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشىنىڭ ءبىرى اگرارلىق سەكتور ەكەندىگىنە نازار اۋدارىپ, قاي باعىتتا جۇمىس ىستەۋ كەرەكتىگىن قاداپ ايتتى. ازىق-تۇلىكپەن الدىمەن ىشكى نارىقتى قامتاماسىز ەتۋ, سونان سوڭ وبلىس, وڭىرارالىق بايلانىس ورناتىپ, ارتىق وندىرىلگەن تاعام رەسۋرستارىن ءبىر-بىرىمەن الماستىرۋ كەرەك ەكەندىگى ايتىلدى. تۇسىنە بىلگەن ادامعا بۇل جاڭا جۇمىس باعىتى, جاڭا اگرارلىق ساياساتتىڭ نەگىزى ەدى. ءالى دە كەش ەمەس, ەلباسىنىڭ وسى ايتقانىنا ۇكىمەت تەرەڭىرەك ءۇڭىلىپ, قازىردەن باستاپ جاڭا اگرارلىق ساياسات تۇزەۋى كەرەك دەگەن ويدامىز.
ال قازىرگى «ەكسپورت, ەكسپورت جانە ەكسپورت!» ساياساتى ءۇشىنشى كەزەڭدەگى شارۋا بولۋ كەرەك. ءبىرىنشى كەزەكتەگى جۇمىس – وبلىستار مەن اۋدانداردىڭ تاعامنىڭ نەگىزگى تۇرلەرىمەن ءوزىن-ءوزى كەم دەگەندە 80 پايىزعا قامتاماسىز ەتۋى. ەكىنشى قادام – وبلىس پەن اۋدانداردىڭ ازىق-ت ۇلىك رەسۋرستارىمەن ءبىر-ءبىرىن قامتاماسىز ەتۋى. بۇل جەردە ەلباسى ايتقانداي, باستى ءرولدى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار وينايدى. ال قازىرگى ساياسات بويىنشا بار بيلىك پەن رەسۋرس اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى مەن ونىڭ «قازاگرو» سياقتى كوپتەگەن قۇرىلىمدارىنىڭ قولىندا. سوندىقتان بيۋدجەتتەن بولىنگەن قىرۋار قارجى اۋىل وندىرىسىنە ۋاقتىلى جەتپەي جاتىر.
جۋىردا عانا پرەمەر-مينيستر ب.ساعىنتاەۆ ۇكىمەتتە ەلىمىزدىڭ اگروونەركاسىپ كەشەنىن (اوك) دامىتۋ ماسەلەلەرى جونىندە كەڭەس وتكىزدى. كەڭەس بارىسىندا مەملەكەتتىك اگروونەركاسىپ ساياساتىن جەتىلدىرۋ, سونداي-اق اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋدىڭ 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا ازىرلەنگەن اوك-ءتىڭ باسىم باعىتتارىن دامىتۋ كارتالارى قارالدى. ول 13 باعىت بويىنشا ازىرلەنىپتى. اتاپ ايتقاندا, اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتسياسى; اگرارلىق قايتا وڭدەۋ; اوك-ءتى قارقىندى تەحنيكالىق قايتا جاراقتاندىرۋ; تۇقىم شارۋاشىلىعى; فيتوسانيتارلىق ءىس-شارالاردىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ; اگروحيميا; جەم-ءشوپ ءوندىرۋ (جەم-ءشوپ تەڭگەرىمى); كوتەرمە-ۇلەستىرۋ ورتالىقتارى; ەگىندىكتى اينالىمعا تارتۋ; وتارلى قوي شارۋاشىلىعى; اگرارلىق عىلىمدى تۇبەگەيلى جاڭعىرتۋ; سيىر ەتى ءوندىرىسى; مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىن جەتىلدىرۋ. بۇل كارتانى جاڭا اگرارلىق ساياسات دەۋگە بولا ما؟ مەن مۇنى الداعى ءتورت جىلدا ون ءۇش باعىتقا ناتيجەسىز جۇگىرۋ دەر ەدىم.
ەگەر باسىم باعىتتار وسىلار بولسا, سوندا باسقا سالالار – جىلقى, تۇيە, قۇس شارۋاشىلىعى, مالدى اسىلداندىرۋ, ۆەتەريناريا جۇمىستارى, كوكونىس, باقشا, قىزىلشا, ومارتا شارۋاشىلىعى جانە تاعى باسقالارى كولەڭكەدەگىنىڭ كۇنىن كەشە مە؟ اگرارلىق ساياسات بارلىق سالالار مەن ءىرى وندىرىستەرگە ورتاق بولۋى كەرەك ەدى عوي. مىسالى ءوندىرىستى ۇيىمداستىرۋ ءىسى ءىرى شارۋاشىلىق پا, الدە فەرمەرلەردى قولداۋ ما؟ بىرجاقتىلىق دۇرىس پا؟ مالدى اسىلداندىرۋ ءىسى شەتەلدەن اسىل تۇقىمدى مالدى جاپپاي تاسۋ ما, الدە تەك اسىل تۇقىمدى بۇقالاردى عانا اكەلىپ, ولاردى قولدان ۇرىقتاندىرۋ ارقىلى ءوسىرۋ مە؟! اۋىل ءوندىرىسىن قارجىلاندىرۋ تەك سۋبسيديا ءبولۋ مە, الدە جەڭىل قايتارىمدى نەسيە بەرۋ, فيۋچەرستىك كەلىسىمدەر ارقىلى جۇمىس ۇيىمداستىرۋ ما؟ جەرگىلىكتى جەرلەردە بيۋدجەتتەن قىرۋار اقشا شىعارىپ, تۇراقتاندىرۋشى ازىق-ت ۇلىك قورلارىن ۇستاۋ, ونداعى ساقتالاتىن ءىرىپ-ءشىرىپ جاتاتىن ونىمدەر كەرەك پە, الدە جەرگىلىكتى جەردەگى تاۋار وندىرۋشىلەرگە مەملەكەتتىك تاپسىرىس ارقىلى اقشا ءبولىپ, وندىرگەن تاعامىن قولجەتىمدى باعامىن حالىققا ساتقىزعان دۇرىس پا؟
ەگەر قازىردەن باستاپ ۋاقىت جوعالتپاي جاڭا اگروساياساتتى ايقىنداپ, ىسكە كىرىسەتىن بولساق, ول ءوز جەمىسىن بەرەدى دەپ سانايمىن. ول ءۇشىن ەشقانداي قوسىمشا قاراجاتتىڭ دا قاجەتى جوق. باستىسى – اۋىل ەكونوميكاسىن مەملەكەتتىك رەتتەۋ تەتىگىن دۇرىس پايدالانۋ. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى «اگروبيزنەس-2020» باعدارلاماسى اياسىندا ءوز جۇمىسىن ىستەي بەرەدى, ءبىر-بىرىنە كەدەرگىسى جوق, تەك سينەرگيالىق اسەر بولادى. مەنىڭ پايىمداۋىمشا, بىزگە تەك توعىز باعىتتا جۇمىس ۇيىمداستىرۋ كەرەك. ونى سانامالاپ ايتىپ وتەيىن.
بىرىنشىدەن, ەلىمىزدەگى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋىن تىكەلەي ازىق-ت ۇلىك وندىرۋمەن بايلانىستىرىپ, ونى باعالايتىن ولشەم مەن تالاپتى وزگەرتۋ كەرەك. ول ءۇشىن ادامنىڭ فيزيولوگيالىق (راتسيونالدىق) نورماسىن (ستاندارتىن) قايتا بەكىتۋ قاجەت.
ەكىنشىدەن, ارزان ەڭبەك رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ ماڭىزى زور بولماق. ول دەگەنىمىز ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىپ جۇرگەن 2,3 ملن ادام مەن ءۇي شارۋاشىلىعىنداعى 802 مىڭ ادام. بارلىعىنىڭ باسىن قوسۋ ءۇشىن «كووپەراتسيالىق شارۋاشىلىقتار» (كووپحوز) ۇيىمداستىرۋ كەرەك. بۇل كەڭەس داۋىرىندەگى ۇجىمداستىرۋدان بولەك, ەرىكتى تۇردە, ەكونوميكالىق قىزىعۋشىق نەگىزىندە قۇرىلۋى ءتيىس. سونىڭ ارقاسىندا قوسىمشا مىڭداعان جۇمىس ورنى اشىلادى, جۇمىسسىزدىق ءۇشىن جاردەماقى الاتىندار ازايادى. ەڭ باستىسى, حالىق ۇيىمداسقان تۇردە ازىق-ت ۇلىك وندىرە باستايدى.
ۇشىنشىدەن, جەرگىلىكتى اكىمشىلىك-باسقارۋدىڭ الەۋەتىن ءتيىمدى پايدالانۋ كەرەك. جاڭا اگرارلىق ساياساتتى ورىنداۋدى ءبىرىنشى كەزەكتە اۋىل اكىمدەرىنە جۇكتەۋ قاجەت. ەلۋىنشى جىلدارداعى «وتىزمىڭدىقتار» تاجىريبەسىن پايدالانىپ, قازىر اكىم بولىپ جۇرگەن مۇعالىم, سپورتشىلاردىڭ ورنىنا ورتالىقتان «مىڭ بىلىكتى ماماندى» باسشىلىققا جىبەرۋگە بولادى. ولارعا قوسىمشا فۋنكتسيا بەرىپ, استارىنا مينيسترلەردىڭ «دجيپتەرىن» الىپ بەرگەن ءجون. قالاعا ونداي كولىكتىڭ قاجەتى جوق.
تورتىنشىدەن, اۋىل شارۋاشىلىعىنا «كىشى اگرويندۋستيا» باعدارلاماسىن ەنگىزۋ قاجەت.
بەسىنشى باعىت, سۋبسيديا تەتىكتەرى قايتا قارالۋى ءتيىس, ونىڭ ورنىنا مۇمكىندىگىنشە فيۋچەرستىك كەلىسىمدەر ەنگىزگەن ءجون.
التىنشىدان, اگرووندىرىس كەشەنىنە يسلام بانكينگى جۇيەسىن كەڭىنەن پايدالانۋ كەرەك. ولار قارجى بەرە وتىرىپ, جۇمىستارىنىڭ جەمىستى بولۋىن ۇيرەتەدى جانە قاداعالايدى.
جەتىنشىدەن, سوڭعى كووپەراتسيا تۋرالى زاڭ نەگىزىنەن ءىرى فيرمالار مۇددەسىن قورعايتىن بولعاندىقتان, شاعىن نەسيە بەرۋشى ۇيىمدار مەن «دامۋ» كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ قورىنىڭ جۇيەسى ءۇي شارۋاشىلىقتارى مەن شارۋا قوجالىقتارىنا تەك قارجى عانا ەمەس مال باسى, تۇقىم, جەم, شاعىن مەحانيزاتسيا مەن وڭدەۋشى تسەحتار بەرۋدى قاراستىرۋى كەرەك.
سەگىزىنشى باعىت – مال باسىن وسىرۋدە تەك شەتەلدەن قىمبات جانۋارلار عانا اكەلمەي, بارلىق جەردە قولدان ۇرىقتاندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ. ءار اۋىل اكىمدىگى بۇل جۇمىستى باقىلاۋعا السا, ەلىمىزدە 2-2,5 مىڭ پۋنكت اشۋعا بولادى. سيىر مەن قوي ۇرىقتاندىرۋدا بىزدە تاجىريبە مول.
توعىزىنشى, تاعى ءبىر ماڭىزدى باعىت – دسۇ-عا كىرۋىمىزگە بايلانىستى قازاقستاندىق تاماق ونىمدەرىنىڭ برەندىن وسى كۇننەن باستاپ قالىپتاستىرىپ, ونىڭ ينتەللەكتۋالدىق مەنشىگىن ۋاقىتىندا الۋ ماڭىزدى. قازى, جايا, شۇجىق, قىمىز, شۇبات, باۋىرساق, كەسپە, اپورت, التاي بالى, اتىراۋدىڭ قارا ۋىلدىرىعى تاعى دا باسقا تاعام تۇرلەرى برەند بولۋعا ابدەن لايىق. اۋىل شارۋاشىلىعىمەن قاتار دامىتۋعا بولاتىن ءجۇن, توقىما, تەرى بۇيىمدارىن ءوندىرۋ دە جولعا قويىلار ەدى.
اتامۇرات شامەنوۆ,
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
