– كەشەگى كونە زاماندارداعى ناعىز شەبەرلەردىڭ قولىنان شىققان تاريحي مۇرالاردى سول قالپىندا ساقتاي الساق, بۇل ەلدىگىمىزدىڭ بەلگىسى عوي. ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا ايتىلعانداي, بابالارىمىزدان ميراس بولىپ قالعان سول ەسكەرتكىشتەردى ساقتاپ قالۋ پارىزىمىز ەكەنى دالەل قاجەت ەتپەسە كەرەك.
– ادامزات تاريحىنىڭ كۇرەتامىرى – مادەنيەت, ال مادەنيەتتىڭ كۇرەتامىرى – ادامزاتتىڭ اقىل-ويى مەن ءىس-ارەكەتى. ول ماتەريالدىق قۇندىلىقتاردى دۇنيەگە اكەلدى. بۇل – بارىمىزگە بەلگىلى اقيقات. اۋماعى جاعىنان الەمدەگى العاشقى وندىققا كىرەتىن قازاق جەرى ەجەلدەن-اق سان ءتۇرلى مادەنيەتتىڭ توعىسقان ورنى. مۇندا كوشپەندىلىك پەن وتىرىقشىلىق مادەنيەت ارالاسىپ جاتتى. ونىڭ ۇستىنە قازاق دالاسىندا XII-XIII عاسىرلاردا باستالعان رۋحاني-مادەني توڭكەرىس ۇلى وزگەرىس اكەلدى ەمەس پە؟ ەسكەرتكىشتەردى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىنا تىڭ سەرپىن بەرگەن رەسپۋبليكالىق «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى اياسىندا قيراعان, مۇجىلگەن كوپتەگەن تاريحي جادىگەرىمىز جاڭاردى. ون ەكىنشى عاسىردان باستاپ سوڭعى جيىرما ءبىرىنشى عاسىردىڭ ەسكەرتكىشتەرى دە سول باعدارلامانىڭ تىزىمىنە كىردى.
– قۇرالباي ومىرزاق ۇلى, رەستاۆراتورعا قويىلار تالاپ قاتاڭ. ونىڭ تاريحي-مادەني ەسكەرتكىش اۆتورىنىڭ باستاپقى شەشىمىنە بىردەڭە قوسۋىنا, بولماسا بىردەڭەنى الىپ تاستاۋىنا قۇقىعى جوق. ول سول ەسكەرتكىشتى جاساعان شەبەردىڭ كەزىندەگى جۇمىسىن قايتالاۋى كەرەك. سوندىقتان دا ەلگە ولمەس مۇرا قالدىرعان سول شەبەردىڭ وزىندىك وي-تالعامى, تاس وڭدەۋ ءتاسىلى مەن قۇراستىرۋ ءادىسىن ساقتاي وتىرىپ, قايتا قالپىنا كەلتىرۋ ناعىز بىلىكتى ماماننىڭ عانا قولىنان كەلەدى ەمەس پە؟
– ونىڭىز راس. قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىن عىلىمي تىلدە «رەستاۆراتسيا» دەيمىز عوي. بۇل عىلىمنىڭ باستى تالابى الدىمەن ەسكەرتكىشتەردىڭ ورنالاسقان جەرىن انىقتاۋ. ونىڭ ارحيتەكتۋرالىق, ارحەولوگيالىق قۇندىلىعىنا كوز جەتكىزۋ. سودان كەيىن بارىپ تاريحىنا زەرتتەۋ جۇرگىزۋ جۇمىستارىنا مۇرىندىق بولۋ. ەسەپكە الىپ, پاسپورتتاپ, قورعاۋ ايماعىن بەلگىلەۋ ودان كەيىنگى شارۋا. ءيا, بۇل جاۋاپتى دا كۇردەلى ءىس. ويتكەنى تاريحي ەسكەرتكىشتەردى قالپىنا كەلتىرۋ جاڭادان سالىناتىن قۇرىلىس بولماعاندىقتان, عىلىمي ىزدەنىستى, ىجداعاتتىلىق پەن ۇقىپتىلىقتى تالاپ ەتەدى. ەسكەرتكىشتەردىڭ كونە ماتەريالدارىن جويماۋ, ونىڭ باستاپقى ديزاينىنان اۋىتقىماۋ, ءتۇسى مەن وڭىنە, كولەمىنە وزگەرىس ەنگىزبەۋ, ارحيتەكتۋرالىق ماڭىزى بار تۇپنۇسقانى ساقتاۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە ءمان بەرىلەدى. قيراعان تاستاردىڭ ورنىن انىقتاپ, ءوز ورنىنا قويۋ, ويۋ-ورنەكتەردىڭ قيسىنىن كەلتىرۋ اسا توزىمدىلىكتى قاجەت ەتەدى.
رەستاۆراتسيا دەگەن بولمىسى بولەك, وزىندىك قولتاڭباسى بار ونەر عوي. قازاقستاندا وسى ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ باعىتىندا قالىپتاسقان تاماشا مەكتەپ بار ەدى. وندا بۇرىندارى رەستاۆراتور شەبەرلەر, عىلىمي جوبالاۋ, زەرتتەۋ باعىتىندا تەڭدەسى جوق عالىمدار بولۋشى ەدى. سوڭعى كەزدەرى سول مەكتەپتەن بەرەكە قاشايىن دەدى. سونىڭ سالدارىنان عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارى اقساپ, ەسكەرتكىشتەرىمىزدى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى ىركىلىپ قالا ما دەگەن قورقىنىش تا جوق ەمەس. ارينە ەلىمىزدەگى بۇل سالا ماماندارىنىڭ نەمەن اينالىساتىنى كوپكە تاڭسىق. كونە زامان شەبەرلەرى جاساعان ەڭبەكتىڭ ءوڭىن بۇزباۋ ۇلكەن ىجداھاتتىلىقتى قاجەت ەتەدى. الايدا اشىعىن ايتساق, رەستاۆراتسيامەن اينالىساتىن كەيبىر مەكەمەلەر ەسكەرتكىشتەردىڭ قۇندىلىعىنا ەمەس, بولىنەتىن قارجىعا كوبىرەك ءمان بەرىپ كەتتى. ال مۇنى ەرتەڭگى ۇرپاق كەشىرمەيدى.
رەستاۆراتورلارعا قويىلاتىن باستى تالاپ بىرەۋ بولۋ كەرەك. ول – نەگىزگى باعىتتان اينىماۋ. كونە ەسكەرتكىشتەردىڭ قاسيەتىن جويماۋ. بۇرىن ءبىر ەسكەرتكىشتى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن ەكى-ءۇش جىل, ءتىپتى كەيبىر جادىگەرلەرگە ونداعان جىلدار جۇمسايتىن ەدىك. قازىر ەكى-ءۇش ايدا جاڭارتا سالادى.
– ءيا, قازىرگى كونسەرۆاتسيا, رەستاۆراتسيا جۇمىسى عىلىمي زەرتتەۋلەرگە نەگىزدەلۋى ءتيىس قوي؟
– كەيبىر عالىمدار ماڭعىستاۋداعى ەسكەرتكىشتەردىڭ ازەربايجانداعى, يرانداعى, وزبەكستانداعى تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەرگە ۇقسايتىندىعىن ايتىپ ءجۇر. اسىرەسە كەسەنە ىشىندەگى ناقىشتى ويۋ-ورنەكتەرى اۋمايدى. وتاندىق عالىمداردىڭ زەرتتەۋىندە وركەنيەت كوشى قايدان تارادى, ۇقساستىق قايدان پايدا بولدى؟ ونى انىقتاۋ ءۇشىن, ارينە جۇيەلى زەرتتەۋلەر قاجەت. تۇران دالاسىندا, دالىرەك ايتساق كيەلى تۇركىستان مەن ماڭعىستاۋ ولكەسىندە كوشپەلىلەردىڭ يمپەريالىق رۋحى, دالا وركەنيەتىنىڭ ناعىز ۇلگىلەرى ەرەكشە كوپ ساقتالعان. دەمەك سول زاماننان مۇرا ەسكەرتكىش ورنەگىنىڭ وركەنيەتتىك سىرى بارى جادىمىزدان شىقپاسا ەكەن. «وسىنداي ەسكەرتكىش بولعان ەكەن» دەپ قانا قاراۋ – مادەني مۇراعا قيانات, ونىڭ فيلوسوفيالىق, دۇنيەتانىمدىق قۇپياسى قوسا اشىلىپ وتىرۋى ءتيىس. سوندا عانا تاريحىمىزدى تولىق تانۋعا, حالقىمىزدىڭ رۋحاني ورلەۋىنە جول اشادى.
– كوكەيدە جۇرگەن ءبىر ساۋال بار ەدى. بىزدە رەستاۆراتسيا سالاسىنا قاتىستى كادر ماسەلەسى قالاي شەشىلىپ جاتىر؟
– بۇگىندەگى وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى – قايتا قالپىنا كەلتىرۋ سالاسىنداعى مامان تاپشىلىعى. بۇكىل دۇنيە ءجۇزى بويىنشا ماسكەۋدە عانا رەستاۆراتسيا اكادەمياسى بار. بىراق وندا تەك سۋرەتشىلەر, ياعني يكونوپيسەتستەر مەن كارتينالاردى قايتا قالپىنا كەلتىرۋشىلەر دايىندالادى. سوندىقتان ماماندى ءوز كۇشىمىزبەن دايىنداۋعا ءماجبۇرمىز. بۇگىندە ماڭعىستاۋدا ماقسۇت نۇرقاباەۆتان اسقان تاجىريبەلى مامان جوق. ول مامانداردى وقىتىپ-ۇيرەتۋدە وسى كۇنگە دەيىن كوپ ەڭبەك ءسىڭىرىپ كەلەدى. «ماڭعىستاۋرەستاۆراتسيا» مەكەمەسى رەستاۆراتسيا سالاسىندا وزىندىك عىلىمي, شەبەرلىك مەكتەبىنە اينالدى. دەگەنمەن دە وتاندىق جانە شەتەلدىك تاجىريبەلى رەستاۆراتور ماماندارمەن تۇراقتى بايلانىس ورناتۋ, تاجىريبە الماسۋ جۇيەلى جولعا قويىلماي تۇر.
وسى ورايدا ارنايى عىلىمي ورتالىقتان رەستاۆراتورلار ءۇشىن ەڭ بولماعاندا جىلىنا ءبىر رەت بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ كۋرسى اشىلىپ, جاعداي جاسالسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. ارينە مادەني مۇرا سالاسىمەن اينالىسىپ وتىرعان قۇزىرلى ورىندار مۇنداي ماسەلەنى ەسكەرسە ەكەن. ءار ەسكەرتكىشتىڭ سىرىنا ۇڭىلسەڭ, جازىلماعان داستاندار جاتىر ەمەس پە؟! تەك ونى اشا بىلسەك, تۇيسىنە بىلسەك ەكەن. ەلىمىزدە ەشكىمنىڭ مادەنيەتىنە ۇقسامايتىن, ءوز زامانىنىڭ جاۋھارلارى بولعان تاريحي مۇرالار, جادىگەرلەر جەتەرلىك. مەملەكەتىمىزدىڭ قامقورلىعىنىڭ ارقاسىندا قازاق حالقىنىڭ عاسىرلار قويناۋىندا ۇمىت قالعان مۇرالارى قايتا جاڭارتىلدى. ءالى دە كوپتەگەن ەلدىك ماڭىزى بار ىستەر اتقارىلادى. توپىراق استىندا قانشاما كومىلىپ جاتقان نەمەسە كۇتۋسىز, قورعاۋسىز جويىلىپ بارا جاتقان, ءوزىنىڭ ىزدەۋشىسىن كۇتىپ تۇرعان دۇنيە بار؟!
ەڭ باستىسى ەلدەگى ءار ازاماتتىڭ تاريحي تانىمى ورنىقتى, رۋحاني-مادەني مۇرالارعا جاناشىرلىعى, ويى سەرگەك, رۋحى بيىك بولسا, حالقىمىز كەز كەلگەن تىعىرىقتان شىعارى ءسوزسىز. قازاق جەرىندەگى سان عاسىردىڭ ساراپتاماسىنان وتكەن كيە مەن قاسيەت ۇرپاققا تاعىلىم بەرىپ, ىزگىلىك سىيلاپ كەلە جاتقان جوق پا؟! تەك وسكەلەڭ ۇرپاق تاريحي جۇرىسىنەن جاڭىلماعاي!
اڭگىمەلەسكەن
گۇلايىم شىنتەمىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
