قازاقستان قارجىگەرلەرىنىڭ الدىڭعى, التىنشى كونگرەسى 2006 جىلى, جاھاندىق قارجى داعدارىسى قارساڭىندا ءوتتى. ول داعدارىس مۇحيتتىڭ ار جاعىندا باستالىپ, الەمنىڭ بارلىق ەلدەرىنىڭ قارجى جۇيەلەرىنە ەلەۋلى سوققى بولدى, دامۋشى ەلدەردىڭ نارىقتارىنان اقشالاي قاراجاتتىڭ اكەتىلۋىنە اسەر ەتتى جانە قارجى داعدارىسىنان تولىققاندى ەكونوميكالىق داعدارىسقا اينالدى.
سىرتقى قارجى نارىقتارىنىڭ جابىلۋى, جىلجىمايتىن م ۇلىك نارىعىندا كوپىرشىكتىڭ جويىلۋى, قارىز الۋشىلاردىڭ قارجىلىق جاعدايىنىڭ ناشارلاۋى, كەپىلدەر قۇنىنىڭ قۇلدىراۋى جانە سونىڭ سالدارىنان بانكتەردەگى جۇمىس ىستەمەيتىن قارىزدار كولەمىنىڭ جىلدام ءوسۋى – سول كەزەڭدە قارجى سەكتورى تاپ بولعان پروبلەمالاردىڭ تولىق ەمەس تىزبەسى. كرەديتتىك سەرپىلىس كەزەڭىنىڭ اياقتالۋى سول كەزدە «تمد-داعى ۇزدىك جۇيە» اتانعان بانك جۇيەسىنە بارىنشا مۇقيات قاراۋعا مۇمكىندىك بەردى. بىرقاتار داعدارىسقا قارسى مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋدىڭ جانە كونترتسيكلدىلىق قاعيداتى بويىنشا جۇمىس ىستەيتىن قارجى نارىعىن دامىتۋدىڭ جاڭارتىلعان ستراتەگياسىن ەنگىزۋدىڭ ارقاسىندا سالادا داعدارىستىڭ كۇردەلى كەزەڭى ورىن الىپ, وزگەرگەن ەكونوميكالىق جاعدايلاردا جۇمىس ىستەۋگە بەيىمدەلدى.
سوعان قاراماستان, بۇرىنعى پروبلەمالاردىڭ جۇگى ءالى دە سول كۇيىنشە اۋىر جانە كەيبىر بانكتەردىڭ اينالاسىنداعى احۋال بۇل جاعدايدى انىق كورسەتتى. الايدا سالاداعى بەلگىلى ءبىر قيىندىقتاردىڭ بولۋىنا قاراماستان, ۇلتتىق بانك جانە قارجىگەرلەر قاۋىمداستىعى نارىققا قاتىسۋشىلاردى جيناپ, پروبلەمالى ماسەلەلەردى اشىق تالقىلاۋ, ولاردى شەشۋ جولدارى جونىندە پىكىر الماسۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. ۇلتتىق بانك توراعاسى دانيار اقىشەۆ كونگرەسس قارساڭىندا رەتتەۋشىنىڭ جاساندى تۇردە مەرەكە جاساۋ جانە ماداق سارىنىندا ءسوز سويلەۋى ءۇشىن ءىس-شارا الدىندا اقپاراتتىق ايانى «كىرشىكسىزدەندىرۋدەن» باس تارتقانىن مالىمدەدى. اتاپ ايتقاندا, تىكەلەي كونگرەسس الدىندا ۇلتتىق بانك Delta Bank ليتسەنزياسىن قايتارىپ الىپ, تاراتۋ پروتسەسىن باستادى, سونداي-اق Bank RBK بانكىنە مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتۋ قاجەتتىلىگىن تانىدى.
ۇلتتىق بانك رەتتەۋشىنىڭ مەملەكەتتىك ساياساتى ءبىرىنشى كەزەكتە بانك كليەنتتەرىنىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋعا جانە ولاردىڭ دەپوزيتورلار الدىنداعى مىندەتتەمەلەرىن ورىنداۋعا, سونداي-اق نارىقتاعى تۇراقتىلىقتى جانە قازاقستاندىقتاردىڭ سەنىمىن ساقتاۋعا باعىتتالعانىن كورسەتتى.
اشىق اڭگىمە
ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ كونگرەسكە قاتىسۋشىلار اشىق جانە ماڭىزدى اڭگىمە جۇرگىزەدى دەگەن ءۇمىتى تولىق كولەمدە اقتالدى: بانكتىك جانە كاسىپكەرلىك قوعامداستىق وكىلدەرى بانك قىزمەتىن رەتتەۋگە جانە قاداعالاۋعا, كرەديتتەۋ ءۇشىن وتىمدىلىكتىڭ قولجەتىمدىلىگىنە, قارجى قۇرالدارىنىڭ تاپشىلىعىنا جانە ت.ب. قاتىستى بىرقاتار اسپەكتىلەردى تالقىلادى.
– مەن بۇل ءىس-شارانىڭ وتكەنىنە وتە قۋانىشتىمىن. ءبىز ون ءبىر جىل بويى كونگرەسس وتكىزگەن جوقپىز. ءبىز بۇل الاڭنىڭ قارجى نارىعىنداعى بارلىق پروبلەمالاردى كاسىبي تۇرعىدان تالقىلاۋعا ارنالعانىن بىرنەشە رەت اتاپ وتتىك. ءبىز رەتتەۋشى رەتىندە اشىق اڭگىمەگە, سىندارلى ءسوز سويلەۋگە دايىنبىز, قارجى نارىعىنا قاتىسۋشىلاردىڭ ءبىزدىڭ الدىمىزدا تۇرعان پروبلەمالارمەن الماسا الاتىنىنا, رەتتەۋشى جۇمىسىنا قاتىستى ءوز پايىمىمەن بولىسە الاتىنىنا دا دايىنبىز, – دەدى ۇلتتىق بانك توراعاسى دانيار اقىشەۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, اڭگىمە نەعۇرلىم اشىق بولعان سايىن, قورىتىندىسى بويىنشا ازىرلەنەتىن شەشىمدەر دە سوعۇرلىم تيىمدىرەك بولادى.
– سىزدەر پىكىرلەردىڭ قانشالىقتى سىندارلى ەكەندىگىن كوردىڭىزدەر. قارجىگەرلەر كونگرەسى – ءوزىمىزدى جاقسى جاعىنان كورسەتىپ, قانداي تابىستارعا جەتكەندىگىمىزدى كورسەتۋگە ارنالعان الاڭ ەمەس. بۇل, ءبىرىنشى كەزەكتە, ءبىزدىڭ بولاشاق كۇن ءتارتىبىن ايقىندايتىن الاڭىمىز – كەلەسى جىلى قانداي جۇمىس جۇرگىزۋ قاجەت, ءبىزدىڭ الدىمىزدا قانداي باستى پروبلەمالار بار, ۇلتتىق بانك ۇكىمەتپەن, قارجى نارىعىنىڭ قاتىسۋشىلارىمەن بىرلەسىپ ءبىزدىڭ ازاماتتارىمىز ساپالى قارجىلىق قىزمەتتەر الۋى جانە وزدەرىنىڭ وسى قارجى ينستيتۋتتارىنداعى اقشاسىن ۋايىمداماي, كەيىننەن سالىق تولەۋشىلەر قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ قاتەلىكتەرى سالدارىنان تولەمەۋى ءۇشىن نە ىستەۋى قاجەت. وسىنداي كۇن تارتىبىمەن ءبىز ءارى قاراي جىلجيمىز. قارجى نارىعىنداعى احۋالدىڭ دامۋ دەڭگەيىنە قاراماستان بۇل كونگرەسس ءداستۇرلى بولادى دەپ ۇمىتتەنەمىن, – دەپ اتاپ ءوتتى ۇلتتىق بانك باسشىسى.
باستى قاعيداتتار
دانيار اقىشەۆ فورۋمداعى ءوزىنىڭ بايانداماسىندا ەكونوميكا مەن قارجى سەكتورى ورنىقتى دامۋىنىڭ نەگىزگى فاكتورى تۋرالى ءوز پايىمىمەن ءبولىستى. ونىڭ پىكىرىنشە, مۇنداي فاكتور قارجى رەتتەۋشىسىنىڭ بىرىزدىلىگى, اشىقتىعى جانە بولجامدىلىعى قاعيداتى بولىپ تابىلادى.
– ۋلتراكونسەرۆاتيۆتى ينستيتۋت بولا وتىرىپ, ورتالىق بانك سۋپەراقپارات جانە ونى تاراتۋدىڭ سۋپەرجىلدامدىقتارى عاسىرى ۇسىناتىن ستاندارتتارعا سايكەس كەلۋگە ءماجبۇر. ماقساتتى بارىنشا نەگىزدەۋ قاعيداتى بار اقشا-كرەديت ساياساتىنىڭ ترانسپارەنتتىلىگىنە ءوتۋ بۇكىل قاجەتتى اقپاراتتى اشۋدى تالاپ ەتەدى. تەك وسى جاعدايلاردا ورتالىق بانك قىزمەتىنىڭ ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋى مۇمكىن, سەبەبى تابىستىڭ باسىم بولىگى بانكتىڭ ساياساتىنا دەگەن سەنىمگە نەگىزدەلگەن, – دەدى ۇلتتىق بانك توراعاسى.
دانيار اقىشەۆتىڭ ايتۋىنشا, ورتالىق بانك ساياساتىنىڭ بىرىزدىلىگى, اشىقتىعى جانە بولجامدىلىعى ونى ەكونوميكا سۋبەكتىلەرى تاراپىنان بارابار تۇسىنۋگە جانە ولاردىڭ وڭتايلى ءىس-قيمىلىن قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتەدى, ال بۇكىل قوعام ءۇشىن الەۋەتتى قارجىلىق شىعىنداردى بارىنشا ازايتۋ ونىڭ ناتيجەسى بولادى.
دانيار اقىشەۆتىڭ ايتۋىنشا, ساياساتتىڭ بىرىزدىلىگى, ەڭ الدىمەن, نەگىزگى ماقساتتى بۇلجىتپاي باسشىلىققا الۋ. ۇلتتىق بانكتىڭ زاڭنامالىق تۇرعىدان بەكىتىلگەن ماقساتى باعا تۇراقتىلىعىن قولداۋ بولىپ تابىلادى, ال قالعان مىندەتتەر قوسالقى جانە نەگىزگى ماقساتقا باعىنىشتى. حالىق پەن نارىقتىڭ ورتالىق بانكتىڭ نەگىزگى ماقساتقا جەتۋ قابىلەتىنە دەگەن سەنىمى تەز ارادا قامتاماسىز ەتىلمەيدى, اسىرەسە اقشا-كرەديت ساياساتى سالاسىندا, سوندىقتان نەگىزگى ماقساتتى باسشىلىققا الۋ قالىپتاسىپ وتىرعان جاعدايلارعا قاراماستان ساقتالۋعا ءتيىس.
– قىسقا مەرزىمدى مىندەتتەردىڭ پايداسىنا نەگىزگى ماقساتتان اۋىتقۋ ورتالىق بانككە دەگەن سەنىمنىڭ جوعالۋىنا اپارادى جانە سونىڭ سالدارىنان جۇرگىزىلىپ وتىرعان ساياساتتىڭ تيىمدىلىگى تومەندەيدى. بۇل رەتتە جالعان كۇتۋلەردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ۇلتتىق بانك مۇمكىندىكتەرىنىڭ شەگىن بەلگىلەگەن ماڭىزدى. ەكونوميكالىق تاجىريبەگە وراي, ەكونوميكالىق پروبلەمالاردىڭ شەكتەۋلى جيىنتىعىن عانا مونەتارلىق ادىستەرمەن شەشۋگە بولادى. مىسالى, ۇزاق مەرزىمدى ەكونوميكالىق ءوسۋدى اقشا ەميسسياسى ارقىلى ىنتالاندىرۋ, ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ورىنسىز, سونىمەن قاتار ايتارلىقتاي تەرىس سالدارعا اپارۋى مۇمكىن. بۇل ساباقتى دامىعان ەلدەر جاقسى مەڭگەرگەن, ولار ورتالىق بانككە وسىنداي فۋنكتسيالاردى جۇكتەۋدەن تولىعىمەن باس تارتتى. وتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىلدارىنىڭ باسىنداعى جاعدايدان دا ءبىز وسىنداي ساباق الدىق, ول كەزدە قازاقستاندا ەكونوميكالىق پروبلەمالاردى ۇلتتىق بانكتىڭ ەسەبىنەن شەشكىسى كەلدى, – دەدى دانيار اقىشەۆ.
ەلدىڭ باس بانكيرى ءوزى باسقارىپ وتىرعان ۆەدومستۆونىڭ ستراتەگيالىق ماقساتتى – ينفلياتسيانى 2020 جىلعا قاراي بىرتىندەپ 4%-دان تومەن دەڭگەيگە دەيىن ءتۇسىرۋدى جانە ونى بۇدان ءارى وسى دەڭگەيدە ۇستاپ تۇرۋدى ناقتى ايقىندادى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاننىڭ دامۋشى ەكونوميكاسى جاعدايىندا ءدال وسى دەڭگەي تۇراقتى جانە ۇدەمەلى ەكونوميكالىق ءوسۋدى قولداۋعا بارىنشا ىقپال ەتەتىن بولادى.
دانيار اقىشەۆتىڭ ايتۋىنشا, ورتالىق بانكتىڭ اشىقتىعى قابىلداناتىن شەشىمدەردىڭ نەگىزىن قۇرايتىن فاكتورلاردى ناقتى ءتۇسىندىرۋدى بىلدىرەدى. بۇل ورتالىق بانك پەن ەكونوميكا سۋبەكتىلەرى اراسىنداعى اقپاراتتىق اسسيمەتريانى تومەندەتۋگە جانە ولاردىڭ وڭتايلى كۇتۋىن قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
– ءبىز اقشا نارىعىنداعى وپەراتسيالارىمىز تۋرالى, ولاردى قانداي دا ءبىر جاعدايدا پايدالانۋ نەگىزدىلىگى تۋرالى, ىقتيمال تاۋەكەلدەر جانە ناتيجەلەر تۋرالى اقپاراتتى جاريا ەتەمىز. بۇدان باسقا, نارىققا ساياساتتىڭ باعدارلانۋى تۋرالى بەلگى بەرە وتىرىپ, بازالىق مولشەرلەمەگە قاتىستى كەيىنگى ءىس-قيمىلدارعا باعدار ۇسىنامىز, ۆاليۋتا نارىعى بويىنشا اقپاراتتى جاريالايمىز جانە وندا ءىس-قيمىلداردى كورسەتەمىز. ۇلتتىق بانكتىڭ وپەراتسيالارى اشىق, بۇل حالىق ءۇشىن دە, نارىققا قاتىسۋشىلار ءۇشىن دە ماڭىزدى, سەبەبى تەڭگەنىڭ ايىرباس باعامى اقپاراتتىڭ قانداي دا بولماسىن تۇرىنە ەرەكشە سەزىمتال بولادى. بۇل ورايدا احۋال تۋرالى ءبىزدىڭ تۇسىنىكتەمە بەرۋىمىز جانە بانكتەردىڭ كليەنتتەر اراسىندا تۇسىندىرمە جۇمىسى عانا ەمەس, سول سياقتى قوعاممەن جۇيەلى اڭگىمە جۇرگىزۋ دە ماڭىزدى, – دەدى دانيار اقىشەۆ.
ءۇشىنشى قاعيدات تۋرالى ايتا وتىرىپ, ۇلتتىق بانك توراعاسى حالىق پەن نارىققا تەك ەكونوميكالىق جاعداي بويىنشا پايىم عانا ەمەس, سول سياقتى ساياساتتىڭ كەيىنگى شارالارى بويىنشا باعدارلار بەرىلۋگە ءتيىس دەپ اتاپ ءوتتى, بۇل اقشا-كرەديت جانە ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ بولجامدىلىعىن ارتتىرادى.
– جاعىمسىز كۇتۋلەر ءتيىستى قۇبىلىستاردى: ينفلياتسيالىق كۇتۋلەر – ينفلياتسيانى, دەۆالۆاتسيالىق كۇتۋلەر – ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ السىرەۋىن, داعدارىستى كۇتۋ – داعدارىستىڭ ءوزىن ىنتالاندىراتىنى بەلگىلى. وسىعان وراي كۇتۋلەر قۇبىلىستاردان ناشار بولۋى مۇمكىن, سەبەبى ولار ايقىن العىشارتتار بولماعان كەزدە دە قۇبىلىستاردى ارانداتادى, – دەپ اتاپ ءوتتى ول.
دانيار اقىشەۆتىڭ ايتۋىنشا, بولجامدىلىق بەلگىسىزدىكتىڭ تومەندەۋىنە اكەلەدى جانە قارجى نارىقتارىنىڭ اقشا-كرەديت ساياساتى بويىنشا بولاشاق شەشىمدەردى دۇرىس بولجاۋ قابىلەتىندە كورىنەدى. سوندىقتان دا نارىقتىق كۇتۋلەردى تابىستى رەتتەۋ ءۇشىن ورتالىق بانك ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەردىڭ كەيىنگى ۇردىستەرى تۋرالى نارىققا ناقتى بەلگى بەرۋگە ءتيىس. تەك وسىنداي تاسىلمەن عانا كۇتۋلەردىڭ «تۇراقتاۋىنا» جانە ولاردىڭ ورنىقتىلىعىنا قولداۋ كورسەتۋ مۇمكىندىگىنە قول جەتكىزىلەدى.
رەتتەۋشى جۇمىسىنداعى بولجامدىلىقتىڭ ماڭىزدىلىعى تۋرالى تەزيستى اتاپ كورسەتە وتىرىپ, دانيار اقىشەۆ ۇلتتىق بانكتىڭ قىسقا مەرزىمدى وتىمدىلىكتى قولداۋ مەن الۋ قۇرالدارىنىڭ تۇراقتى جۇمىس ىستەيتىن جۇيەسىن قۇرعانىن ەسكە سالدى.
– قولدانىستاعى وتىمدىلىك تەرەزەسى بانكتەر ءۇشىن ءاردايىم اشىق بولادى. ۇلتتىق بانك بانكتەر سۇراتاتىن وتىمدىلىكتى لومباردتىق ءتىزىم جانە اقشا-كرەديت ساياساتىنىڭ وزگە قۇرالدارىنىڭ كەپىلىمەن كەپىلدىكپەن بەرۋگە دايىن. ەكى جىل بۇرىن اقشا نارىعىندا ورىن العان احۋالدىڭ قايتالانبايتىنىن جانە ۇلتتىق بانكتىڭ شارتسىز وتىمدىلىكتى بەرۋ بويىنشا تەرەزەسىنىڭ ارقاشان اشىق ەكەندىگىن اتاپ وتكىم كەلەدى. مەن بۇل جاعدايدى تاعى دا باسا ايتامىن جانە ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردەگى ارىپتەستەرىم بۇل تەزيستى نازارعا العانىن قالار ەدىم, – دەدى ۇلتتىق بانك باسشىسى.
ول سونداي-اق بىرىزدىلىكتىڭ, اشىقتىقتىڭ جانە بولجامدىلىقتىڭ ينفلياتسيالىق تارگەتتەۋ رەجىمىنە ءتان ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى, وعان قازاقستان ۇلتتىق بانكى 2015 جىلعى تامىزدا ءوتتى. بۇل قاعيداتتار ينفلياتسيانى ءتيىمدى تومەندەتۋگە جانە ساياساتتىڭ باسقا ماقساتتارىنا قول جەتكىزۋگە ىقپال ەتەدى, سوندىقتان ۇلتتىق بانك ولاردى دامىتۋ ءۇشىن كۇش-جىگەرىن سالادى.
بانك ماسەلەسى
ەلدىڭ قارجى سالاسىنىڭ نەگىزگى سەگمەنتى بولىپ تابىلاتىن بانك سەكتورىنداعى احۋال فورۋمنىڭ نەگىزگى تاقىرىپتارىنىڭ ءبىرى بولدى. حالىقارالىق رەيتينگ اگەنتتىكتەرىنىڭ جانە ءتۇرلى حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ تالدامالىق ەسەپتەرىندە ءدال وسى بانك سەكتورى كوبىنە وتكەن جىلداردىڭ جۇمىس ىستەمەيتىن كرەديتتەرىنىڭ پورتفەلى, كاپيتالداندىرۋ كورسەتكىشتەرىنىڭ تومەن بولۋى تۇرىندەگى جۇكتىڭ «ارقاسىندا» قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ ەڭ وسال جەرىنىڭ ءبىرى دەپ اتالادى.
ۇلتتىق بانك قازىرگى كەزدە بانك سەكتورىنىڭ قارجىلىق ورنىقتىلىعىن ارتتىرۋ باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋعا كىرىسكەنى بەلگىلى, ول باعدارلاما ەسكى پروبلەمالاردى تۇبەگەيلى ءارى ەندى قايتالانبايتىنداي ەتىپ شەشۋگە جانە سالا تاريحىندا جاڭا پاراقتى اشۋعا ارنالعان.
– ءبىز قارجى سەكتورىن دامىتۋعا قاتىستى, اتاپ ايتقاندا, بانك سەكتورىنا قولداۋ كورسەتۋ جونىندەگى ساياساتىمىزدا تۇسىنىكتى بولعىمىز كەلەدى. ءوزى جۇمىس ىستەي باستاعان العاشقى جىلداردىڭ سوڭىندا-اق ءوزىنىڭ وزەكتىلىگىن جوعالتقان ۇزاق مەرزىمدى دامۋ باعدارلامالارىنىڭ ورنىنا اعىمداعى كەزەڭنىڭ ناقتى مىندەتتەرىن شەشۋگە كوشتىك. بانك سەكتورىنىڭ قارجىلىق ورنىقتىلىعىن ارتتىرۋ باعدارلاماسىنىڭ ەرەكشەلىگى ونىڭ جەدەل ءارى جىلدام ناتيجە الۋعا باعىتتالعاندىعى بولىپ تابىلادى. سەبەبى بانكتەردىڭ پروبلەمالارىن شۇعىل شەشۋ قاجەت. بانكتەردىڭ پروبلەمالارى وزدىگىنەن شەشىلە قويمايدى. ەگەر شەشپەسەك, ولار ۋشىعىپ, بۇكىل قوعامنىڭ پروبلەماسىنا اينالارى ءسوزسىز, – دەپ اتاپ ءوتتى دانيار اقىشەۆ.
جۇيە قۇراۋشى بانك – كازكوممەرتسبانكتى ۇستەمە كاپيتالداندىرۋ باعدارلامانىڭ ءبىرىنشى بولىگى بولىپ تابىلادى. ۇلتتىق بانك باسشىسىنىڭ اقپاراتى بويىنشا كازكوممەرتسبانك تۇپكىلىكتى تۇردە قالىپقا كەلتىرىلدى.
– ءيا, مامىلەگە بارلىق قاتىسۋشىلار ايتارلىقتاي رەسۋرستار جۇمسادى, بىراق بۇل – مەملەكەتتىك رەسۋرستار جۇمساۋدى تالاپ ەتپەيتىن تۇپكىلىكتى ءارى ەندى قايتىپ ورالمايتىن شەشىم. بۇدان باسقا مەملەكەت اكتيۆتەر پۋلىن الدى, ولار ەكونوميكالىق اينالىمعا تارتىلىپ, قوعام مەن مەملەكەت ءۇشىن دە قوسىمشا قۇندى قامتاماسىز ەتەتىن بولادى, – دەپ تولىقتىردى دانيار اقىشەۆ.
ۇلتتىق بانك باسشىسى باعدارلاماعا جۇمىس ىستەپ تۇرعان بيزنەس-مودەلى جانە دامۋ ستراتەگياسى بار باسقا بانكتەردىڭ قاتىسۋىنا رۇقسات بەرۋ جونىندە شەشىمدەر قابىلدانعانىن ەسكە ءتۇسىردى. ولاردىڭ اكتسيونەرلەرىنىڭ الدىندا بانكتەردى ايتارلىقتاي ۇستەمە كاپيتالداندىرۋ, اكتيۆتەرىنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ جانە نەسيە پورتفەلى بويىنشا رەزەرۆتەردى ۇستەمە كالىپتاستىرۋ بويىنشا شارتسىز مىندەتتەر تۇر.
– باعدارلاما شەڭبەرىندە سالىمشىلار – جەكە تۇلعالاردىڭ مۇددەسىن قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن RBK بانكىن قالىپقا كەلتىرىپ جاتىرمىز. شىعىندارىن ءىرى كرەديتورلار اراسىندا ءبولۋ ارقىلى بانكتى قالىپقا كەلتىرۋ شەشىمنىڭ ەرەكشەلىگى بولىپ تابىلادى. شىن مانىسىندە, بۇل ءىرى قارجى ينستيتۋتىن قالىپقا كەلتىرەتىن ەرىكتى bail-in قازاقستانداعى العاشقى تاجىريبەسى. مۇنداي بانكتەردىڭ اكتسيونەرلەرىنە بانكتى ۇستەمە كاپيتالداندىرۋ, پروبلەمالى قارىزدار پورتفەلىن ەسەپتەن شىعارۋ بويىنشا ۇلكەن مىندەتتەمەلەر جۇكتەلەدى. ءبىز وسى قاعيداتتاردى, وكىنىشكە وراي تىكەلەي جازىپ كورسەتىلمەگەن زاڭنامامىزدا دا كورسەتە الامىز, – دەپ ءتۇسىندىردى دانيار اقىشەۆ.
ول سونىمەن بىرگە ۇلتتىق بانكتىڭ قاداعالاۋ مانداتىن كۇشەيتۋ باعدارلامانىڭ جەكە جانە وتە ماڭىزدى باعىتى بولىپ تابىلاتىنىن اتاپ ءوتتى. نەگىزگى ماقسات – شىعىنى ازداۋ تەتىكتەر ەسەبىنەن قارجىلىق تۇراقتىلىققا قول جەتكىزۋ. ول ءۇشىن تاۋەكەلدەردىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا قالىپتاندىرىلعان تاسىلدەردەن گورى الدىن الاتىن قاراپايىم قاداعالاۋدى قولدانۋ قاجەت.
– باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ ينفلياتسيا بويىنشا ماقساتقا قول جەتكىزۋگە قايشى كەلمەيدى. بانكتەرگە بەرىلگەن بارلىق رەسۋرستار ءىس جۇزىندە ءبىر-بىرىمەن بايلانىستى, ياعني ولار ناقتى ءبىر مىندەتتى شەشۋگە بولىنەدى, ال ىسكە اسىرۋ تەتىگى «جاندى» اقشانى ەمەس, بانكتەردىڭ كاپيتالىندا ەسەپكە الىناتىن جانە ءوتىمدى كۇيگە ەركىن اۋىسا المايتىن قۇرالداردى بولجايدى. وسىنداي ارەكەتتەردى ءبىز وتاندىق قور نارىعىن قايتا دامىتۋعا قاتىستى قولدانامىز. قازىرگى ۋاقىتتا ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانكتىڭ قور نارىعىن جانداندىرۋ جونىندەگى ءىس-قيمىلدارىنىڭ كەشەندى جوسپارى پىسىقتالۋدا. ونىڭ ىسكە اسىرىلۋى جىلدام ناتيجەلەرگە اكەلەتىن ءىس-شارالاردان عانا تۇرۋى مۇمكىن. بىزدە ءبارى بار: ينفراقۇرىلىم دا, نورماتيۆتىك قۇقىقتىق بازا دا بار, بىراق نارىق ءالى دە ءالسىز كۇيدە, سوندىقتان دا ونىڭ ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىنا كاپيتالدىڭ اۋىسۋىنىڭ ءتيىمدى تەتىگى بولۋى ءۇشىن ءبىز ناقتى ءىس-قيمىلدار جاساۋىمىز قاجەت.
سونىمەن بىرگە دانيار اقىشەۆتىڭ ايتۋىنشا, ونىڭ ساپاسىنا قاراماي, ساندىق وسۋىنە باسىمدىق بەرگەندى قويۋ قاجەت. وسىعان بايلانىستى ول قالىپقا كەلۋ راسىمىنەن ءوتىپ جاتقان بىرقاتار بانكتەردە ەسەپتەن شىعارۋعا جاتاتىن كرەديتتەردىڭ بار ەكەنىن ەسكە سالدى.
– بۇل – ءبىز قايتارىلادى دەپ ويلاماعان كرەديتتەر. وتكەن جىلداردىڭ ەسەپتىلىگىندە كورسەتىلگەن جانە بۇل كرەديتتەر قايتارىلماسا, ەكونوميكانىڭ وسۋىنە قاتىسۋ رەتىندە كورسەتىلگەن كرەديتتەۋمەن ماقتانۋدىڭ قاجەت نە؟ مەنىڭشە, ستاتيستيكانى قابىلداۋ پاراديگماسىن وزگەرتۋىمىز قاجەت, بۇرىنعى تاجىريبەمىزدى ەسكەرە وتىرىپ, العا ۇمتىلۋ جانە قاتەلەردى قايتالاماۋ ءۇشىن قالىپقا كەلتىرۋ پروتسەسىنەن ءوتۋىمىز قاجەت, – دەدى ۇلتتىق بانك توراعاسى.
بانك سەكتورىندا پروبلەمالاردىڭ بار ەكەندىگىن مويىنداعان جانە ولاردى شەشۋگە دايىن ەكەندىگىن بىلدىرگەن رەتتەۋشىنىڭ مۇنداي باتىل شەشىمى كونگرەسس جۇمىسىنا قاتىسقان كوپتەگەن ماماندارعا ۇنادى.
– بۇل ۇلتتىق بانكتىڭ پروبلەمانى اشىپ كورسەتكەن ءبىرىنشى توراعاسى جانە ونىڭ قوشەمەتكە لايىق ەكەنى ءسوزسىز, – دەدى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى باسقارماسىنىڭ توراعاسى ابىلاي مىرزاحمەتوۆ, ال زال ونى قولدادى.
ۇلتتىق بانكتىڭ بانك سەكتورىنىڭ پروبلەمالارىن شەشۋ بويىنشا ءىس-ارەكەتىن قولدايتىنىن كونگرەسكە قاتىسقان پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى ەربولات دوساەۆ تا راستادى.
– قازىرگى كەزدە ۇلتتىق بانك جۇرگىزىپ وتىرعان بانك سەكتورىن قالىپقا كەلتىرۋ باعدارلاماسى قويىلعان مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ماڭىزدى قۇرال بولىپ تابىلادى جانە ۇكىمەت ونى تابىستى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن تىكەلەي بەلسەندى قولداۋ كورسەتۋگە دايىن. جانە ەڭ باستىسى, جاڭا تابىستارعا ءبىزدىڭ جەمىستى ىنتىماقتاستىعىمىز بەن ۇيلەستىرىلگەن جۇمىسىمىز ارقىلى عانا جەتۋگە بولادى دەپ سانايمىن, – دەپ اتاپ ءوتتى ەربولات دوساەۆ.
وزگەرۋ جالعاسۋدا
تەڭگەنىڭ جاعدايى فورۋمعا قاتىسۋشىلاردى اينالىپ وتكەن جوق, سونىمەن قاتار سول كۇنى ۇلتتىق ۆاليۋتاعا 24 جىل تولدى. 2015 جىلعى تامىزدا ەركىن وزگەرىسكە جىبەرىلگەن تەڭگە تەپە-تەڭ نۇكتەدە سۇرانىس پەن ۇسىنىستىڭ ىقپالىمەن تۇراقتاندىرىلدى جانە امەريكا دوللارىنا نەمەسە باسقا ۆاليۋتاعا قاتىستى السىرەۋدىڭ نەمەسە نىعايۋدىڭ تۇبەگەيلى فاكتورلارىنىڭ وزگەرىسىنە دەن قويادى. مۇناي باعاسى جانە ساۋدا-ارىپتەس ەلدەردەگى ايىرباس باعامى سياقتى جاعىمدى سىرتقى فاكتورلار اياسىندا تەڭگە باعامى تۇراقتى بولىپ قالادى جانە ەل ەكونوميكاسىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتەدى. جىلدىڭ باسىمەن سالىستىرعاندا تەڭگەنىڭ ايىرباس باعامى ءىس جۇزىندە وزگەرگەن جوق. تەڭگە نومينالدىق كورسەتكىش بويىنشا جىلدىڭ باسىنان بەرى 2017 جىلعى 15 قاراشاداعى جاعداي بويىنشا 1 دوللار ءۇشىن 333,29 تەڭگەدەن 332,72 تەڭگەگە دەيىن 0,2%-عا نىعايدى.
– قازىرگى كەزدە تەڭگە ەركىن وزگەرمەلى رەجىمدە شىن مانىندە تۇراقتى. بۇل رەجىم تەڭگەرىمسىزدىكتىڭ جيناقتالمايتىنىن, باعامنىڭ جىلجىپ وتىرۋىن قامتاماسىز ەتەدى: بىردە السىرەيدى, بىردە نىعايادى. بۇل قالىپتى جانە دۇرىس جاعداي. بۇل ورتا جانە ۇزاق مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا جالعىز دۇرىس جول. جانە وسى رەجىمدە دەۆالۆاتسيالىق كۇتۋلەر جانە تەڭگەنىڭ قانداي دا ءبىر قاتتى قۇلدىراۋى تۋرالى ماسەلەنى ۇمىتۋعا بولادى. قازىرگى كەزدە تەڭگە ەركىن وزگەرمەلى رەجىمدە ەكونوميكانىڭ ناقتى اراقاتىسىن كورسەتەدى. جانە دە, تيىسىنشە وسى باعام ايقىنداۋ بويىنشا وتە تەز وزگەرمەيدى. بۇل وتە ءپوزيتيۆتى جاعداي. تاجىريبەنىڭ جيناقتالىپ جاتقانى, قانداي دا بولسىن قاتەلەردىڭ تۇزەتىلىپ, ەسكەرىلىپ جاتقانى تۇسىنىكتى, بىراق باستىسى, ءىس جۇزىندە ەكى جىل بويىنشا تاجىريبە وزگەرگەن جوق, ۇلتتىق بانك كەيدە قانداي دا ءبىر دۇربەلەڭگە قاراماستان, كىرۋ مەن رەتتەۋگە قاتىستى الداۋدان الشاق بولادى. جۇيەلىلىكتىڭ ايقىندىلىق تاجىريبەسى ساقتالىپ وتىر, – دەپ اتاپ ءوتتى ۇلتتىق بانك توراعاسىنىڭ كەڭەسشىسى ايدارحان قۇسايىنوۆ كونگرەسس جۇمىسىنىڭ بارىسىندا.
سونىمەن بىرگە ۇلتتىق ۆاليۋتانى جالپى العاندا ەل ەكونوميكاسىنىڭ جاعدايىنان ءبولىپ قاراۋعا بولمايتىنى انىق دەپ پىكىر ءبىلدىردى ۇلتتىق بانكتىڭ بۇرىنعى توراعاسى ءانۋار سايدەنوۆ.
– قارجى جۇيەسى – بۇل ەكونوميكادا نە بولىپ جاتقانىنا, ونىڭ قۇرىلىمىنىڭ, ونىڭ وڭىرلىك جانە عالامدىق اۋقىمداعى ورنىنىڭ قانداي ەكەنىنە بايلانىستى تۋىنداعان جاعداي. مەن تەڭگەنى ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ شاماسى بويىنشا ءالى دە جاس دەپ ويلايمىن. سوندىقتان بۇكىل ەكونوميكا, بۇكىل قارجى جۇيەسى سياقتى تەڭگە وتەتىن سىناق ءبىزدىڭ ترانزيتتىك كەزەڭدە دە بولادى. تەڭگە شىن مانىندە بۇكىل ەلىمىزبەن بىرگە اياعىنان نىق تۇرسىن دەپ تىلەيمىن, – دەپ اتاپ ءوتتى ءانۋار سايدەنوۆ.
دانيار اقىشەۆتىڭ ايتۋى بويىنشا, قارجى نارىعىنا قاتىسۋشىلاردىڭ اراسىندا وسى ۋاقىتقا دەيىن مۇناي باعاسى ءۇش ءماندى دياپازونعا قايتىپ كەلەدى, باعامى بەلگىلەنگەن جانە قولايلى بولادى دەگەن سەنىم مول بولدى. ۇلتتىق بانكتىڭ باسشىسى ولشەمگە كەلمەيتىن سەنىم نەعۇرلىم جىلدام ارتتا قالسا جانە جاڭا ەكونوميكالىق بولمىس قابىلدانسا, ناقتى قالىپقا كەلتىرۋ سوعۇرلىم جىلدام باستالادى دەپ ەسەپتەيدى.
– بىزگە جىلدار بويى جيناقتالعان پروبلەمالاردى شەشۋدىڭ قيىن ءرولى بەرىلگەنىن تۇسىنەمىز جانە وكىنىشكە وراي, ولاردى شەشىپ تاستايتىن وڭاي ءتاسىل جوق. ەسكى پروبلەمالارعا جاڭالارى قوسىلماس ءۇشىن, ەسكى پروبلەمالاردى شەشۋ قاجەت, – دەدى ول.
دايىنداعان
اسحات رايقۇل,
«ەگەمەن قازاقستان»
