وزىنە قول جۇمساۋ – بۇل ءبىر ادامنىڭ نەمەسە ونىڭ اينالاسىنداعىلاردىڭ عانا پسيحولوگيالىق پروبلەماسى ەمەس. بۇل – ميكروكوزقاراس جانە ماسەلەنىڭ تەك سالدارى. نەگىزگى سەبەپتەرىن تەرەڭىرەك ىزدەۋ كەرەك. ءوزىن-ءوزى ءولتىرۋ جاعدايى – قوعامنىڭ الەۋمەتتىك ءال-اۋقاتىنىڭ بارومەترى.
حح عاسىردا فرانتسۋز الەۋمەتتانۋشىسى ەميل ديۋركگەيم «سۋيتسيد. سوتسيولوگيالىق زەرتتەۋ» كىتابىندا قوعامدا سۋيتسيد كورسەتكىشىنىڭ وزگەرىپ وتىرۋىنا اسەر ەتەتىن الەۋمەتتىك ورتانىڭ ءارتۇرلى جاعدايىن ءبولىپ قاراستىرعان بولاتىن ء(دىني نانىمدارى بويىنشا, وتباسىلىق جاعداي, ساياسي ءومىر جانە ت.ب.). اۆتوردىڭ پىكىرىنشە, ۇجىمدىق قارىم-قاتىناس جانە قوعامنىڭ اۋىزبىرشىلىگى وزىنە-ءوزى قول جۇمساۋدى تەجەيدى. قوعامنىڭ بىرىگۋى السىرەگەندە, ادام قوعامدىق ومىردەن الشاقتاپ, ورتاق يگىلىكتەن ءوزىنىڭ جەكە ماقساتتارىن جوعارى قويادى. مىسالى, سۋيتسيدكە ساياسي جاعداي, سونىڭ ىشىندە ۇلتارالىق سوعىستار دا اسەر ەتەدى.
اقش-رەسەي الەۋمەتتانۋشىسى پيتيريم سوروكين قوعامنىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ دەڭگەيىن ادامنىڭ الەۋمەتتىك مارتەبەسىمەن انىقتايدى. الەۋمەتتىك مارتەبە ونىڭ ماماندىعىنىڭ بەدەلى, ءبىلىم دەڭگەيى, تابىس كولەمى, بيلىككە قول جەتكىزۋىنەن تۇرادى. بۇل تۇجىرىم بۇگىندە كوپتەگەن زەرتتەۋلەرمەن دالەلدەنگەن. وزىنە قول سالعان الەۋمەتتىك-دەموگرافيالىق توپتار اراسىندا ءبىلىم دەڭگەيى, الەۋمەتتىك مارتەبەسى مەن جاعدايى تومەن ادامدار باسىم.
قوعامنىڭ يگىلىگى ماتەريالدىق, رۋحاني قۇندىلىقتاردى قامتيدى جانە ادامنىڭ ومىرلىك مۇددەلەرىمەن بايلانىستى. الەۋمەتتىك ءال-اۋقاتقا قول جەتكىزۋ قاشاندا جەكە تۇلعالاردىڭ ەڭبەك ەتۋىنە نەگىزگى تۇرتكى بولادى. باسقاشا ايتقاندا, ادامدار ءاردايىم جاقسى ءومىر سۇرۋگە تىرىسادى جانە سوعان ۇمتىلادى. ءدال وسى موتيۆپەن كەزىندە ادام «وتتى يگەرسە», بۇگىندە «ايفون» ويلاپ تاپتى. بۇگىنگى كۇننىڭ نەگىزگى ۇرانداردىڭ ءبىرى – «جايلىلىقتا ءومىر ءسۇرۋ».
الەۋمەتتىك ءال-اۋقاتقا تولىق قول جەتكىزۋ ءۇشىن جاي عانا «ىڭعايلى» نەمەسە مولشىلىقتا ءومىر ءسۇرۋ جەتكىلىكسىز, «جايلىلىق» ادامنىڭ جۇرەگىندە ورىن الۋى كەرەك. مىسالى, ادامنىڭ جۇرەگى تىنىشتىق, كوڭىل كۇيى جاقسى بولسا, ول ەشقاشان ءوز-وزىنە قول جۇمسامايدى.
الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ بىرىندە قويىلعان ء«سىز ءۇشىن «جايلىلىق» دەگەن نەنى بىلدىرەدى؟» دەگەن اشىق سۇراققا عالامتور قولدانۋشىلارى: «ادام جانىنىڭ جايلىلىعى دەگەنىمىز سۇيىكتى جانە ساعان جاقىن ادامداردىڭ جانىندا بولىپ, اۋىرماي ءجۇرۋى», «جان تىنىشتىعى اۋىر نەمەسە نەگاتيۆتى ۋايىم جوق كەزدە ورنايدى», «جان تازالىعى بولۋى كەرەك, ياعني بارلىق ماسەلەلەر شەشىلگەن, ال شەشىلمەگەنى – شەشىم جولىندا» دەپ جاۋاپ بەرگەن.
دەمەك, جاننىڭ جايلىلىعى ماتەريالدىق الەم مەن الەۋمەتتىك ماسەلەلەرمەن, ياعني ۋايىم, شەشىلمەگەن ماسەلە جۇمىسقا ورنالاسۋ, نەسيە, وقۋ اقىسىن تولەۋمەن بايلانىستى بولۋى مۇمكىن. اتا-انالاردىڭ مۇنداي پروبلەمالارى تىكەلەي نەمەسە جاناما تۇردە بالالارعا اسەر ەتىپ, ۇيدەگى جالپى كوڭىل كۇيدى قالىپتاستىرادى. بۇگىندە ابدەن جۇمىسقا جەگىلگەن اتا-انالاردىڭ ءوز بالالارىنا نازار اۋدارۋعا ۋاقىتتارى دا جوق. وتباسىنىڭ تاربيەلىك فۋنكتسياسى بۇزىلعان. تاربيە تۇرعىسىندا بارلىق مىندەتتەردى اتا-انالار بالاباقشا نەمەسە مەكتەپ, جوعارى وقۋ ورنىنا بەرىپ قويعان. كوپتەگەن اتا-انالاردىڭ بالالارىمەن جاي وتىرىپ سىرلاسۋعا مۇمكىندىگى جوق. مىنە, وسىدان بارىپ جاسوسپىرىمدەر سۋيتسيدتەرىنىڭ سەبەپتەرى كورىنە باستايدى...
الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر بويىنشا كامەلەتكە تولماعاندار اراسىندا وزىنە قول جۇمساۋ وقيعالارىنىڭ شامامەن 70 پايىزىندا ولاردىڭ اتا-انالارىمەن قارىم-قاتىناستارىندا پروبلەمالاردىڭ بارى انىقتالعان. ودان كەيىنگى ورىندا وقۋ ورنىمەن بايلانىستى جانە دوستارىمەن اراداعى قيىندىقتار تۇر. نەگىزىنەن كوبىنە سەزىمگە بايلانىستى ماسەلەلەر جاسوسپىرىمدەردە جيىرەك كەزدەسەدى.
وتباسىنىڭ ۇيىتقىسى سۋيتسيد جاعدايلارىندا ماڭىزدى ءرول وينايدى. سەبەبى, دەرەكتەر ءوز-وزىنە قول جۇمساعان جاسوسپىرىمدەردىڭ جارتىسىنىڭ اتا-اناسىنىڭ بىرەۋى قايتىس بولعان نەمەسە تاستاپ كەتكەندىگىن كورسەتىپ وتىر. جاس وسكىن تىعىرىققا تىرەلگەندە, كوبىنەسە ومىردەن كەتۋدى ويلايدى. زەرتتەۋلەرگە سايكەس, 90 پايىز جاعدايدا ءجاسوسپىرىمنىڭ وزىنە-ءوزى قول جۇمساۋى دابىل سيگنالى. سوندىقتان الەۋمەتتىك ساياساتتاعى كەمشىلىكتەر ەرەسەكتەردىڭ ءوز-وزىنە قول جۇمساۋى جانە جاسوسپىرىمدەردىڭ سۋيتسيدتىك مىنەز-قۇلقىنا اسەر ەتەدى.
تسيۋريح ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زەرتتەۋشىلەرى 2000 جىلدان 2011 جىلعا دەيىن 11 جىل بويى الەمنىڭ 63 ەلىندە ءولىم تۋرالى جينالعان دەرەكتەرگە تالداۋ جۇرگىزدى. وسى ۋاقىت ىشىندە جىل سايىن 233 مىڭ ادام سۋيتسيدكە بارسا, ونىڭ 45 مىڭى تىكەلەي جۇمىسسىزدىق اسەرىنەن بولعان كورىنەدى. عالىمداردىڭ پىكىرىنشە, ەكونوميكالىق تۇراقتىلىق پەن دامۋ كەزەڭىندە ادامدار جۇمىسىن جوعالتىپ الۋدى كوبىرەك ۋايىمداپ, بۇل كەي جاعدايدا ءوزىن-ءوزى ولتىرۋگە يتەرمەلەيدى ەكەن.
ءوز-وزىنە قول جۇمساۋعا بەيىم بالالاردىڭ بەلگىلى ءبىر اۋىرتپالىعى بار الەۋمەتتىك ورتاسى بولادى: تۇرمىسىنىڭ ناشار بولۋى, تولىق ەمەس وتباسىدا ءوسۋى, جالعىزدىق جانە تاستاندىلىقتى باسىنان كەشۋى, ەرەسەك ادام قولداۋىنىڭ بولماۋى جانە ت.ب.
نەلىكتەن وتباسىلار تولىق ەمەس؟! قوعامدا جىل سايىن اجىراسۋ كولەمى ءوسىپ وتىرعاندىعى بەلگىلى. اجىراسۋدىڭ سەبەپتەرى – جۇمىسسىزدىق, وتباسىلار تابىسىنىڭ تومەن بولۋى جانە تۇرعىن ءۇي جوقتىعى سياقتى جانە ت.ب. الەۋمەتتىك ماسەلەلەر. ارينە, بۇل پروبلەمالار اجىراسۋدىڭ بارلىق جاعدايىندا سەبەپ بولا بەرمەيدى. الايدا اسىرەسە ءبىزدىڭ قوعامىمىزدا بۇل ماسەلەلەر وتكىر كۇيىندە قالىپ وتىر. سوندىقتان ەكونوميكالىق ماكروكورسەتكىشتەرى تۋرالى اڭگىمە بولعاندا ەڭ الدىمەن قوعامنىڭ وزىنە ءۇڭىلىپ قاراۋىمىز كەرەك: ازاماتتار وسى جەتىستىكتەردىڭ اسەرىن سەزىنىپ وتىر ما, جۇمىسسىزدار سانى قانشا, ەلدەگى تابىس دەڭگەيى قانداي, كەدەيلىك دەڭگەيى, نارەستەلەر ءولىمىنىڭ سانى, ءوز-وزىنە قول جۇمساۋ جانە ت.ب. سوندا عانا قوعامنىڭ نەمەسە ەل ءومىرىنىڭ قانشالىقتى دەڭگەيدە ەكەنىن كورە الامىز.
ەكونوميكالىق ءوسۋ ينديكاتورلارىنا ەمەس, اتاپ ايتقاندا, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك ءال-اۋقاتىنىڭ كورسەتكىشتەرىنە قاراپ ەلدەگى جۇرگىزىلىپ وتىرعان ساياساتتىڭ جەمىسىنە باعا بەرۋگە بولادى. ال الەۋمەتتىك قورعاۋ ءاربىر ادامنىڭ الەۋمەتتىك قاۋىپسىزدىكتى سەزىنۋىمەن ولشەنەدى.
قوعامنىڭ وركەندەۋى ءۇشىن بارىنە بىردەي جالاقى نەمەسە الەۋمەتتىك تولەمدەردى كوتەرۋدىڭ قاجەتى جوق. زاڭنىڭ اياسىندا ءاربىر جەكە ادام ءوزىنىڭ قابىلەتتەرى مەن دارىنىن دامىتىپ, ءوز ءىسىن ىلگەرى جىلجىتۋ ءۇشىن ناقتى تەتىكتەر بولۋى ءتيىس. الەۋمەتتىك يەرارحيا بويىنشا كوتەرىلۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن «الەۋمەتتىك ليفت» جۇمىس ىستەۋى كەرەك. قىسقاسى, ازاماتتار الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىكتى سەزىنگەندە عانا قوعامنىڭ الەۋمەتتىك, رۋحاني ت.ب. جاڭعىرۋىنا كۋا بولا الامىز. سوندا عانا ادامدار فيلوسوفيالىق ء(ومىردىڭ ماعىناسىن جوعالتۋ) جانە پسيحولوگيالىق (كۇيزەلىس, تورىعۋ), الەۋمەتتىك (الەۋمەتتىك قاناعاتتانباۋشىلىق, بەدەلى, مارتەبەسىن جوعالتۋ, جانە ت.ب.), ەتيكالىق, قۇقىقتىق جانە مەديتسينالىق وزدەرىنىڭ ءتۇرلى ماسەلەلەرىن ەڭسەرۋگە قابىلەتتى بولادى.
الەۋمەتتىك «ساۋ» قورشاعان ورتا جاساۋ ارقىلى عانا جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى ءسۋيتسيدتىڭ الدىن الۋعا بولادى. ال سۋيتسيد كورسەتكىشى قوعامنىڭ ەكونوميكالىق, ساياسي جانە الەۋمەتتىك دامۋىن ولشەيتىن «لاكمۋس» ىسپەتتەس. ءتۇپتىڭ-تۇبىندە ەكونوميكالىق ءوسىم قوعامعا قىزمەت ەتىپ, الەۋمەتتىك ومىرىمىزگە اسەر ەتۋى ءتيىس.
ايسۇلۋ مولدابەكوۆا,
الەۋمەتتانۋشى,
“Bilim Foundation” قوعامدىق قورىنىڭ قىزمەتكەرى
