سۋرەتتەردى تۇسىرگەن: ەرلان ومار, «ەگەمەن قازاقستان»
ءبىز دارىگەرمىز, ال شىنتۋايتىندا ءار ادامنىڭ تاعدىرى دا, ونىڭ ءدام-تۇزىنىڭ تاۋسىلۋ-تاۋسىلماۋى دا ۇلى جاراتۋشىنىڭ قولىندا. ءبىز ءومىر مەن ءولىمنىڭ اراسىنداعى سەبەپكەر ءتارىزدىمىز. سول جولدا ءبىلىمىمىزدى, بىلىگىمىزدى جۇمساپ, ۇيقىسىز تۇندەر وتكەرىپ, ساعاتتاپ وپەراتسيا ۇستەلىنىڭ جانىندا اياعىمىزدان تىك تۇرىپ, ءومىر ءۇشىن كۇرەسەمىز. پاتسيەنت ساۋىعىپ, ونىڭ ءوزى مەن جاقىندارى العىسىن ايتىپ جاتسا, شەكسىز قۋانىشقا بولەنەمىز, ال كەيدە...
وتىنەمىز, بۇكپەسىز بولىسكەن ويلارىمىزدى وقىرماندارعا ەش بۇلتالاقسىز جەتكىزسەڭىز العىس ايتار ەدىك, دەگەن «University Medical Center» كورپوراتيۆتىك قورىنىڭ قۇرامىنداعى انا مەن بالا ۇلتتىق عىلىمي ورتالىعىنداعى دارىگەرلەر.
ء جون كوردىك. سونىمەن...
كەسار تىلىگىنىڭ كەسەلى
كلينيكانىڭ جۇمىسىمەن تانىسۋ دالىزدەن-اق باستالىپ كەتتى. مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور گۇلنار مىرزابەكوۆا: ء«جۇرىڭىز, اكۋشەرلىك بلوكتى ارالاتىپ كورسەتەيىن», دەپ اڭگىمەسىن جۇرە جالعاعان. جۇزىنەن جىلىلىق ەسكەن گۇلنار سارقىتقىزى «اۋرۋحانا ىشىندە ينفەكتسيانى ورىستەتپەۋگە ۇلكەن ءمان بەرىلەدى. قاي ءبولىمنىڭ دە كىرەبەرىسىندە انتيسەپتيكالىق ەرىتىندى تۇرادى. سونىمەن قولىمىزدى ءسۇرتىپ بارىپ تابالدىرىق اتتاۋ قاعيداعا اينالعان, بۇل جالپىعا بىردەي, قىزمەتكەرلەردىڭ بارلىعى, پاتسيەنتتەر مەن كەلۋشىلەر دە سونى ساقتاۋى ءتيىس», دەگەن ەرىتىندىمەن قولىن ءسۇرتىپ جاتىپ. العاشقى بولىمشە جۇكتىلىك پاتولوگياسى ەكەن. ەرىنى مەن بەتىنىڭ رەڭى بىردەي اپپاق بولىپ كەتكەن ەلەنا اتتى اياعى اۋىر كەلىنشەك شىعىس قازاقستان وبلىسىنان كەلىپتى.
– ۇيدەگى كىشكەنتايىما قارايتىن ادام جوقتىعىنان دارىگەرگە ۋاقتىلى قارالا الماي, گەموگلوبينىم 49 بولعان سوڭ كۆوتامەن وسىندا جىبەردى. قازىر ءبىراز كوتەرىلدى, 70-كە جەتتى – دەسە, قورعالجىننان كەلگەن گۇلميرا بالا جولداسىنىڭ تولىق تومەندە جاتۋ قاۋپىمەن ءتۇسىپتى. گۇلنار سارقىتقىزى: «ساعان ەندى اۋرۋحانادان شىققان سوڭ دا قالادان كەتۋگە بولمايدى باسىڭ جاس, جاتىردى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن 37 اپتاعا جەتكەندە بالانى جارىپ الۋعا تۋرا كەلەدى, دارىگەرلەر ءتۇسىندىرىپ ايتقان بولۋى ءتيىس, ۇيگە شىققان سوڭ ءسال ءبىر قاۋىپ بىلىنسە جەدەل جاردەممەن وسىندا جەتۋىڭ كەرەك», دەپ ءتۇسىندىرىپ, ءبولىم مەڭگەرۋشىسى قارلىعاش توعىزباەۆانىڭ بولمەسىنە باستاپ كەلدى.
قارلىعاش تولەۋبايقىزى قازىرگىدەي اقپاراتتىڭ قولجەتىمدىلىگىنىڭ كەيدە پايداسى مەن زيانىنىڭ بىردەي تۇستارى بولادى دەيدى. «بولىمشەنىڭ تابالدىرىعىن اتتاماي جاتىپ بالانى قارىندى جارىپ الىڭىزدار دەپ بەبەۋلەپ ەستى شىعارادى. سەبەبى, ينتەرنەتتەن ونداي وتانى 3-4 رەت جاساۋعا بولاتىنىن وقىپ العان. جاندارىن اۋىرتقىلارى كەلمەيتىن ايەلدەر كوبەيۋدە. تولعاقسىز بالا ومىرگە كەلە مە, وپەراتسيانىڭ اتى وپەراتسيا, ەڭ دۇرىسى – تابيعي جول. ال ولار كەسار تىلىگىن جاسا دەپ تالاپ قويادى. ءبىز 10 پايىز مۇمكىندىكتىڭ ءوزىن پايدالانىپ, تابيعي جولمەن بوساندىرساق دەيمىز. ارينە, انا مەن بالانىڭ ومىرىنە قاۋىپ تونگەن جاعدايدا باسقا جول جوق» دەيدى.
42 جاستاعى ايەل بەسىنشى بالاسىن ومىرگە اكەلگەن ەكەن. العاشقى بالالارى كەسار تىلىگى ارقىلى جارىق كورسە, ەندى اراعا جىلدار سالىپ ءوزى تۋىپتى. «دارىگەرلەر بىلەدى عوي. ەگەر ايتقاندارىن تىڭداپ, ەندى ءوزىڭىز بوساناتىن جاعدايعا جەتتىڭىز دەگەندە اياعى اۋىرلاسا ەش تىلىكسىز-اق تۋعا بولادى. پىشاقتىڭ اتى پىشاق, ءبىر رەت تىلىك جاساتقاننان بىرنەشە رەت ءوزىڭ تۋعانىڭ ارتىق. تولعاق نارەستەڭدى قولىڭا الىپ ەمىزگەن ساتتە-اق ۇمىتىلادى, ال بالا قۋانىشىن نەمەن ولشەۋگە بولادى», – دەيدى ءجۇزى گۇل جايناعان باقىتتى انا.
– ءبىزدىڭ ورتالىققا ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماعىنان – دەيدى دارىگەر حيرۋرگ رۋسلان ءبىلال – ۋلترادىبىستىق زەرتتەۋدەن نارەستەسىنىڭ بويىندا ءتۋابىتتى اقاۋ انىقتالعان جۇكتى ايەلدەر جەتكىزىلەدى. ونىڭ ۇستىنە جەتىلمەي تۋعان بالانىڭ اتى جەتىلمەي تۋعان. شارانانىڭ ىشكى ورگاندارىندا وپەراتسياسىز وزدىگىنەن ورنىنا كەلمەيتىن اقاۋ كوپ بولادى. جاڭا جەزقازعان تۇرعىنىنىڭ بالاسىنىڭ وڭەشىنە جانە تىك ىشەگىنە جاساعان وپەراتسيادان شىقتىم. 1 جارىم كەلى تۇراتىن بالانىڭ اۋەلى جىلانكوزىن جاۋىپ بارىپ جوعارىداعى ەكى وپەراتسيانى اتقاردىق. سوندا الاقانعا سىيىپ كەتەتىن شاراناعا 3 بىردەي وتا جاسالىندى. مۇنداي جاعدايلار ءجيى كەزدەسەدى, 500 گرامداعى بالاعا دا وپەراتسيا قاجەت. قايتەمىز, نارەستەنىڭ ءومىرى ءۇشىن كۇرەسەمىز. بۇرىن ءتىلىپ جاسايتىن وپەراتسيالاردىڭ قازىر كىشىينۆازيۆتى تۇرلەرىن اتقارامىز, – دەيدى.
ال نەونتولوگيا بولىمىندەگى اينەكتىڭ ار جاعىندا مەدبيكە ەم جاساپ جاتقان نارەستە تۋعانىندا 750 گرامم بولىپتى. ارادا وتكەن 29 اپتادا كۇردەلى وپەراتسيانى ارتقا تاستاعان قۇرتاقانداي قىزىلشاقا تىرباڭ-تىرباڭ ەتىپ, ءوزىنىڭ ءتىرى ادام, جان يەسى ەكەنىن كورسەتىپ جاتىر.
JCI
ورتالىق 2012 جىلى تمد ايماعىندا تۇڭعىش رەت حالىقارالىق JCI سەرتيفيكاتىنا يە بولىپتى. قالتاسى كوتەرەتىن ادام ەل كورەدى, جەر كورەدى, بيزنەسىن دامىتۋعا جاڭا كەڭىستىكتەر قاراستىرادى. سوندا ول جۇرگەن جەرىندە اۋىرىپ قالعانداي بولسا, JCI ستاندارتىن يەلەنگەن كلينيكاعا قورىقپاي بارادى ەكەن. ال ونى الۋدىڭ ءوزى وتە ۇلكەن مىندەتتەر جۇكتەيدى دە, كلينيكالار ءۇشىن ونىڭ تالاپتارىنا جاۋاپ بەرۋدە تازالىق, اۋرۋحاناىشىندەگى ينفەكتسيامەن كۇرەس, دياگنوزى قويىلعان پاتسيەنتتەردى حاتتاماعا سايكەس ەمدەۋ, دياگنوز انىقتاۋ, زەرتحانالىق جۇمىستارداعى زەرتتەۋ, تاماقتانۋ, اقپاراتپەن قامتاماسىز ەتۋ, ساراپتاۋ, قىسقاسى, اۋرۋحاناىشىلىك تارتىپكە دەيىن ءبارىن قايتا قاراستىرىپ, ۇلكەن سۇزگىدەن وتكىزىپ, ستاندارتقا جاۋاپ بەرەتىندەي ەتۋ قاجەت ەكەن.
JCI تالاپتارىنىڭ بارلىعى پاتسيەنت ءومىرىنىڭ قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن جاسالعان. «سىزدەردىڭ حاتتاما بويىنشا ەمدەۋ دەگەندەرىڭىزدى تۇسىنبەدىم, ول قالاي دەيمىن؟» – دارىگەرگە. ماسەلەن, كەسار تىلىگى جاسالعان ناۋقاستار ءبىر كلينيكالىق حاتتاما بويىنشا, ال ءوزى تۋعاندار ەكىنشى كلينيكالىق حاتتاماعا سايكەس ەم الادى, قانداي زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلەدى, بارلىعى حاتتاماعا جازىلادى. سونىڭ ارقاسىندا مەديتسينالىق كومەكتى جاقسارتۋ ۇزدىكسىز اتقارىلىپ كەلەدى. ءبىز ءۇشىن پاتسيەنتتەردەن تۇسكەن ءاربىر سىن, ەسكەرتۋ كومەك دەپ ەسەپتەلەدى دەيدى, دارىگەر ايجان جۇنىسحانقىزى.
وتاندىق مەديتسينانى داتتايتىندار كوپ. ال شىنىنا كەلگەندە اۋا جەتىسپەي, ءولىم اۋزىندا جاتقان انانى دا, بالانى دا امان الىپ قالۋ وڭاي ەمەس. ەكمو اتتى اپپاراتتىڭ كومەگىمەن 1 مينۋتتىڭ ىشىندە 4 ليتر قاندى وتتەگىمەن بايىتىپ, سول ۋاقىتتىڭ ىشىندە ناۋقاسقا قايتا قۇيۋ ارقىلى قانشاما ۇزىلگەلى تۇرعان ءۇمىت قايتا جالعاندى, دەگەن رەانيماتسيا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى گۇلنار تولەۋحانقىزىمەن اڭگىمەلەسىپ, وپەراتسيالىق بلوككا كەلدىك. قالاي ۇلگىرگەنىن قايدام, جاڭا عانا سويلەسىپ كەتكەن دارىگەر جانتالاسا كيىمىن اۋىستىرىپ جاتىر. وپەراتسيا ۇستىندەگى ايەلدىڭ جاعدايى اۋىر. دارىگەر ءۇشىن ءاربىر سەكۋندتىڭ قانشالىقتى ماڭىزى بار ەكەنى ءار قيمىلىنان كورىنەدى.
بالالار ونكولوگياسى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى داير جۇبانىش ۇلى «كوپ ادامدار ءبىزدىڭ قاي اۋرۋدى قالاي ەمدەيتىنىمىزدى ءبىلىپ الماستان ۇشقارى ويلار ايتىپ قالادى. ءتىپتى بىزدە ەمدەۋگە بولاتىن بالاسىن شەتەلگە الىپ كەتەتىندەر بار. وتكەندە الەۋمەتتىك جەلىدە ءبىزدىڭ ورتالىق تۇگىل استاناعا كەلىپ كورمەگەن ءبىر ادام ءبىزدىڭ دارىگەرلەرگە قارسى پوست جازىپتى. مەن ول كىسىنى شاقىردىم. كەلىپ كورىڭىز, مەملەكەت تاراپىنان قانشا اقشا بولىنەدى, قانداي ەم جاسالادى, جازىلىپ شىعىپ جاتقان بالالاردى كورىڭىز, ال سىرتتان عايبات ايتۋ جارامايدى دەدىم. مەملەكەت ميللياردتاپ قارجى ءبولىپ جاتىر. بۇل قازاقستاندىقتار ءۇشىن ماقتانارلىق جاي. مىسالى, حالىقارالىق باسقوسۋلارعا بارعانىمىزدا, وزىق ەلدەردىڭ دارىگەرلەرىمەن تەرەزەمىز تەڭ تۇرادى. ويتكەنى ولار ەمدەيتىن ءادىس, قولداناتىن مەتوديكا, اپپاراتتار مەن تەحنولوگيالاردىڭ ءبارى بىزدە بار. مەديتسينادا حالىقارالىق ورتاق ستاندارتتاردى باسشىلىققا الۋدىڭ ماڭىزى وتە زور. ماسەلەن, سولتۇستىك كورشىلەرىمىزدە مۇنداي پروبلەما بار, ولار تۇسىنە الماي جاتقان ستاندارتتاردى ءبىز قولدانىسقا الدەقاشان ەنگىزىپ قويعانبىز.
ەلىمىزدە وتە سيرەك اۋرۋعا شالدىققاندار بار. ولار كوپ بولماۋى مۇمكىن, بىراق, قاجەتتى ءدارىسى الەمدە ءبىردى-ەكىلى عانا, سوندىقتان باعالارى وتە قىمبات. الايدا مەملەكەت سول ءدارىنى ساتىپ الىپ, ادامدى مۇگەدەكتىكتەن قۇتقارىپ, قالىپتى جۇمىس ىستەي الاتىنداي دارەجەگە كەلتىرۋدە. مۇنداي كومەك كورسەتىپ جاتقان ەلدەر وتە سيرەك. قانشاما پاتسيەنت تىركەلگەن جەرلەرىندە تەگىن ءدارى الۋدا.
2012 جىلدان بەرى ەلىمىزدە ونكواۋرۋلارعا قاجەتتى سۇيەك كەمىگىن اۋىستىرۋ جۇرگىزىلۋدە, الايدا سوعان قاجەت دونور تابۋ قيىن. تابىلعان كۇندە بەرۋگە تاۋەكەل ەتپەيدى, قورقادى. بۇل اقپاراتتىڭ دۇرىس جەتكىزىلمەۋىنەن, كەمىكتى الۋ كەزىندە دونورعا زيان تيمەيتىنىنەن بەيحابار بولۋدان دەپ ويلايمىز.
بىزدە وزىق تەحنولوگيالار, تيىمدىلىگى جوعارى ءدارى-دارمەكتەر قولدانىلادى. ونكولوگيالىق اۋرۋلار, ونىڭ ىشىندە بالالار ءۇشىن ەمدى مەملەكەت ءوز موينىنا العان, – دەيدى.
ساباعىنان قول ۇزبەگەن بۇلدىرشىندەر
ونكوپاتسيەنتتەردى ەمدەيتىن ءبولىم. كادىمگى سىنىپ بولمەسى. «بالالار مۇندا ۇزاق جاتادى. ارنايى كەلىپ وقىتاتىن مۇعالىمدەر بالالاردىڭ جايىنا قاراپ ساباق بەرەدى. ال شىنىندا مۇنىڭ پسيحولوگيالىق, مورالدىق اسپەكتىسى كوپ دۇنيە. كوپ بالا ساباعىمىزدان قالىپ قويدىق دەپ, تەرەزەدەن قاتارلارىنىڭ پورتفەلدەرىن اسىنىپ مەكتەپكە بارا جاتقانىن كورگەندە جاسىپ قالادى. ال ەم قابىلداپ, اۋرۋدان جازىلۋدا كوڭىل-كۇي احۋا-
لى ۇلكەن ءرول اتقارادى», دەيدى دارىگەرلەر.
– عىلىمي ساراپتاۋدان, سان تاجىريبەدەن ءوتىپ, بەكىگەن حاتتاماعا سايكەس ەم جۇرگىزگەنىڭمەن بارلىق اعزا دا, ادامداردىڭ تاعدىرى دا بىردەي ەمەس. ەمدى بالا اعزاسى قالاي قابىلدايتىنى دا بەلگىسىز. اتا-اناعا سونىڭ ءبارىن ءتۇسىندىرىپ, بالاعا پسيحولوگيالىق تۇرعىدان كومەكتەسۋدى سۇرايمىز. كەيدە ايتقانىمىز جۇرەكتەرىنە جەتىپ جاتادى, كەيدە ءبىزدى ەستي المايدى. وعان كىنالامايمىز, ويتكەنى ولاردىڭ ءوزى پسيحولوگيالىق تۇرعىدان شيرىعىپ تۇرادى. بۇل دارىگەر ءۇشىن دە وتە اۋىر جۇك. كۇندەلىكتى جاس ءسابيدىڭ قينالعانىن كورۋ, قانشا ەمدەسەڭ دە وڭ ناتيجە بەرمەۋىنە كەلىسۋ قيىن. سوتتاسىپ جاتاتىندار دا بار.
ال بالاسى جازىلىپ شىققان اتا-انانىڭ العىسىن ەستىگەندە توبەڭ كوككە جەتەدى, – دەگەن دارىگەر سوزىنەن سوڭ قۋانىشقا بولەنگەندەردىڭ العىس ايتقان جازبالارىن كوردىم. پاراقتاپ وتىرىپ, قانشاما تاعدىردىڭ ۇزىلمەي قايتا جالعانىپ, شاتتىققا بولەنگەنىن اڭدادىم.
ورتالىق ديرەكتورىنىڭ كلينيكالىق ماسەلەلەر بويىنشا ورىنباسارى ماعريپا ەمبەرگەنوۆا: ء«بىز قاتەلىك جىبەرگەن ادامدى جازالاۋ باعىتىن تاڭدامادىق. ءبىرىنشى كەزەڭدە, ول ادامنىڭ وزىنە كومەك كورسەتىپ, كۇيزەلىستى جاعدايدان شىعۋىنا جاردەم جاساۋدى جولعا قويدىق. ەكىنشى, جۇمىستى ۇيىمداستىرۋدا كەتكەن ولقىلىقتى جوندەۋ ءۇشىن قىزمەتكەردى وقىتامىز, ول ۇيرەتۋ, كورسەتۋ كەزەڭىنەن وتەدى. قولدانىپ جۇرگەن ستاندارتتاردا جەتىسپەۋشىلىك بولسا ونى دا جوندەيمىز. تەك جاعداي ءۇشىنشى رەت قايتالانسا عانا قىزمەتكەر جاۋاپ بەرەدى. ال وسىنى بىلگەن ءبىزدىڭ بارلىق قىزمەتكەر ءاربىر ينتسيدەنتتى كورسەتۋدەن قورىقپايدى.
دارىگەر – ادام ومىرىنە تىكەلەي جاۋاپتى ماماندىق. روبوتتى بولشەكتەردى ءبولىپ قايتا قۇراستىرۋعا بولار, ال ادام اعزاسىن تۇپكىلىكتى زەرتتەۋ مۇمكىن ەمەس, جاراتىلىس قۇپياسى ادام مۇمكىندىگىنەن تىس, وسىنى جۇرتشىلىق تۇسىنسە ەكەن. ال دارىگەر ادام بالاسىن, ونىڭ ىشىندە, اسىرەسە جاڭا كوكتەپ كەلە جاتقان شىبىقتىڭ, جاۋقازىننىڭ ەرتە سولعانىن, ءۇمىتتىڭ جانباي جاتىپ سونگەنىن قالامايدى. 5 پايىزىندا اۋرۋ نەبىر جەتىلدىرىلىپ قابىلدانعان ستاندارتقا باعىنبايدى, تاۋەكەل قالاي بولعاندا دا بار. سوندىقتان كىنادان گورى دارىگەر جانىن ءتۇسىنۋ بولسا دەيمىز. بارلىق ناۋقاس ەمدەلىپ كەتسە, جەر بەتىنە ادام سىيماس ەدى, جاراتقاننىڭ دەگەنى بولاتىنىن دا ۇمىتپاۋ كەرەك», – دەدى.
انار تولەۋحانقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
