ال ەۋرازيا كەڭىستىگىنىڭ ورتا تۇسىنداعى حالىقتاردىڭ باسىن قايتا ءبىر قوسقان كەڭەس وداعىنىڭ عۇمىرى قىسقا بولعاندىعى بارىمىزگە بەلگىلى. بىراق سونىڭ وزىندە ءارتۇرلى ماقساتتاعى, دامۋ دەڭگەيى ءارتۇرلى حالىقتاردان باسىن قۇراپ, قىسقا مەرزىمنىڭ وزىندە ولاردى سۋشا ساپىرعان ۇدەرىستەردى تۋىنداتقان بۇل ساياسي الىپ قۇرىلىمنىڭ قازاقستاندى ەكونوميكالىق تۇرعىدان كۇشەيتىپ, كوزىن اشىپ, ساۋاتتاندىرىپ كەتكەندىگىن ەشكىم جوققا شىعارا قويماس.
كەڭەس وداعى قۇلاعاننان كەيىن وڭىردەگى حالىقتاردى قايتا قوعامداستىرۋ ۇدەرىسىنىڭ بەلەڭ الا باستاعاندىعى بەلگىلى. ءوز تاۋەلسىزدىگىن تۋ ەتىپ كوتەرگەن قازاقستان مۇنداي ەكونوميكالىق ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ ەشقايسىسىنان باس تارتقان ەمەس. قايتا سولاردىڭ ءبىرازىنىڭ باستاماشىسى بولىپ كەلەدى. ويتكەنى اتا-بابادان مۇرا بولىپ كەلە جاتقان بايتاق ولكەمىزدىڭ رەسۋرستىق الەۋەتىن اشۋ بىزگە كوپتەگەن ارتىقشىلىقتار بەرىپ, جەدەل دامۋىمىزعا سەپتەستىگىن تيگىزبەك. قىسقاسىن ايتقاندا, شيكىزاتقا باي قازاقستانعا ۇلكەن تۇتىنۋ رىنوكتارى قاجەت بولىپ وتىر.
ادامزاتقا ەكونوميكالىق تۇرعىدان ينتەگراتسيالانۋدىڭ سوڭعى ۇلگىسىن باتىس ەۋروپا ەلدەرىنىڭ كورسەتكەنى بەلگىلى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن قۇرىلعان ەۋروپا وداعىن مىسە تۇتپاعان بۇل ءوڭىردىڭ حالقى ءىرى مەملەكەتتەر گەرمانيا مەن فرانتسيانىڭ تىزە قوسىپ, كۇش سالۋىمەن ورتاق ۆاليۋتامەن جۇمىس ىستەيتىن ەۋروايماق قالىپتاستىردى. قىسقاسى, ءبىز ءبولىنىپ جاتقاندا, ولار بىرىگىپ جاتتى.
ءبارى دە دۇرىس باعىتتا ءوربىپ كەلە جاتقان سەكىلدى ەدى, ەۋروپا وداعى ەلدەرىنە الدىمەن جولىققان سىن مۇناي مەن گاز باعاسىنىڭ كۇرت كوتەرىلۋى تۇرىندە كەزدەستى. مۇناي باعاسى 140 دوللارعا دەيىن كوتەرىلگەن تۇستا كولىكتىڭ ءبارى بەنزينمەن جۇرەتىن, ءۇيدىڭ ءبارى گازبەن جىليتىن, بىراق وزدەرىنىڭ بۇل تۇرعىداعى تابيعي رەسۋرستارى تىم شەكتەۋلى كارى قۇرلىق ەلدەرىنىڭ ەكونوميكاسى العاش رەت سىر بەردى. مۇنىڭ ءوزى ارتىنشا اۋىر سوققان ەكونوميكالىق داعدارىسقا ۇلاستى دا, شاڭىراعى جاڭا كوتەرىلگەن ورتاق ءۇي – ەۋروايماق ىشىنەن داۋ شىقتى. ءبىر ۇلتتىڭ ەكىنشى ۇلتقا ماسىل بولماق ىڭعايى بار ەكەندىگى سەزىلىپ قالدى. بىراق قازىرگى وركەنيەت كوشىن باستاپ كەلە جاتقان ەلدەر بولعاندىقتان, مۇنىڭ دا ىڭعايىن تاپقان سەكىلدى ەدى. بانكروتقا ۇشىراي جازداعان ەلدەرگە اياماي كومەك ۇسىنىپ, ەكىنشى جاعىنان سونداي ەلدەردەگى حالىققا جاسالاتىن الەۋمەتتىك كومەك تۇرلەرىن قاتاڭ شەكتەۋ ساياساتىن جۇزەگە اسىرا وتىرىپ, جاسىل ەنەرگەتيكاعا قاراي كۇرت بەت تۇزەدى. مىنە وسى تۇستا مۇناي مەن گاز باعاسى دا تومەندەپ, مامىراجاي شاقتىڭ شەتى كورىنە باستادى.
بىراق «جۇت جەتى اعايىندى» دەگەن راس ەكەن, الدە بۇل كەزىندە جاسالىنعان كۇنانىڭ بۋمەرانگ تۇرىندە قايتا ورالىپ يەسىن تابۋى ما ەكەن, قيىندىقتان ەندى ەس جيناي باستاعان ەۋروپا ەلدەرى قازىرگى جاھاندانۋ ۇدەرىسىنىڭ ىقپالىمەن كەزىندە وزدەرى وتارلاعان افريكا ەلدەرىنىڭ بوسقىن حالىقتارىنىڭ تاسقىنىنا تاپ بولدى. ەۋروپانىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە ميگرانتتار وقيعاسى كۇرت بەلەڭ الدى. بۇعان قۇرلىقتىڭ نەگىزگى تىرەك ەلدەرى بولىپ تۇرعان ەڭبەكشىل گەرمانيا, مادەنيەتشىل فرانتسيا ءتوزىپ باقتى. بىراق اريستوكرات انگليا ىرگەسىن بىردەن اۋلاق سالدى. انگليا وداقتان شىعىپ كەتتى. ونى ايتاسىز, كەزىندەگى وتارلاۋ ساياساتىن العاشقى بولىپ باستاپ, وسىدان مول بايلىققا كەنەلۋىنىڭ ارقاسىندا ەۋروپاعا ۇستەمدىگىن جۇرگىزبەك بولعان, قازىرگى كۇنى ءوز بەتىمەن تىرلىك كەشىپ جاتقان يسپانيانىڭ ىشىنەن شۋ شىعىپ, ەڭ باي پروۆينتسياسى كاتالونيا بولىنەمىز دەپ وتىر.
ەۋروكوميسسيا باسشىسى جان-كلود يۋنكەر انگلياسىز ەۋروپا وداعىنداعى وقيعالار الداعى ۋاقىتتا بەس ءتۇرلى ستسەناري بويىنشا ءوربۋى مۇمكىن ەكەندىگىن ايتىپ وتىر. سونىڭ ءبىرىنشىسى – قازىرگى ينتەگراتسيالانۋ باعىتى ساقتالىپ, ەو-دا قالاتىن 27 ەل باياعىشا بىرلەسىپ جۇمىس ىستەي بەرەتىن بولادى. الايدا يۋنكەردىڭ پىكىرىنشە, كوشى-قون داعدارىسىنىڭ كەسىرىنەن ەو-دا الاۋىزدىق تۋىنداپ, مەملەكەتتەردىڭ بىرلىگى بۇزىلۋى مۇمكىن.
ەكىنشى ستسەناري بويىنشا ەۋروپالىق وداق باسشىلىعى ينتەگراتسيالىق ساياسي ماسەلەلەردى ىسىرىپ قويىپ, الدىمەن ەو-نىڭ ىشكى نارىعىن دامىتۋعا كۇش سالۋى كەرەك. الايدا ەو يۋنكەردىڭ پىكىرىنشە, بىرلەسكەن ساۋدانى دامىتۋعا ەڭ اۋەلى قۇرلىقتاعى رەسۋرستار تاپشىلىعى قولبايلاۋ تۋدىراتىن بولادى.
ءۇشىنشى ستسەناري بويىنشا ءار ەل وزىنشە دامۋ باعىتىن ۇستايتىن بولادى. بىراق مۇنىڭ دا سۇرقىلتايى بار. اركىم ءوزىنىڭ شاماسىمەن ءومىر سۇرگەن جاعدايدا ەو ەلدەرىنىڭ ىشىندەگى مەملەكەتتەر بىرنەشە توپقا جىكتەلىپ كەتۋى مۇمكىن. ساراپشىلار مۇنداي جاعدايدا ەو-نىڭ بولاشاعى ب ۇلىڭعىر ەكەندىگىن ايتىپ وتىر.
ءتورتىنشى ستسەناريدىڭ ەرەكشەلىگى سالالاردى ءبولىپ الۋعا كەلىپ تىرەلەدى. مۇنداي جاعدايدا ەو ەلدەرى از شىعىن جۇمساي وتىرىپ, جوعارى تيىمدىلىككە قول جەتكىزە العان بولار ەدى. «بىراق ءار مەملەكەت ءوزىنىڭ باسىم سالالارىن ءبولىپ العاندا, قورعانىس پەن شەكارا ماسەلەسى زارداپ شەگۋى مۇمكىن ەكەنى جوققا شىعارىلمايدى», دەيدى يۋنكەر.
بەسىنشى ستسەناري «ەۋروپالىق وداققا جاقسى نارسەنىڭ ءبارى بارلىق مەملەكەت ءۇشىن جاقسى» دەگەن ۇران اياسىندا ءوربۋى مۇمكىن. ياعني ەو ەلدەرى تىزە قوسا وتىرىپ ەو-نىڭ قۋاتىن الەم بويىنشا ارتتىرۋعا كۇش سالاتىن بولادى. «دەگەنمەن, مۇنداي جاعدايدا ەو-عا سەنىمسىزدىكپەن قارايتىن مەملەكەتتەردىڭ كەرى رەاكتسياسى پايدا بولىپ, ۇلتتىق بيلىكتىڭ السىرەۋى تۋرالى پىكىرلەر قىلاڭ بەرۋى مۇمكىن», دەپ توپشىلايدى ەو باسشىسى.
قىسقاسىن ايتقاندا, ەو-نىڭ بولاشاعى جارقىن ەكەندىگىن بىلدىرەتىن 100 پايىزدىق ستسەناري بولماي وتىر. ونىڭ ۇستىنە, الەمدىك قارجى جۇيەسىندەگى قازىرگى كەلەڭسىزدىكتەردەن قايتا تۋىنداۋى مۇمكىن ەكونوميكالىق داعدارىستار ادامداردىڭ بارلىعىنا بىردەي باقۋاتتى تۇرمىس مۇمكىندىكتەرىن بەرگەنىمەن, جەدەل قارتايىپ كەلە جاتقان, ونىڭ ۇستىنە تۇرمىسقا قاجەتتى نەگىزگى تابيعي رەسۋرستار تاپشىلىعىنا ۇرىنىپ وتىرعان ەۋروپاعا قالاي اسەر ەتۋى مۇمكىن؟ بۇل دا ءالى باسى اشىلماعان ماسەلە.
كوپتەگەن ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, قازىرگى ۋاقىتتا ەۋروپانى ەكى ماسەلە جۇدەتىپ تۇر. ونىڭ ءبىرىنشىسى – تۇتىنۋ نارىعىنىڭ قابىلەتى زور ەۋروپادا تابيعي شيكىزات رەسۋرستارىنىڭ تاپشى بولا باستاۋى. ەكىنشىسى – وزىندىك ەڭبەك كۇشتەرىنىڭ قارتايۋى. مىنە سوندىقتان دا كارى قۇرلىق ەلدەرى اقش-تىڭ ەكونوميكالىق قۋاتىنا ارقا تىرەگەنىمەن, ەكىنشى جاقتان العاندا تابيعي رەسۋرستارعا باي رەسەيگە جالتاقتاي قاراۋعا ءماجبۇر. افريكا مەن ازيا ەلدەرىنەن تولقىنداي اعىپ كەلىپ جاتقان بوسقىندار پروبلەماسىنا كەڭقولتىق قاباق تانىتۋىنىڭ ءوزى دە وسىدان تۋىنداپ جاتۋى مۇمكىن.
ال ءبىزدىڭ ازيالىق وڭىردە جاعداي بۇعان قاراعاندا باسقاشا وربۋدە. باتىس ەلدەرىنىڭ وزىنە قاتىستى سانكتسيالىق ساياساتىنان قىسىم كورگەن رەسەي سوڭعى جىلدارى ازياعا قاراي بەت بۇردى. مۇناي مەن گازعا باي تاياۋ شىعىس ەلدەرىنىڭ رەسەيمەن تابيعي رەسۋرستاردىڭ باعاسى جونىندەگى مۇڭى بىردەي بولىپ شىقتى. بۇل فاكتور رەسەي مەن تاياۋ شىعىس ەلدەرىنىڭ اراسىن جاقىنداستىرا تۇسۋگە جول اشىپ وتىر.
ەكىنشى جاعىنان كەلسەك, عاسىرلىق ۇيقىدان قايتا ويانعان الىپ قىتايدىڭ بەينەسىندە ازيادا اسا قۋاتتى ەكونوميكالىق ورتالىق پايدا بولىپ ۇلگەردى. ونىڭ تۇرمىسى مەن تۇتىنۋشىلىق مۇمكىندىكتەرىنىڭ جىلدان جىلعا قارقىنداي ءوسۋى الەمىڭ كوپتەگەن ەلدەرىنىڭ قىتايعا قاراي تارتىلۋ ۇدەرىسىن تۋىنداتۋدا.
وسى رەتتە ساراپشىلار قىتايدى قوسا قامتيتىن شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ ەلدەردى بىرىكتىرۋشىلىك الەۋەتىنە ۇلكەن ءۇمىت ارتۋدا. وسىنى راستاعانداي, ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا وتكەن وسى ۇيىمنىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىندا شىۇ-نىڭ ەركىن ساۋدا ايماعى قۇرىلۋى مۇمكىن ەكەندىگى ايتىلىپ قالدى.
ەكىنشى جاعىنان العاندا, قىتايدىڭ ء«بىر بەلدەۋ – ءبىر جول» باعدارلاماسى ءححى عاسىردىڭ ەڭ ءىرى جوبالارىنىڭ ءبىرى رەتىندە الداعى ۋاقىتتا الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىن ەكونوميكالىق تۇرعىدان بىرىكتىرۋى مۇمكىن ەكەندىگىن ساراپشىلاردىڭ ەشقايسىسى جوققا شىعارمايدى. بىلايشا ايتقاندا, بۇل جوبانىڭ يدەولوگياسى قازىردىڭ وزىندە ايقىن بولىپ وتىر: قىتايدان باستاپ, ارالىق ەلدەردى كوكتەي ءوتىپ بارىپ, ەۋروپانى قامتيتىن, ودان ءارى باسقا قۇرىلىقتارعا شىعاتىن اسا ءىرى ترانزيتتىك ساۋدا جولى اشىلماق. بۇل كونە جىبەك جولى جاڭا قىرىنان قايتا ويانادى دەگەن ءسوز. مۇنداي ساۋدا جولىنىڭ پايدا بولۋى جول بويىنداعى ەلدەردىڭ بارىنە پايدالى بولىپ شىعۋى ءتيىس. قىسقاسى, جوبا ناقتى ءبىر ءتيىمدى ەكونوميكالىق نەگىزگە سۇيەنىپ وتىر جانە ونىڭ تارتىمدى بولاتىنى دا وسىدان.
ارينە الەمدىك الىس-بەرىستىڭ دۇرىس قالىپتاسۋى جانە بولاشاعى جارقىن بولۋى ءۇشىن ازياعا مىعىم دا گۇلدەنگەن ەۋروپا قاجەت. ونداعى ەلدەر بىرىگىپ دامي ما, جوق الدە ءبولىنىپ دامي ما, بۇل ولاردىڭ وزدەرىنىڭ شارۋاسى, بىراق عاسىرلار بويى وركەنيەت تۇعىرى, عىلىم مەن مادەنيەت بەسىگى بولىپ كەلە جاتقان تابيعاتى جاڭعا جايلى قۇرلىقتىڭ الداعى ۋاقىتتا مىعىم تۇتىنۋشىلىق رىنوك رەتىندە ساقتالۋىنا الەمنىڭ بارلىق ەلدەرى دە مۇددەلى دەپ ايتۋعا بولادى.
سونىمەن سايىپ كەلگەندە ايتارىمىز, ەۋروپانىڭ بۇرىنعىداي ءوز بەتىمەن دامي بەرۋگە كۇشى قالماي بارادى. بۇل جاعداي ەۋروپالىقتاردىڭ ەندىگى كەزەكتە سەرپىندى دامي باستاعان ازيالىقتارعا شەكەسىنەن شىرەنە قارايتىن ساياساتىن شەكتەۋ قاجەتتىگىن كورسەتىپ وتىر. ەكىنشى جاقتان الىپ قاراعاندا, بۇكىل ادامزات قاۋىمىندا ەۋروپانى مامىراجاي تىرشىلىكتىڭ ورتاق ءۇيى رەتىندە قابىلدايتىن ۇعىم قالىپتاسىپ كەلەدى. الەمنىڭ كوپتەگەن ساياساتكەرلەرى ەۋروپا ەلدەرىنىڭ قازىرگى ۇستانىپ وتىرعان باعىتى – ۇجىمشىلدىق رۋحى مەن الەۋمەتتىك مامىلەگەرلىگىن ادامزاتتى بولاشاققا نەعۇرلىم قاۋىپسىز باستايتىن جول رەتىندە باعالاۋدا. وسىنىڭ بارلىعى قوسىلا كەلىپ, ەۋرازيالىق يدەيانىڭ بولاشاعى جارقىن ەكەندىگىن كورسەتەدى.
سۇڭعات ءالىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
