«ابىرالىعا باراتىن كىم بار؟»

«قىرىق جىل پوليگون زاردابىن تارت­قان, ءالى دە تارتىپ كەلە جاتقان ابى­رالى وڭىرىنە مەملەكەتتىك دەڭگەيدە كوڭىل بولەتىن كەز جەتتى دەپ ويلايمىز. 1989 جىلى ارنايى جارلىق شىعارىپ, اتوم اجداھاسىن ءبىرجولا تۇنشىقتىرعان ەلباسىمىزدىڭ قام­قورلىعىنا قاينار حالقىنىڭ ايتار العىسى شەكسىز. دەگەنمەن دە ءدال قازىرگى ۋاقىتتا تالاي تالانتتاردى دۇنيەگە اكەلگەن شەجىرەلى ولكە نازاردان تىس قالىپ, وڭىردەگى حالىق سانى جىلدان-جىلعا ازايىپ, مەك­تەپ­تەردىڭ جابىلىپ جاتقانى ءبىزدى قاتتى الاڭداتادى. قازىر شەكارالىق جانە بۇرىن جابىلىپ قالعان اۋداندار مەملەكەت قامقورلىعىنا الىنىپ, ءتىپتى كەيبىرىنىڭ قايتا قۇرىلعالى جاتقانىن ەستيمىز. بۇل رەتتە ابىرالى وڭىرىنە دە باسىمدىق بەرىلىپ, ايماق حالقىنا ءتيىستى جاعدايلار جاسالسا دەيمىز. يادرولىق سىناق زاردابىن تارتقان, ات توبەلىندەي از قالعان جۇرتتىڭ بار تىلەگى, ارمان-اڭسارى – وسى», دەيدى ابىرالى اۋىلىنىڭ 81 جاستاعى تۇرعىنى مۇباراك اعىباەۆ.

27 جىل جوندەۋ كورمەگەن جول

«ەسىمىڭدى ەستىگەندە ەل ءدىر ەتەدى, دەگەلەڭگە قاراعاندا دەگبىر كەتەدى» دەپ سەرىك اقسۇڭقار ۇلى جىرلاعان ابىرالى وڭىرىنە جاقىندا ارنايى بارىپ, بۇرىنعى اۋداننىڭ بۇگىنگى تىنىس-تىرشىلىگىمەن تانىسقانىمىزدا ءتۇيىنى تارقاماعان ماسەلەلەردىڭ تىم كوپ ەكەندىگىن اڭعاردىق. 1928 جىلى ابىرالى اۋدانى العاش رەت قۇرىلعاندا حالىقتىڭ سانى 40 مىڭنىڭ ۇستىندە بولسا, 1990 جىلى ەكىنشى رەت ەڭسە تىكتەگەندە 12 مىڭعا ارەڭ جۋىقتاعان ەكەن. ال قازىرگى سانىن ايتۋدىڭ ءوزى قيىن. بۇرىنعى اۋدان ورتالىعى قاينار, العاباس, ابىرالى, اقبۇلاق, اينابۇلاق اۋىلدارىن قوسا العاندا بار بولعانى 5 مىڭعا تارتا حالىق قالىپ وتىر. وسى بەس مىڭ تۇرعىندى تولعاندىرعان, ايتىلا-ايتىلا ابدەن جاۋىر بولعان, ءالى شەشىمىن تاپپاعان ماسەلەنىڭ ۇلكەنى – جول. جەرگىلىكتى قاريالاردىڭ ايتۋىنشا, 300 شاقىرىمعا جۋىق «سەمەي-قاينار» باعىتىنداعى تاس جول سوڭعى رەت 1990 جىلى ابىرالى اۋدانى قۇرىلعان كەزدە اسفالتتالىپتى. ياعني 27 جىل جوندەلمەگەن جول پوليگون زاردابىن شەككەن جۇرتقا «جىعىلعانعا جۇدىرىق بولىپ», ەل ەڭسەسىن كوتەرتپەي كەلەدى. ماسەلەن سەمەي قالاسى مەن قاينار اۋىلىنىڭ اراسى 270 شاقىرىم دەسەك, وسى جولدى تۇرعىندار 6-7 ساعات اۋپىرىمدەپ جۇرۋگە ءماجبۇر. جولدىڭ ەڭ سوراقىسى قاراجىرا كەنىشىنە بۇرىلار تۇستان باس­تالىپ, قاينار اۋىلىنا دەيىن جالعاسادى. شۇرىق-تەسىك جولدىڭ كەيبىر تۇسىنىڭ شۇڭقىرلارى 30-40 سانتيمەترگە دەيىن جەتەدى. بۇل جولدا جىلدامدىقتى ارتتىرۋ تۋرالى اڭگىمە قوزعاۋدىڭ ءوزى ارتىق. «نە قولعا, نە اياققا مازا جوق. ماشينانىڭ كوروبكاسىنا دا تىنىم جوق. جىلدامدىقتى اۋىستىراسىڭ دا وتىراسىڭ. قالاعا جەتكەنشە دوڭگەلەگىڭ ءتورت بۇرىش بولادى. دەنساۋلىعىمىز دا جوق. ابىرالى ءوڭىرىنىڭ تالاي تۇرعىنى وسى جولدىڭ كەسىرىنەن اتامەكەنىن تاستاپ, قالاعا كوشىپ كەتتى. بۇل جولدى جوندەيتىن كەز جەتكەن جوق پا؟ مۇنداعى حالىقتىڭ قامىن ويلايتىن بىرەۋ بار ما, جوق پا ءوزى؟», دەپ ناليدى تۋعان جەردەن كىندىگىن ۇزگىسى كەلمەيتىن اقبۇلاق اۋىلىنىڭ تۇرعىنى تولەۋعازى ماديانوۆ اقساقال.

بۇل جول سەمەيگە قاراستى زنامەنكا جانە اباي اۋدانىنا قارايتىن سارجال, توقتامىس اۋىلدارىنىڭ دا ۇستىمەن وتەدى. سوڭعى جىلدارى سىرقاتىنا ەم ىزدەگەن جۇرت ءجيى باراتىن «قوڭىر اۋليە» ۇڭگىرىنە دە وسى جول ارقىلى جىلدام جەتۋگە بولادى. ياعني بۇل كۇرە جولدى ابىرالىنىڭ 5 مىڭ تۇرعىنىن قوسا العاندا 10 مىڭعا جۋىق حالىق پايدالانادى. وسى جولعى ساپارىمىزدا جولدىڭ سارجال اۋىلىنا دەيىنگى اۋماعىنا جاماۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتقانىن بايقادىق. ابىرالىلىقتار جوندەۋ جۇمىستارى قاينار اۋىلىنان باستالسا دەگەن ءوتىنىش ايتادى.

400 وقۋشىدان 40 وقۋشى قالعان

ابىرالى اتىرابىنىڭ ەڭ وزەكتى, وتكىر دە تاعدىرشەشتى ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى –حالىقتى ۇستاپ تۇراتىن, جۇمىسپەن قامتيتىن مەكتەپتەردىڭ جابىلىپ, جابىلماعانىندا وقۋشىلار قاتارىنىڭ سيرەپ بارا جاتقاندىعى. توعىز جىلدىق مەكتەپتى قالت-قۇلت ەتىپ ازەر ساقتاپ وتىرعان ابىرالى, اقبۇلاق, اينابۇلاق سەكىلدى اۋىلداردىڭ جابىلۋدىڭ از-اق الدىندا تۇرعانى جەرگىلىكتى جۇرتتى الاڭداتىپ وتىر. بيىل تولەۋجان ىسمايىلوۆ, تۇرسىن جۇرتباي, باۋىرجان جاقىپ سىندى اقىن-جازۋشىلار تۋعان تاڭات (بۇرىنعى سوتس. قازاقستان) اۋىلى جابىلىپ, اقبۇلاق اۋىلىنا قوسىلعانى سوزىمىزگە دالەل. 
كەزىندە مىڭعا تارتا حالقى بولعان ابىرالى اۋىلىندا بۇگىندە 60-قا جۋىق وتباسى قالىپتى. بۇرىن ابىرالى اۋدان بوپ تۇرعان شاقتا اۋىلداعى 3 قاباتتى مەكتەپتە 400-دەن استام وقۋشى ءبىلىم الىپتى. قازىر كەڭ سارايداي ءبىلىم ورداسىندا بار بولعانى 36 وقۋشى وقىپ جاتىر. «تۇراقتى جۇمىس بولماعاننان كەيىن ءبارى شۇبىرىپ قالاعا كەتتى. قازىر اۋىلدا نەگىزىنەن زەينەتاقىسىنا قاراعان قاريالار قالدى. ارينە, مال ءوسىرىپ, تىرشىلىگىن جاساپ جاتقان بىرەن-ساران جاستار بار. بىراق ولارعا كورسەتىلەتىن قولداۋ از. بۇل جاقتاعى حالىقتىڭ جايى بەلگىلى عوي. قان تامىرى, جۇرەك اۋرۋى بۇرىننان بار. كوپ ادامدار اياقتان جۇرە المايدى. پوليگوننىڭ زاردابى كوپ ءتيدى عوي بىزگە. بۇرىن كومىر ءتۇسىرىپ بەرىپ, كومەكتەسۋشى ەدى. قازىر ونى الىپ تاستاعان-اۋ دەيمىن», دەيدى دەنساۋلىعىنا بايلانىستى ابىرالىعا جاز ۋاعىندا كەلىپ, قىستا سەمەيدى پانا قىلاتىن, سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىققان ءابدۋاحيت ءجۇنىسوۆ اقساقال. 

سەمەي پوليگونى تۋرالى زاڭدى قايتا قارايتىن كەز جەتتى

الپىس ءۇيلى ابىرالى اۋىلىن عانا ەمەس, قاينار, العاباس, اقبۇلاق, اينابۇلاق سەكىلدى ەلدى مەكەندەردىڭ تۇرعىندارى يادرولىق سىناق قاسىرەتىن شەككەن ابىرالى اتىرابى مەملەكەت نازارىنا الىنىپ, حالقىن زەينەتكەرلىككە ەرتە شىعارسا, وزگە دە جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلسا دەگەن تىلەكتەرىن جەتكىزىپ جاتتى. 1992 جىلعى «سەمەي يادرولىق پوليگونىنداعى يادرولىق سىناقتار سالدارىنان زارداپ شەككەن ازاماتتاردى الەۋمەتتىك قورعاۋ» تۋرالى زاڭعا سايكەس ابىرالى ءوڭىرى جوعارى رادياتسيالىق قاۋىپتى ايماق تانىلىپ, ءوڭىر تۇرعىندارىنا زاڭدىق تۇرعىدان ءارتۇرلى جەڭىلدىكتەر جاسالعان بولاتىن. جەڭىلدىكتەر جاسالعانىمەن, تۇسىنىكسىز تۇستارى دا جوق ەمەس. «مەن 1958 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا دۇنيەگە كەلگەنمىن. تۇسىنبەيتىنىم, وسى جىلدىڭ شىلدە ايىنا دەيىن دۇنيەگە كەلگەندەر 50 جاستان جەڭىلدىكپەن زەينەتكەرلىككە شىعىپ كەتتى دە, ءبىز قالىپ قويدىق. مەن سەكىلدى, ياعني 1958 جىلدىڭ شىلدەسىنەن كەيىن تۋعاندار ابىرالى وڭىرىندە از ەمەس. ءبىز دە پوليگون زاردابىن تارتتىق. اۋاسىن جۇتىپ, سۋىن ءىشىپ, وسى ايماقتا قانشاما جىل تۇردىق. «الا قويدى بولە قىرىققان جۇنگە جارىمايدى» دەگەندەي, حالىقتىڭ قامىن ويلاپ, جەڭىلدىك جاساعاننان كەيىن جارتى جىلعا بولمەي, جىل سوڭىنا دەيىن ەسەپكە السا بولماي ما؟», دەيدى بۇرىنعى تاڭات اۋىلىنىڭ تۇرعىنى ءابىل كوشەرباي ۇلى. 

ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ ەلەڭ-الاڭ شاعىندا قابىلدانعان بۇل زاڭعا قاتىستى سەمەي ءوڭىرى جۇرتشىلىعى اراسىندا ءتۇرلى پىكىرلەر ايتىلىپ ءجۇر. دەنى اتالعان زاڭ پوليگوننان زارداپ شەككەن تۇرعىنداردى ءوز دەڭگەيىندە قورعاي الماي وتىر, سوندىقتان قۇجاتقا زامان تالابىنا ساي وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزەتىن كەز جەتتى دەگەنگە سايادى. وسى وزەكتى ماسەلەنى وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى مارات قۇرمانباي كوپتەن بەرى كوتەرىپ, قۇزىرلى ورىنداردىڭ الدىنا قويىپ كەلەدى. «بىرىنشىدەن, ەڭ جوعارى رادياتسيالىق قاۋىپتى ايماق مارتەبەسىن يەلەنگەن ابىرالى وڭىرىنە توتەنشە رادياتسيالىق قاۋىپتى ايماق مارتەبەسىن بەرۋ قاجەت. ويتكەنى بۇرىنعى ابىرالى اۋدانىنىڭ قۇرامىنداعى قاينار, ابىرالى, العاباس (دوعالاڭ), اينابۇلاق, اقبۇلاق, تاڭات (بۇرىنعى سوتس. قازاقستان) اۋىلدارى پوليگون وشاعىنىڭ ءدال تۇبىندە ورنالاسقان. ەكىنشىدەن, سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنداعى يادرولىق سىناقتاردىڭ سالدارىنان زارداپ شەككەن, توتەنشە جانە ەڭ جوعارى رادياتسيالىق قاۋىپتى ايماقتا تۇراتىن ازاماتتاردىڭ زەينەتكەرلىككە شىعۋ جاسىن تومەندەتۋ كەرەك. ۇشىنشىدەن, زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ تۋرالى» 1997 جىلعى 20 ماۋسىمداعى زاڭنىڭ 9-بابى 2-تارماعىنداعى «كەمiندە 10 جىل» دەگەن سوزدەردى الىپ تاستاسا ءجون بولار ەدى. ياعني, وسى زاڭدا 1949 جىلدىڭ 29 تامىزىنان 1963 جىلدىڭ 5 شىلدەسى ارالىعىندا 10 جىل تۇرعان ازاماتتار ەرلەر 50 جاستان, ايەلدەر 45 جاستان زەينەتكەرلىك تولەم الۋعا قۇقىلى دەگەن باپ بار. وسى باپتىڭ نەگىزىندە قازىر 1949-1953 جىلداردىڭ 5 شىلدەسىنە دەيىنگى 5 جىل ىشىندە تۋعان ازاماتتار زەينەتكەرلىك تولەم الىپ وتىر جانە كوبى قايتىس بولىپ كەتتى. ال 1953 جىلدىڭ 6 شىلدەسىنەن باستاپ پوليگون جابىلعانعا دەيىن وسىندا تۋىپ, وسىندا تۇرعان ازاماتتار نەلىكتەن ەكولوگيالىق زيانسىز ايماقتاردىڭ زەينەتكەرلىك جاس مولشەرىمەن تەڭەستىرىلىپ, ەرلەر – 63, ايەلدەر 58 جاستا زەينەتكەرلىككە شىعۋى ءتيىس؟ تورتىنشىدەن, توتەنشە جانە ەڭ جوعارى رادياتسيالىق قاۋىپتى ايماقتاردا تۇرىپ جاتقان جانە زەينەتكە شىققان ازاماتتاردىڭ ۇستەمەاقى الۋ قۇقىعىن شەكتەمەي, ونى تولىق كولەمدە جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن, ياعني «سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنداعى يادرولىق سىناقتاردىڭ سالدارىنان زارداپ شەككەن ازاماتتاردى الەۋمەتتىك قورعاۋ تۋرالى» 1992 جىلعى 18 جەلتوقسانداعى زاڭنىڭ 13-بابىنداعى «1998 جىلعى 1 قاڭتارعا دەيiن» دەگەن سوزدەردى دە الىپ تاستاۋ قاجەت دەپ سانايمىز. وسى زاڭعا قوسىمشا ەتىپ, زارداپ شەككەن ايماق تۇرعىندارىنا ەكولوگيالىق جاردەماقى تولەۋ ماسەلەلەرىن قاراستىرعان ءجون. بەسىنشىدەن, پوليگون اۋماعىندا مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسىپ جاتقان مەنشىك يەلەرىنە سالىق جەڭىلدىكتەرىن قاراستىرۋ قاجەت. التىنشىدان, سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونى اۋماعىنداعى اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىندا پايدالانۋعا بولاتىن جەرلەر جەرگىلىكتى شارۋا قوجالىقتارىنا مالدارىن ءوسىرىپ, كاسىبىن ورىستەتۋ ءۇشىن زاڭدى تۇردە بەرىلسە دەيمىز. سونىمەن قاتار رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ 2002 جىلى قابىلداعان «سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنان زارداپ شەككەن ازاماتتارعا الەۋمەتتىك كەپىلدىك تۋرالى» زاڭىندا كورسەتىلگەن جەڭىلدىكتەر ءبىزدىڭ زاڭعا دا ەنگىزىلسە دەيمىز. ويتكەنى وسى زاڭ اياسىندا 1949-1963 جىلدارى سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنان زارداپ شەگىپ, رەسەي فەدەراتسياسى اۋماعىندا تۇرىپ جاتقان ازاماتتارعا ءتۇرلى كولەمدە, سونىڭ ىشىندە 10 جىل ەرتە زەينەتكەرلىككە شىعۋعا مۇمكىندىك بەرىلگەن», دەيدى دەپۋتات. 

راسىندا, كورشى ەلدىڭ جوعارىدا اتالعان زاڭىندا رەسەيگە قازاقستاننان كوشىپ بارعان ازاماتتارعا ءدارىحانالار مەن ەمدىك-پروفيلاكتيكالىق مەكەمەلەردە كەزەكسىز قىزمەت كورسەتۋ, وندىرىستىك تاۋارلاردى ساتىپ الۋ ءۇشىن اي سايىن 394 رۋبل 83 تيىن كولەمىندە اقشالاي وتەماقى تولەۋ, جەكە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا قاجەت جەر تەلىمىمەن قامتاماسىز ەتۋ سەكىلدى كوپتەگەن جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلعان. م.قۇرمانباي ابىرالى ءوڭىرى حالقىنىڭ ءال-اۋقاتىن, دەنساۋلىعىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان ماسەلەلەردى شەشۋ ماقساتىندا ازىرلەنگەن وسى ۇسىنىستاردى پارلامەنت ماجىلىسىنە, ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنە جىبەرگەنىمەن ءتيىستى ناتيجە شىقپاي وتىرعانىن ايتادى. پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى نۇرتاي سابيليانوۆ ابىرالى وڭىرىنە كەلىپ, حالىقپەن جۇزدەسىپ, پىكىرلەرىن تىڭداپ, كەيىن ۇكىمەت توراعاسىنا دەپۋتاتتىق ساۋال جولداپتى. سونىڭ ناتيجەسىندە بيىل مەملەكەتتىك باعدارلاما ارقىلى قاينار اۋىلىنا سۋ قۇبىرىن تارتۋ جۇمىستارى باستالىپتى. وبلىستىق ءماسليحات دەپۋتاتى ەلدىڭ پىكىرىن ەسكەرۋسىز قالدىرماعان حالىق قالاۋلىسىنا ابىرالى جۇرتى ريزا بولعانىمەن, ءتۇيىنى تارقاماعان ماسەلەلەردىڭ ءالى دە كوپتىگىن العا تارتادى. 

جەرگىلىكتى جۇرت جالعىز اۋرۋحانانىڭ جابىلماۋىن تىلەيدى

بۇرىن اۋدان ورتالىعى بولعان قاينار اۋىلىندا دا جىل ساناپ حالىقتىڭ سانى ازايىپ بارا جاتقانى بايقالادى. قازىر قايناردا 1800-گە جۋىق ادام تۇرادى. وسى ءوڭىردىڭ تۋماسى, بەلگىلى جازۋشى ساپارعالي بەگالين ەسىمىن يەلەنگەن مەكتەپتە 204 وقۋشى, دايارلىق توبىندا – 25, شاعىن ورتالىقتا 38 بالا ءبىلىم الۋدا. ءتورت مينيستر, 14 اكادەميك, 12 عىلىم دوكتورى مەن پروفەسسور, 25 عىلىم كانديداتى جانە 24 اقىن-جازۋشى تۇلەپ ۇشقان ءبىلىم ورداسىندا ءبىر كەزدەرى 600-700 وقۋشىعا دەيىن وقىپتى. سوڭعى جىلدارى مۇنداعى وقۋشىلار سانى دا كەمىپ بارادى. مەكتەپ ديرەكتورىنىڭ وقۋ ءىسى جونىندەگى ورىنباسارى مارجان جاقىپوۆا وسىعان قاراماستان ۇستازدار قاۋىمى وقۋشىلارعا زامان تالابىنا ساي ءبىلىم بەرۋگە تىرىسىپ جاتقاندىقتارىن جەتكىزدى. ء«بىزدىڭ مەكتەپتە ءوز ءىسىنىڭ شەبەرى دەرلىك بىلىكتى مۇعالىمدەر از ەمەس. وبلىس ورتالىعىنان شالعايدا ورنالاسساق تا, جولىمىز ناشار بولسا دا, ۇستازدارىمىزدى بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ كۋرستارىنان قالدىرماي جىبەرىپ وتىرامىز. مەكتەپ تۇلەكتەرى مەن وسىندا بۇرىن قىزمەت ىستەگەن ارداگەر ۇستازداردىڭ ۇرپاقتارى بىزگە كومەكتەسىپ تۇرادى. قاينار اۋىلىنىڭ تۋماسى, اكادەميك اسقاربەك قۇسايىنوۆ جىل سايىن مەكتەپتى ۇزدىك بىتىرگەن ءبىر تۇلەككە 100 مىڭ تەڭگە كولەمىندە شاكىرتاقى تاعايىنداپ وتىرادى. بىزدەگى ماسەلە – ماتەريالدىق بازانىڭ تومەندىگى. مەكتەپتەگى كومپيۋتەرلەر ەسكىرگەن, پارتالاردىڭ كوبى سىنعان, ورىندىق جەتىسپەيدى. ينتەرنەت مەكتەپتە جالعىز عانا كومپيۋتەرگە قوسىلعان. وسى بىزگە قولبايلاۋ بولىپ تۇر», دەيدى ۇستاز. 

حالىقتى جۇمىسپەن قامتىپ وتىرعان مەكەمەلەردىڭ ءبىرى – ابىرالى اۋرۋحاناسى. بۇگىندە مۇندا تەحنيكالىق قىزمەتكەرلەردى قوسا العاندا 90-عا تارتا ادام جۇمىس ىستەيدى. مەديتسينا مەكەمەسىنىڭ پوليگوننان ءزابىر كورگەن حالىققا كورسەتىپ وتىرعان كومەگى زور. ويتكەنى بۇل اۋرۋحانا العاباس, ابىرالى, اقبۇلاق, اينابۇلاق, تاڭات اۋىلدارىنا, ياعني ۇزىن سانى 5 مىڭعا جۋىق حالىققا قىزمەت كورسەتەدى. جيىرما توسەكتىك ەمحانانىڭ كۇندىز ون, تاۋلىك بويى تاعى دا ون ادامدى جاتقىزىپ ەم-دوم جاساۋعا مۇمكىندىگى بار. «اۋرۋحانامىزدا 8 بىلىكتى دارىگەر, 42 ورتا مەديتسينا قىزمەتكەرى ەڭبەك ەتەدى. العاباس, قاينار, اقبۇلاق سەكىلدى اۋىلداردا جەدەل جاردەم كولىكتەرىمىز بار. بىزدەگى ءبىر قيىن ماسەلە – رەنتگەن اپپاراتى ابدەن ەسكىرىپ, جۇمىسقا جاراماي قالدى. بۇل قۇرىلعىنى 40 جىلدان ارتىق پايدالاندىق. اۋىستىرماسا بولمايدى. ونسىز ساپالى مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋ مۇمكىن ەمەس», دەيدى اۋرۋحانانىڭ باس دارىگەرى اكىمباي شاقانتاەۆ.

ءبىراز ۋاقىت بۇرىن وسى اۋرۋحانانى ىقشامداپ, دارىگەرلىك امبۋلاتورياعا اينالدىرۋ جونىندە ءسوز شىققانىمەن, قۇزىرلى ورىندار پوليگون ايماعىنداعى جالعىز اۋرۋحانانى قىسقارتۋدىڭ ورىنسىز ەكەندىگىن ءتۇسىنىپ, شەشىمدەرىن وزگەرتكەن سەكىلدى. ابىرالى وڭىرىنەن دەپۋتاتتىققا سايلانعان م.قۇرمانباي قازان ايىندا وسى ماسەلەنى وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسى باسشىلىعىنىڭ الدىنا قويىپ, ارنايى كوميسسيا قۇرىپ, جاعدايدى ءوز كوزدەرىمەن كورىپ, جۇرتشىلىقتىڭ پىكىرىن تىڭداپ قايتۋ جونىندە ۇسىنىس ءبىلدىرىپتى. وسكەمەندەگى شەندىلەر بۇرىنعى جابىلىپ قالعان اۋداننىڭ جاعدايىمەن جاقىنىراق تانىسسا, حالىقتى شارشاتقان شۇرىق-تەسىك جولمەن ءجۇرىپ كورسە, ءبىر ءسات بولسىن قيىندىقتى سەزىنسە مۇنداعى ەلدىڭ مۇڭىن تۇسىنەر, تۇسىنسە قىسقارتۋ تۋرالى ەمەس, ءوڭىردى وركەندەتۋ جايىندا ءسوز قوزعار, دەپ ۇمىتتەنەدى قامكوڭىل جۇرت. 

 تاريحي مەكەنگە 90 جىل تولادى

جالپى, قاينار اۋىلى توعىز جولدىڭ تورابىندا ورنالاسقان. ەلدى مەكەننەن 17 شاقىرىم جەردەن «اياگوز-قارقارالى» تراسساسى وتەدى. قاراۋىل, قارقارالى مەن بارشاتاس اۋىلى (180 شاقىرىم), كۋرچاتوۆ (200 شاقىرىم) پەن باياناۋىل (250 شاقىرىم) دا قاينارعا الىس ەمەس. «بۇل جەردىڭ بولاشاعى زور. ىرگەمىزدە التىن شىعاراتىن مەيىزەك كەن ورنى تۇر. قازبا بايلىقتارى دا از ەمەس. بيىل قاينار اۋىلىنا سۋ قۇبىرىن تارتۋ جۇمىستارى باستالدى. بۇل جۇمىستار 2018 جىلى اياقتالۋعا ءتيىس. سونىمەن قاتار اۋىلعا ينتەرنەت تارتۋ ماسەلەسىن قولعا الىپ جاتىرمىز. اۋىلدا ۇيالى بايلانىس جۇمىس ىستەيدى», دەيدى اۋىل اكىمى ساعىنعالي قاپاقوۆ.

قاينار, العاباس, ابىرالى, اقبۇلاق, اينابۇلاق سەكىلدى ۇلكەندى-كىشىلى اۋىلدار 300 شاقىرىم شالعايدا جاتسا دا تىكەلەي سەمەي قالاسىنا قارايدى. بۇرىنعى وبلىس ورتالىعى سەمەيدە 400 مىڭعا جۋىق تۇرعىن بار ەكەنىن, قالانىڭ جىل سايىن جىرعا اينالاتىن جىلۋ, جارىق سەكىلدى ماسەلەلەرى كوپتىگىن ەسكەرسەك, ابىرالى حالقىنىڭ «سەمەي بىزگە قارايلاسپايدى» دەگەن ءۋاجىن دە, ءوز قوتىرىمىزدى ءوزىمىز قاسيتىن, ءوز الدىمىزعا جەكە اۋدان بولساق دەگەن ءوتىنىش-تىلەگىن دە تۇسىنۋگە بولاتىن سەكىلدى. دەگەنمەن شەجىرەلى ءوڭىردىڭ حالقىنىڭ ەڭسە تىكتەۋىنە از دا بولسا ءوز ۇلەستەرىن قوسىپ, قولدان كەلگەن كومەكتەرىن كورسەتىپ جاتقان ازاماتتار دا بار. بۇل رەتتە 2009 جىلى قۇرىلعان «ابىرالى-دەگەلەڭ» قوعامدىق قو¬رى¬ن اتاپ وتۋگە بولادى. قور ابىرالى وڭى¬رىندە پوليگون قۇرباندارىنا ارناپ بيىكتىگى 15 مەترلىك مونۋمەنت تۇرعىزىپ, ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىل¬دىق مەرەيتويىنا وراي « ۇلى وتان سوعىسىنا اتتان¬عان ابىرالىلىقتار» دەگەن اتپەن 1500-دەن استام مايدانگەردىڭ اتى-ءجونى جازىلعان تاق¬تاتاستى اشتى. ابىرا¬لى كوتەرىلىسىنىڭ 80 جىلدىعى قارسا¬ڭىن¬دا قاينار اۋىلىنىڭ ورتالىعىندا «بابالار ەرلىگى – تاۋەلسىزدىك تىرەگى» دەگەن اتپەن تاريحي ەسكەرتكىش¬تىڭ بوي كوتەرۋىنە سەپ بولدى.

ءتۇيىن

قازىر ابىرالى دەپ اۋزىڭدى اشساڭ, جۇرتتىڭ كوبى قۇددى جاتتاپ العانداي ءبىر عانا ءسوزدى ايتا جونەلەدى. «يادرولىق سىناق پوليگونىنان قاسىرەت شەككەن ازالى ابىرالى عوي» دەمەيدى, «الگى كينودا ءبىر كىسى «ابىرالىعا باراتىن كىم بار, ابىرالىعا باراتىن كىم بار؟» دەپ ايعايلاۋشى ەدى عوي. سول ابىرالى ما؟» دەيدى. ءبىتتى. سويتكەن ابىرالىدا, 40 جىلدا 470 جارىلىس جاسالعان ابىرالىعا بۇگىندە باراتىن دا, تۇراتىن دا ادام قالماي بارادى. سوندىقتان ابىرالى ءوڭىرى يادرولىق سىناق زاردابىن تارتقان ايماق رەتىندە تەز ارادا مەملەكەت قامقورلىعىنا الىنىپ, پروبلەمالارى جان-جاقتى سارالانىپ, ارنايى كەشەندى باعدارلاما قابىلدانۋى كەرەك سەكىلدى. 

ازامات قاسىم,
«ەگەمەن قازاقستان»

شىعىس قازاقستان وبلىسى, سەمەي قالاسى, قاينار اۋىلى
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن اۆتور