قازىرگى تاڭدا اوك-تەگى يننوۆاتسيالىق ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن «ۇلتتىق اگرارلىق عىلىمي-اعارتۋ ورتالىعى» كوممەرتسيالىق ەمەس اكتسيونەرلىك قوعامى قۇرىلىپ, مامانداردى دايارلاۋ بويىنشا جۇمىس اتقارىلىپ جاتىر. ونىڭ قۇرامىندا 3 جوعارى وقۋ ورنى, 23 عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى, 14 تاجىريبەلى شارۋاشىلىق جانە 4 سەرۆيستىك كومپانيا بار. سالادا جالپى 1 200 عالىم تىركەلگەن.
عالىمدار قارتايىپ بارادى
شىندىعىندا, ەلىمىزدەگى اگرارلىق عىلىمنىڭ الەۋەتى جانە تالاپ ەتىلگەن يننوۆاتسيالاردىڭ ۇلەسى وتە تومەن. مۇنىڭ سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى – ماماندارمەن قامتاماسىز ەتۋ ويداعىداي ەمەس. عىلىم سالاسىن قارجىلاندىرۋ جالعاسىپ جاتقانىنا قاراماستان, كادرلاردىڭ كەتۋى, عالىمداردىڭ كاسىبيلىگىنىڭ تومەندەۋى بايقالادى. ءارى عالىمداردىڭ ورتاشا جالاقىسى ەكونوميكانىڭ باسقا سالالارىنداعى ارىپتەستەرىنىڭ ەڭبەكاقىسىمەن باسەكەلەسە المايدى. وسىنىڭ سالدارىنان سوڭعى ون جىلدا, ماماندار سانى 8 پايىزعا قىسقارىپتى. سونداي-اق كادرلاردىڭ الدى زەينەت جاسىنا جەتكەن, عىلىم سالاسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ورتاشا جاسى – 57, باس عىلىمي قىزمەتكەردىڭ ورتاشا جاسى – 65, جەتەكشى جانە اعا عىلىمي قىزمەتكەرلەردىڭ جاسى – 54 جانە كىشى عىلىمي قىزمەتكەرلەردىڭ جاسى 30-دى قۇراپ وتىر. زەينەت جاسىنا جەتكەن عىلىمي قىزمەتكەرلەردىڭ ۇلەسى 15 پايىز.
سالاداعى زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرىنە سۇيەنسەك, 2012 جىلدان بەرى عىلىمي ماقالالاردىڭ سانى 40 پايىزعا, شەتەلگە تاجىريبەنى شىڭداۋ ءۇشىن وقۋعا بارۋ 26 پايىزعا قىسقارعان. وسىدان-اق عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى مەن عالىمداردى دايارلاۋ شارالارىنىڭ تومەندەگەنىن اڭعارۋعا بولادى.
عىلىمداعى مامانداردىڭ ماسەلەسىن شەشۋ ءۇشىن جاس عالىمداردى تۇرعىن ۇيمەن قامتىپ, ولاردىڭ جالاقىلارىن كوتەرۋ جولدارىن قاراستىرۋ, ەڭ باستىسى, عىلىمدى قارجىلاندىرۋ جانە عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەلەرىن وندىرىسكە ەنگىزۋ كەرەك.
حالىقارالىق تاجىريبەگە سۇيەنسەك, بيزنەس-قاۋىمداستىق وكىلدەرى تاراپىنان عىلىمدى قارجىلاندىرۋ ۇلەسى ليۋكسەمبۋرگتە – 80 پايىزدى, جاپونيا مەن گەرمانيادا – 70 پايىزدى, فينليانديا, شۆەتسيا, قىتاي, اقش ەلدەرىندە – 65 پايىزدى, فرانتسيادا 54 پايىزدى قۇرايدى ەكەن. ال بۇل كورسەتكىش قازاقستاندا بار بولعانى 5 پايىز عانا. سالىستىرىپ كورىڭىز, اراسالماعى جەر مەن كوكتەي.
قازىرگى تاڭدا ۇلتتىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى بيۋدجەتىنىڭ نەگىزى مەملەكەت قارجىسىنان قۇرالادى. بيۋدجەت شىعىنىنىڭ ۇلەسى 70 پايىزدان 90 پايىزعا دەيىن ارتادى. راس, قازاقستاندا جوبالاردى قارجىلاندىرۋدىڭ بالاما كوزدەرى جۇمىس ىستەيدى. اتاپ ايتار بولساق, تەحنيكالىق دامۋ جونىندەگى ۇلتتىق اگەنتتىك اق, «عىلىم قورى» اق جانە ت.ب. قازىرگى كەزدە, قايتا وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ ارقاسىندا اوك جوبالارىنىڭ ۇلەسى 5-10 پايىزدى قۇرايدى. وسىنداي قارجى كوزدەرى ارقىلى ۇلتتىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى مەن جوعارى وقۋ ورىندارىن قارجىلاندىرۋ 20 پايىزدان كەم بولماۋى كەرەك.
جاس كادرلار قالاي جاساقتالۋدا؟
ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس, 2013 جىلدىڭ 22 مامىرىندا شەتەلدىك ينۆەستورلارمەن «فورسايت-زەرتتەۋلەر مەن تاپسىرىستار تۇسەتىن ناقتى ەكونوميكانىڭ سەكتورى» تاقىرىبىندا 26-كەڭەس وتىرىسى وتكەنى ەسىمىزدە. «سوندا ناقتى فورسايت-زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ, الەمدىك ترەندتەردىڭ نەگىزىندە اگروعىلىمدى دامىتۋ, عىلىمي باسىمدىقتاردى انىقتاۋ جۇمىستارى قولعا الىنعان. قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتى مەن قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بازالارىندا عىلىم سالاسىنداعى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق ءىس-شاراسىن ازىرلەۋ ماقساتىندا عالىمداردى وقىتۋ جانە تاعىلىمدامادان وتكىزۋ, بىرلەسكەن عىلىمي-زەرتتەۋ زەرتحانالارىن قۇرۋ, اگروعىلىمداعى باسىم باعىتتاردا بىرلەسىپ عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ, تەحنولوگيالار ترانسفەرتىن ىزدەۋ جانە الەمگە ايگىلى عالىمداردان قۇرىلعان حالىقارالىق اۋىل شارۋاشىلىعىن زەرتتەۋ كونسۋلتاتيۆتىك توبىنا قازاقستاندى مۇشەلىككە ەنگىزۋ ماسەلەلەرىن قامتۋ شارالارى جۇرگىزىلدى», دەيدى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى عىلىمي تەحنولوگيالىق جانە تەحنيكالىق ساياسات دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى ازات سۇلتانوۆ. ونىڭ پىكىرىنشە, ەلىمىزدە اگروونەركاسىپ سەكتورىن دامىتۋدىڭ ماڭىزدى ەكىنشى اسپەكتىسى – جوعارى ءبىلىمدى مامانداردى دايارلاۋ. قازىرگى تاڭدا اگرارلىق نارىقتىڭ بولاشاق ماماندارىن دايارلاۋدا ەسكى ويلاردان ارىلىپ, جاڭا ستاندارتقا كوشۋىمىز كەرەك. نارىقتا ەرەكشە ويلى, تاجىريبەگە باي مۋلتيماماندار, وندىرىسكە يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزە بىلەتىن, باعدارلامالار مەن جوبالاردى باسقارا الاتىن جانە بىرنەشە تىلدەر ارقىلى عىلىمعا قاجەتتى ءوندىرىستى ەنگىزۋگە قابىلەتتى ماماندار سۇرانىسقا يە.
رەسپۋبليكامىزدا 3 بەيىندى جوعارى وقۋ ورنى, 14 اگرارلىق ماماندىق بويىنشا 20-دان استام وقۋ ورنى كادر دايارلايدى ەكەن. ونىڭ ىشىندە 7-ءۋى جەكەمەنشىك بولسا, قالعاندارى ارناۋلى وقۋ ورىندارى. تەك قازاقستاندا الدىڭعى قاتارداعى 3 جوعارى وقۋ ورنىندا 22 657 ستۋدەنت ءبىلىم الۋدا. ونىڭ ىشىندە 7,5 مىڭى اگرارلىق سالانىڭ ماماندارى.
تاعى دا ايتا كەتەتىن ماسەلە, امەريكادا 1 جۇمىس ورنىنا 15 جۇمىس ىزدەۋشى كەلەدى ەكەن, ال بىزدە 1-2 ادام عانا. بۇل جاعدايدان اگرارلىق سەكتورداعى مامان تاپشىلىعى وتكىر ماسەلە ەكەنى كورىنىپ تۇر. سەبەبى بىرىنشىدەن, بىتىرۋشىلەر اۋىلعا بارىپ جۇمىس ىستەگىسى كەلمەيدى. جىل سايىنعى مەملەكەتتىك گرانت تۇلەكتەرىنىڭ 50 پايىزى عانا اۋىلعا بارىپ جۇمىسقا ورنالاسادى. كوپشىلىك ماماندار اۋىلدا قاعاز جۇزىندە جۇمىس ىستەيدى, شىن مانىسىندە قالادا تۇرادى. ەكىنشىدەن, جوو-دا وقىتۋشىلاردىڭ ايلىعى تومەن. ماماندار قارتايۋدا. ۇشىنشىدەن, ەلىمىز ەگەمەندىك العان 25 جىل ىشىندە «بولاشاق» باعدارلاماسى ارقىلى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا 70-اق جاس مامان وقۋعا بارعان.
ىزدەنىستەر جوق ەمەس
قازىرگى تاڭدا اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمى سالاسىندا اتقارىلعان شارۋا از دەپ اۋىزدى قۇر شوپپەن سۇرتۋدەن اۋلاقپىز. نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى مەن ۇكىمەت ينۆەستورلارمەن بىرلەسە وتىرىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى الەمدىك دەڭگەيدەگى زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرىن قۇرۋ بويىنشا جۇمىستار اتقارۋدا. س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ نەگىزگى بازاسى بولۋى مۇمكىن. ول جوو-نىڭ, اۋماقتىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ جانە تاجىريبەلى شارۋاشىلىقتاردىڭ باسىن قوسۋى كەرەك.
ەكونوميكالىق دامىعان ەلدەردە عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى تىم از دا, تاجىريبەلىك ستانسالار مەن تاراتۋ ورتالىقتارى كوپ ەكەن. ماسەلەن, اقش-تا 10 عزي, 91 تاجىريبەلىك ستانسا جانە 2900 وقۋ ورتالىعى بار. ارگەنتينادا 6 سالالىق جانە 15 اۋماقتىق عزي, 47 تاجىريبەلىك ستانسا جانە 320 اگرارلىق سەكتورداعى ءبىلىم بەرۋ ورتالىعى بار. ال بىزدە 23 ۇلتتىق اگرارلىق عىلىمي-اعارتۋ ورتالىعىنىڭ, 14 تاجىريبەلىك ستانسانىڭ , 10 وقۋ ورتالىعىنىڭ جۇمىسى توقتاپ تۇر. ءبىلىم مەن عىلىمي قىزمەتتى تاراتۋ جۇيەسى وقشاۋلانۋدا. قازىرگى ۋاقىتتا كاسىپكەرلىكتى قولداۋ ورتالىقتارى عىلىمي قولداۋىنىڭ ناقتى كورسەتكىشى 2,7 پايىزدى عانا قۇرايدى. اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارلارىن وندىرۋشىلەردى وقىتۋدىڭ بىرىڭعاي جۇيەسى جوق, نەگىزگى قىزمەتى فەرمەرلەردى تولىق عىلىمي-تەحنيكالىق قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلاتىن ماماندار جوق.
«سالا عىلىمىن جەتىلدىرە ءتۇسۋ ءۇشىن كۇش-جىگەردى شوعىرلاندىرۋ جانە بىرىڭعاي ۇيلەستىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. بۇگىنگى تاڭعا اگروونەركاسىپتىك كەشەنىندەگى نەعۇرلىم تابىستىسى قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اگروحاب-ى بولىپ تۇر. اوك-ءتى دامىتۋ ءۇشىن ماڭىزدى تەحنولوگيالار ترانسفەرتى جوبالارىنىڭ قولجەتىمدىلىگىمەن قاتار, ءتيىمدى توپ قۇرىلدى, ادىستەمە ازىرلەندى جانە جەتەكشى امەريكالىق تەحنولوگيالار مەن اقپارات ورتالىقتارىمەن بايلانىس بار», دەيدى عىلىمي تەحنولوگيالىق جانە تەحنيكالىق ساياسات دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى ازات سۇلتانوۆ. بۇل شارالار اگرارلىق عىلىم مەن ءبىلىم بەرۋدى رەفورمالاۋ ساتىسىن اياقتاۋعا, عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستاردىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا جانە ولاردى جۇزەگە اسىرۋعا, جەكە سەكتوردان ينۆەستيتسيالار اعىنىن قامتاماسىز ەتۋگە جانە مەملەكەتتىك اكتيۆتەردى ءتيىمدى باسقارۋدى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرمەك.
اسحات رايقۇل,
«ەگەمەن قازاقستان»
