بىزگە اللا تاعالا وزىنەن-ءوزى جول اشىپ, وتە جاقىن ارالاسۋعا, ءتىپتى توننىڭ ىشكى باۋىنداي بولىپ سىر الىسۋعا مۇمكىندىك تۋعىزعانى بار.
ءبىر جولى مەنىڭ «قۋانا بىلەيىك, اعايىن» دەگەن ويتولعام ماقالام «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنە جاريالاندى دا, جان-جاقتان تەلەفون شالۋشىلار, پىكىر بىلدىرۋشىلەر قاپتاپ الا جونەلگەنى.
ءسويتىپ جۇرگەن كۇندەردىڭ بىرىندە ماعان تاعى ءبىر تەلەفون قوڭىراۋى بولعان. ترۋبكانى كوتەردىم. ارعى جاعىنان وزىمە وتە تانىس ءۇن ەستىلگەن.
– ءاللو, بۇل مەن عوي! سارپەكوۆ!
– وۋ, رەكەڭبىسىز؟
– ءيا, ءوزىمىن. ال ەندى نەگە شۇعىل تەلەفون سوقتى دەرسىز. مىنە, مەنىڭ الدىمدا «ەگەمەن قازاقستان», سونداعى ءسىزدىڭ ماقالاڭىزدى باس الماي ەكى-ءۇش رەت وقىدىم.
– وي, راحمەت!
– اڭگىمەنىڭ اياعىن تىڭداڭىز. مەن تاپ قازىردەن باستاپ وسى ماقالادا كوتەرىلگەن ماسەلە توڭىرەگىندە وي قوزعاعىم كەلەدى. جازۋعا وتىرامىن. سول جايىنان سىزبەن كەلىسىپ العىم كەلگەن...
ءا دەگەندە نە ايتارىمدى بىلمەي, كىبىرتىكتەپ قالىپ, ارتىنان بىلاي دەدىم:
– جازىڭىز! ءار كىسى ءوز پىكىرىن بىلدىرۋگە ابدەن-اق قۇقىلى. ونى زاڭ سالاسىنىڭ بىلگىر مامانى ءسىز مەنەن گورى جاقسى بىلەرسىز, ارينە!
* * *
بۇل 2010 جىلدىڭ كۇز ايى بولاتىن-دى.
رامازان قۇماربەك ۇلى ەكەۋمىز كەزدەسە قالدىق. ول ءسوز ىڭعايىن وتكەن عاسىرعا, كەشەگى الاش ارداقتىلارى تاعدىرى توڭىرەگىنە بۇرا بەرگەن.
– ولار ءبىر-ءبىرىنىڭ قادىرىن بىلگەن, جاقسىسىن جاسىرماي ايتقان. ارداق تۇتقان. بۇل باعىتتا ءوزىڭىزدىڭ ءبىراز ەڭبەكتەرىڭىز بار, ونى دا ايتۋعا ءتيىسپىز! – دەگەن.
مەن ىشتەي ىڭعايسىزدانىپ, كىبىرتىكتەپ قالىپ ەدىم, رامازان ودان سايىن ەكپىندەپ سويلەپ كەتكەن.
اڭگىمە – حح عاسىر باسىنداعى الاش زيالىلارى تاعدىرى جايىندا تەرەڭدەپ بارا جاتقان-دى. مەنىڭ س.قوجانوۆ, ن.تورەقۇلوۆ, س.ساپاربەكوۆ, م.جۇماباەۆ, ت.ب. كىسىلەردىڭ ءومىر جولى مەن قايراتكەرلىگى تۋراسىندا جازعان ەڭبەكتەرىممەن تانىسىپ قانا ەمەس, استىن سىزا وقىپتى. وسى جايىنان ايتا وتىرىپ, ءسوز كەزەگىندە:
– مىنا تورعاي جاعىندا نۇرعالي قۇلجانوۆ دەگەن ۇلكەن جۇرەكتى الاششىل قايراتكەر وتكەن, – دەدى.
– ول كىسى انا ءنازيپا قۇلجانوۆانىڭ اعاسى بولار.
– جوق, اعاسى ەمەس, كۇيەۋى.
– سولاي ما ەدى...
سول-اق ەكەن, رامازان قۇماربەك ۇلى نۇرعالي مەن ءنازيپا قۇلجانوۆتار ومىرىنەن سالالى اڭگىمەنى باستاپ جىبەرگەن. ولاردىڭ ءومىر جولىنان از-كەم حابارىمىز بولعانىمەن, تاپ مىناداي تاريحي دەرەكتەردى بۇرىن-سوڭدى ەش جەردەن كەزدەستىرە قويماپپىز.
– ولار ورىنبورداعى ەكى جىلدىق مۇعالىمدەر مەكتەبىندە جۇرگەندە تابىسقان, نۇرعالي ول كەزدە مۇعالىم بولىپتى, – دەدى. – ال, 1905 جىلى سەمەي قالاسىنا كەلىپ, ەكەۋى دە قالاداعى سەميناريادا ساباق بەرىپ, ۇستازدىق ەتكەن.
وسىنى ايتا كەلىپ, نۇرعالي قۇلجانوۆتىڭ ومىردەن ەرتە وزعانىن, ونىڭ ەسىمى وتە از ايتىلاتىنىن, ايتپەسە, ناعىز الاش جۇرەكتى ازامات بولعانىن جان-جاقتى ءسوز ەتتى.
مەن رامازاننىڭ قىزعىلىقتى اڭگىمەسىنەن ءبىر دەرەكتى ەستىپ, راسىمەن تاڭدانا تۇسكەم.
1914 جىلى ۇلى اقىنىمىز ا.قۇنانباەۆتىڭ قايتىس بولعانىنا ون جىل تولۋىنا وراي نۇرعالي مەن ءنازيپا سەمەيدە ۇلكەن مادەني جيىن وتكىزىپ, اباي ولەڭدەرىن وقىتىپ, ءان شىرقاتادى. ەڭ قىزىعى – ولار سول كەزدە اتى ەندى عانا شىعا باستاعان جاس جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «ەڭلىك-كەبەك» پەساسىن ساحنالاۋعا مۇرىندىق بولعان. ونداعى رولدەردى ج.ايماۋىتوۆ, ق.ساتباەۆ, م.اۋەزوۆ ت.ب. ويناعان.
مىنە, بۇل دا اسا سيرەك ايتىلىپ جۇرگەن تاريحي وقيعا! قازاق تەاتر ونەرى جايىنان ءسوز بولا قالسا, وسى دەرەك ءاردايىم ەستە بولسا, ارتىق ەمەس.
ر.سارپەكوۆ ماعان مۇنى عانا ەمەس, كوڭىلگە وي سالار تاعى ءبىر دەرەكتى جەتكىزدى.
1910 جىلى جەرگىلىكتى وكىمەت الاششىل – ا.بايتۇرسىنوۆتى قۋدالاۋعا ۇشىراتىپ, ابدەن شارشاپ جۇرگەن شاعىندا ازامات نازيپاعا ولەڭمەن حات جازعان ەكەن.
– راحاتسىز وتسە دە ءومىر جاسىم,
بۇل جونىمنەن قۇدايىم, ايىرماسىن!
ۇزاق جولعا نيەت قىپ ءبىر شىققاسىن,
جارىم جولدا قايتپاسپىن, قارىنداسىم!.. – دەپ باستالاتىن جىر-ولەڭ وسى كۇنگى ارحيۆتە بار بولۋى دا مۇمكىن ەكەن.
بۇل دا ەلەپ-ەسكەرەر دەرەك كوزى دەسەك, ءجون-اق!
* * *
وسىنشا كوپ تاريحي قۇجاتتار مەن دەرەكتەردى قالاي جيناپ جۇرگەنىن سۇرايمىز عوي باياعى. اۋەلدە رامازان سول تورعاي توپىراعىندا تۋىپ-وسكەن ازامات بولار دەپ تە ويلاعانبىز. رامازان قۇماربەك ۇلى وسى تۇستا كۇلە ءتۇسىپ, ىشكى قۇپيا سىرىن دا جاسىرمادى.
– جولتاي-اۋ, مەن ۇزاق جىل زاڭ سالاسىندا ەڭبەك ەتتىم. نەگىزىنەن تۋعان جەرىم تالدىقورعان ءوڭىرى بولسا دا, تورعاي توپىراعىندا ۇزاق ۋاقىت تۇراقتادىم. اۋداندىق, وبلىستىق سوت جۇيەسىنە باسشىلىق ەتتىم. الگىندەگى اڭگىمەلەردى مەن سول ەلدەگى كوزى اشىق اقساقال-قاراساقالداردىڭ اۋزىنان ەستىدىم. ءسويتىپ كوڭىلگە ءتۇيدىم, قويىن داپتەرىمە جازىپ ءجۇردىم.
ءجا, اڭگىمەنى ەستۋ بار دا, ونى ويشا قورىتىپ, وزگە جۇرتقا جەتكىزە ءبىلۋ تاعى بار.
ءبىز بىلەتىن رامازان سارپەكوۆ سونداي كوكىرەگى اشىق, ويى وياۋ ازامات. ول, ەڭ باستىسى, جۇرەگى الاششىل جان. الاش زيالىلارى حاقىندا ءسوز-اڭگىمە قوزعالسا, ۇشار قۇستاي قومدانىپ الا جونەلەدى.
ول كەيىنىرەك سول تورعاي ەلىنەن پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلانىپ, ەكى شاقىرىلىم بويى وتىردى. كوپتەگەن زاڭ جوبالارىنا ءۇن قوسىپ, پىكىر ءبىلدىرىپ, ساۋاتتى شىعۋىنا ىقپال ەتتى.
ءسوز قادىرىن بىلەتىن, ءسوزدى قۇرمەت تۇتاتىن الاش جۇرەكتى وسىنداي اسىل ازاماتتار ارامىزدا كوپ بولسا, ءتۇبى قازاق ەلى باقىتتى بولار-اق!
ءسوز باسىندا ءبىز «قۋانا بىلەيىك, اعايىن» دەگەن ماقالا تۋرالى ايتىپ ەدىك. سول ماقالانى ماڭىز بەرە وقىعان ازامات – رامازان قۇماربەك ۇلى ويىمىزعا وي قوسىپ ەدى. شابىتىمىزعا شابىت جالعاعانداي بولىپ ەدى. بۇگىن دە سول ءبىر ىزگى وي سانامىزدا ساقتالىپ قالىپتى.
جولتاي الماش ۇلى
