اسىرەسە ساياسي قايراتكەرلەر ءۇشىن ونىڭ ءمانى زور. ەل باسىندا تۇرعان ادامنىڭ ءاربىر ءسوزى, ءاربىر قادامى, حالىققا ايناداي كورىنىپ تۇرادى. جالعىز ءوز ەلى عانا ەمەس كورشى مەملەكەتتەر دە ەل باسىندا تۇرعان ادامنىڭ وزدەرىنە قارسى ايتىلىپ قالعان لەپەستەرى بولسا, ەڭ جەڭىلى قارسىلىق نوتاسىن تاپسىرادى. كەيدە ءتىپتى دوستىق, ارىپتەستىك قارىم-قاتىناستاردى ۇزۋگە دەيىن بارادى. سوندىقتان ەلدىڭ كوشباسشىسى ءوز جۇرەگىندە قايسىبىر ادامعا, قايسىبىر ءوڭىردىڭ تۇرعىندارىنا, كورشىلەس ەلگە دەگەن تۇيتكىلى بولسا دا كوڭىلىندەگى ءسوزىن ايتا بەرمەي, حالىقتىڭ ۇعىمىنا قايشى كەلمەيتىن, نامىسىنا تيمەيتىن لەبىزبەن عانا ءۇن قاتۋعا ءماجبۇر. ال كەرىسىنشە بولسا, حالىقتىڭ, كورشىلەس ەلدىڭ نارازىلىعىنا تاپ بولادى. وندايدىڭ مىسالىن جۋىردا عانا قىرعىزستان پرەزيدەنتى ا.اتامباەۆ تاراپىنان كوردىك.
القيسسانى اتامباەۆتان ەمەس, ارىرەك باستاساق... مۇنداي ۇرىنشاقتىقتىڭ كوكەسىن كسرو-نى 10 جىل باسقارعان, ءتورت سىنىپتىق ءبىلىمى بولعان ن.حرۋششەۆ كورسەتكەن ەدى. ديپلوماتيالىق ەتيكەت دەگەننەن جۇرداي ول كسرو-نىڭ اسكەري قۋاتىنا سەنىپ, اۋزىنا كەلگەنىن ايتا بەرەتىن. 1960 جىلدىڭ قازانىندا نيۋ-يورككە, بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ كەزەكتى سەسسياسىنا كەڭەس دەلەگاتسياسىن باستاپ بارعاندا «افريكالىقتارمەن قاتار كسرو ەزگىسىندەگى ازيا حالىقتارىنا دا بوستاندىق بەرىلسىن» دەگەن ءسوزى ءۇشىن فيليپپين پرەزيدەنتىنىڭ ءسوزىن ءبولىپ, مىنبەرگە باسا كوكتەپ شىعىپ, ونى «امەريكا يمپەراليزمىنىڭ مالايى» دەپ ار-نامىسىنا تيەتىن سوزدەر ايتقان. ودان ءارى ء«بىز امەريكا يمپەراليزمىن جەرلەيمىز» دەگەنى, بۇۇ سەسسياسىندا وتىرىپ, قارسىلىق رەتىندە اياق كيىمىن شەشىپ الىپ, ۇستەلدى ۇرعانى دا بار. بۇل قىلىقتارىمەن حرۋششەۆ ەشنارسە وزگەرتە العان جوق, تەك كسرو-نى ۇياتقا قالدىرىپ, ءوزىن مادەنيەتسىز, ەشكىمدى سىيلاي بىلمەيتىن, تاربيەسىز باسشى ەكەنىن عانا كورسەتتى.
1964 جىلعى كوكپ پلەنۋمىندا ونىڭ ابەس قىلىقتارىنان ابدەن زارەزاپ بولعان ۇزەڭگىلەستەرى ورنىنان الۋعا ءماجبۇر بولدى. ن.حرۋششەۆتى ايىپتاعان فاكتىلەردىڭ ءبىرى قازاق حالقىمەن بايلانىستى. ايىپتاۋ بايانداماسىن وقىعان كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى ا.سۋسلوۆتىڭ سوزىنە قاراعاندا, حرۋششەۆ جاپونيانىڭ پارلامەنتتىك دەلەگاتسياسىن قابىلداعاندا قىتايدىڭ شىڭجاڭ-ۇيعىر اۋدانىندا تۇراتىن قازاقتار قالاسا رەفەرەندۋم وتكىزىپ, وزىمىزگە قوسىپ الامىز دەپ سوعىپتى. ء«بىز وسى سوزدەردى وزىمىزدەگى تيپوگرافيالىق تەرىلىمنەن سوڭعى ساتتە الىپ ۇلگەردىك, بىراق جاپونيا جاعى جاريالاپ, قىتايدىڭ ورە تۇرەگەلگەن قارسىلىعىنا تاپ بولدىق», دەگەن ەدى سۋسلوۆ. كسرو مەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ اراسىنداعى كوپ جىلدىق كيكىلجىڭنىڭ ورناۋىنا سەبەپ بولعان جايتتىڭ ءبىرى وسى ءسوز ەكەن. سونىمەن بىرگە حرۋششەۆ بىردە ماو تسزەدۋندى «ەسكى قالوش» دەگەنى دە قىتايلىقتاردىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋدىرعان...
ال ءححى عاسىردا قىرعىزستان مەملەكەتىنىڭ باسشىلىعىنا كەلگەن جوعارى ءبىلىمدى المازبەك اتامباەۆتىڭ دا كەيبىر قىلىقتارى حرۋششەۆتىكىنەن كەم بولماي قالدى. قازاقستان تۋرالى ايتقان ابەستەۋ سوزدەرى ءبىر توبە بولعاندا ونىڭ 16 قازاندا پرەزيدەنتتىككە كانديدات بولعان وزدەرىنىڭ جەرلەستەرىن قولداۋ ميتينگىسىنە شىققان تالاس حالقىن «ابىكە-كوبوشتىڭ ۇرپاقتارى», «رەفەرەندۋم وتكىزىپ, قازاقستانعا قوسىلسا دا مەيلى», «جەرلەسىمىز دەپ ماقتانسا دا ش.ايتماتوۆتىڭ كۇمبەزىن تۇرعىزۋعا ءبىر تيىن دا جيناپ بەرە المادى» جانە ماناس ەپوسىنان العان «تالاس ەل ەمەس» دەگەن سوزدەرى بارلىق حالىقتىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋعىزدى.
تالاس قىرعىزستاننىڭ ءبىزدىڭ جامبىل وبلىسىمەن شەكتەسەتىن ولكەسى, ماناستىڭ تۋعان ءوڭىرى, بەرگى تاريحتاعى ۇلى قىرعىز شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ تۋعان جەرى. اسىرەسە «ماناس ۇرپاعىمىز» دەپ جۇرگەن وسى ءوڭىردىڭ حالقىن اتامباەۆتىڭ «ابىكەنىڭ ۇرپاقتارى» دەگەنى قاتتى شيراتتى. ويتكەنى «ماناس ەپوسىنا» قاراعاندا, ابىكە ءىنىسى كوبوش ەكەۋى باتىرعا ساتقىندىق جاساعان. ماناس شوڭ جورىققا اتتانعاندا ەكەۋى دە ەرمەي «دوبەگە چىگىپ دارداكتاپ, ەمي ماناس ءولدۇ دەپ, ەگەم بيزگە بەردي دەپ, بارسا كەلبەس بەەجيندەن ماناس كايدان كەلسين دەپ, دوبوگو چىگىپ دارداكتاپ, ەلدي كوزدوپ باكىرىپ, ابىكە, كوبوش ەكي ارام كوبوشتوپ ۋراان چاكىرىپ, كۋتۋرۋپ بۋلار كالىپتىر», دەيدى ساياقباي قارالاەۆتىڭ نۇسقاسىندا. ەندى ەلدىڭ پرەزيدەنتى وزدەرىن سول ساتقىننىڭ ۇرپاعى دەسە تالاستىقتار قايتىپ تۇرا السىن. تالاس قالاسىندا ۇلكەن ميتينگىگە جينالىپ, اتامباەۆ بىزدەن كەشىرىم سۇراسىن دەپ تالاپ ەتتى. كەيبىر تالاپكەرلەر «قازاقستاننان دا كەشىرىم سۇراسىن» دەگەندى ايتۋدا. اتامباەۆتىڭ قىزمەتتەن كەتەتىندىگى ەسكەرىلگەن بولۋ كەرەك, ايتەۋىر داعدارىس بىشكەككە جەتپەي توقتادى.
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان»
