الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە مەملەكەت پەن جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى تابىستى ءجۇرىپ جاتىر. كوپتەگەن دامىعان ەلدەردە بۇل ءىس ۇزاق جىلداردان بەرى ءورىس الىپ كەلە جاتسا, ءبىزدىڭ ەلدە قولعا الىنعانىنا كوپ بولا قويعان جوق. تاجىريبەمىز ازداۋ. بىراق سوعان قاراماستان, ەلىمىزدە دە جەكەلەگەن جاعىمدى مىسالداردى كوپتەپ كەلتىرۋگە بولادى. ماسەلەن, مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى جەتكىنشەكتەردى بالاباقشامەن قامتۋدا بۇل ءىستىڭ بەرگەن پايداسى كوپ بولدى. قازىر مەملەكەت پەن جەكەمەنشىكتىڭ تىزە قوسىپ بىرىگۋىمەن ۇيىمداستىرىلعان مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەردى ءار قالادان كوپتەپ كەزدەستىرۋگە بولادى.
بيۋدجەتتىڭ قارجىسىن ۇنەمدەۋ, كاسىپكەرلىكتى جەتىلدىرۋ ءۇشىن ماڭىزى زور الەۋمەتتىك جوبالارعا جەكە بيزنەستى تارتۋ قاجەتتىگىن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ سويلەگەن سوزدەرىندە, وڭىرلەرگە ساپارلارى كەزىندەگى جۇزدەسۋلەرىندە ۇنەمى ايتىپ كەلەدى. «جەكەمەنشىك ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ جونىنەن مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى تەتىگى وراسان زور الەۋەتكە يە بولىپ وتىر. ءبىز قازاقستاندا بۇل تەتىكتى ىسكە قوستىق, بىراق ول وزىق الەمدىك پراكتيكاعا سايكەس جەتىلدىرۋدى تالاپ ەتەدى», دەگەن بولاتىن مەملەكەت باسشىسى 2010 جىلى «جاڭا ونجىلدىق, جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ, قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىگى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا.
ەلباسى جولداۋىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا 2011 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگىن دامىتۋ جونىندەگى باعدارلاما قابىلدانىپ, وسى ءىستىڭ قانات جايۋىنا نەگىز قالاندى.
سونداي-اق وسى ماسەلەنى رەتتەۋ تەتىكتەرى ازاماتتىق كودەكس, «جەكەشەلەندىرۋ تۋرالى», «اكتسيونەرلىك قوعامدار تۋرالى» جانە «مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلار تۋرالى» زاڭداردا كورىنىس تاپتى. قازاقستانداعى مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگىن رەتتەيتىن نەگىزگى زاڭداردىڭ ءبىرى رەتىندە «كونتسەسسيالار تۋرالى» زاڭ دا قابىلداندى.
«كونتسەسسيا» تەرمينى قولدانىلعان العاشقى كەلىسىمشارت بويىنشا قازاقستاننىڭ گاز تاسىمالداۋ جۇيەسىندەگى «ينتەرگاز ورتالىق ازيا» اق, سونداي-اق ءشۇلبى, وسكەمەن جانە بۇقتىرما قالالىق ەلەكتر ستانسالارى كونتسەسسياعا بەرىلدى. كەيىننەن كولىك ينفراقۇرىلىمى مەن ەنەرگەتيكا سالالارىنداعى «شار – وسكەمەن» تەمىر جول جەلىسى جانە «سولتۇستىك قازاقستان – اقتوبە وبلىسى» ەلەكتر تاراتۋ جەلىلەرى قۇرىلىستارى كونتسەسسيالىق نەگىزدە سالىندى.
ال ەندى مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگىنىڭ قازىرگى جاعدايىنا كەلسەك, بۇگىنگى كۇنى جالپى سوماسى 139,5 ملرد تەڭگەنىڭ 166 كەلىسىمشارتى جاسالىپتى. تەك بيىلدىڭ وزىندە 70 ملرد تەڭگەنىڭ 88 شارتىنا قول قويىلىپتى.
وسىنداي كەلىسىمشارتتار بويىنشا وسكەمەن, سەمەي, شىمكەنت قالالارىندا, قوستاناي وبلىسىنداعى زارەچنوە جانە زاتوبول كەنتتەرىندە, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى مانكەنت, قاراسۋ جانە اقبيىك اۋىلدارىندا جانە باسقا دا وڭىرلەردە 45 ءبىلىم بەرۋ, 27 دەنساۋلىق ساقتاۋ, 17 مادەنيەت جانە سپورت نىساندارى سالىنباق. سونداي-اق پەتروپاۆل قالاسىندا تەننيس ورتالىعىن, اقتوبە قالاسىندا مۇز سارايىن, دەنەشىنىقتىرۋ-ساۋىقتىرۋ كەشەندەرىن, الماتى وبلىسىندا 7 سەرۆيستىك دايىنداۋ ورتالىعىن, اقتوبە, تەمىرتاۋ, قاراعاندى, جەزقازعان جانە بالقاش قالالارىنداعى 5 وفتالمولوگيالىق مەكەمە, اقتاۋ, اقتوبە, ليساكوۆ جانە پاۆلودار قالالارىندا 4 تۇرمىستىق نىسان, قاراعاندى, قىزىلوردا جانە شىمكەنت قالالارىندا 3 ەمحانا, اتىراۋ جانە ەكىباستۇز قالالارىندا كوشەلەردى جارىقتاندىرۋدىڭ 2 جوباسىن, استانا قالاسىندا 1 بەينەباقىلاۋ جۇيەسىن, اقتوبە قالاسىندا 1 جەدەل مەديتسينالىق كومەك ستانساسىن جانە الماتى قالاسىندا 1 قوعامدىق كولىكتى ديسپەتچەرلەۋ مەكەمەسىن سالۋ كوزدەلۋدە.
بۇل دەرەكتەردىڭ سىرتىندا, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ەسەپتەرىنە سايكەس, جالپى سوماسى 1,8 ترلن تەڭگەنى قۇرايتىن 547 جوبا ءارتۇرلى دايىندىق ساتىلارىندا قاراستىرىلۋ ۇستىندە. رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە شامامەن 1 ترلن تەڭگەنىڭ 18 جوباسى, ال جەرگىلىكتى دەڭگەيدە 800 ملرد تەڭگەنىڭ 529 وڭىرلىك جوباسى پىسىقتالۋدا.
ءسويتىپ «كوش جۇرە تۇزەلەدى» دەگەندەي, ەلىمىزدە مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى جىل وتكەن سايىن قالىپقا ءتۇسىپ, دامىپ كەلەدى. ونىڭ جاڭا تۇرلەرى دە پايدا بولۋدا. ارينە ارىپتەستىكتىڭ بۇل ءتۇرى زامانعا ساي دامىپ, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ءومىردى كەڭىنەن قامتۋى ءۇشىن مەملەكەتتىك ورگاندار تاراپىنان تىنىمسىز ىزدەنىستەر, تىڭ تاسىلدەر مەن جاڭالىقتارعا جول اشىپ, كەزدەسكەن كەدەرگىلەردى جويىپ وتىرۋ قاجەت. وسى باعىتتا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار دا جوق ەمەس. ماسەلەن, بيىلعى تامىز ايىندا ۇكىمەت پارلامەنت قاراۋىنا مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى تەتىكتەرىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ مەن جەڭىلدەتۋ جونىندەگى زاڭ جوباسىن ۇسىندى. پارلامەنت ءماجىلىسى اتالعان زاڭ جوباسىن ماقۇلدادى جانە قازىرگى تاڭدا ول پارلامەنت سەناتىنىڭ قاراۋىنا جىبەرىلگەن.
زاڭ جوباسى بىرقاتار ازىرلەۋ كەزەڭدەرىن الىپ تاستاۋ ارقىلى راسىمدەردى وڭتايلاندىرىپ, جوبالاردى بەكىتۋگە باعىتتالعان. بۇل ءمجا جوبالارىنىڭ بەكىتۋ جانە ساراپتامالار مەرزىمدەرىن قازىرگى جەتى ايدان ءۇش ايعا دەيىن قىسقارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇدان وزگە, زاڭ جوباسىندا تۇتىنۋ كەپىلدىگىن ءۇش جانە ودان دا كوبىرەك جىلعا بەرۋ قاراستىرىلعان. ول ينۆەستورلارعا كوپ جىلدىق كاپيتال جۇمسالىمىن جوسپارلاي الۋلارىنا مۇمكىندىك بەرەدى.
كەلىسىمشارتتاردى ازىرلەۋ بويىنشا بۇرىن ازىرلەنگەن 10 ۇلگىلىك جوباعا جاڭادان ءتورت قوسىمشا ۇلگى ازىرلەندى. ولار اۆتوموبيل جولدارىنا سەرۆيستىك قىزمەت كورسەتۋ, مەديتسينالىق جابدىقتار ليزينگى, ەمحانانى سەنىمگەرلىكپەن باسقارۋ, مەكتەپتەرگە سەرۆيستىك قىزمەت كورسەتۋ ماسەلەلەرىن قامتيدى. ەندى وڭىرلەر بۇل قۇجاتتاردى ۇلگى رەتىندە پايدالانا الادى. ال بۇل ءوز كەزەگىندە كونكۋرستىق قۇجاتتاما مەن شارتتاردى ازىرلەۋ مەرزىمىن وڭتايلاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
مۇنىڭ سىرتىندا باعدارلامالىق ءمجا ەنگىزۋ جۇمىستارى باستالدى. قازىر سالالىق مەملەكەتتىك ورگاندار مەملەكەتتىك باعدارلامالار ارقىلى وزدەرىنىڭ ستاندارتتالعان ءمجا جوبالارىن ەرەكشە جوسپارلاۋ راسىمدەرىن سالالىق ەرەكشەلىكتەردى ەسكەرە وتىرىپ جۇزەگە اسىرا الادى. اتالعان تەتىك جالپىعا بەلگىلەنگەن ءتارتىپ بولىپ تابىلاتىندىقتان, ەندىگى كەزەكتە ولاردى ساراپتامادان وتكىزۋدىڭ قاجەتى جوق. بۇل جوسپارلاۋدى قىسقا مەرزىمدە بەلگىلەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
بيىل مامىر ايىندا ينۆەستورلارعا ارنالعان ءمجا جوبالارىنىڭ بىرىڭعاي بازاسى ىسكە قوسىلدى, ول رەسپۋبليكا بويىنشا ءساتتى ىسكە اسىرىلعان جوبالاردىڭ تاجىريبەسىن تيراجداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وسى جىلى قول قويىلعان كەلىسىمشارتتار بويىنشا ەلەۋلى ىلگەرىلەۋ بايقالۋدا. سونىمەن قاتار ءمجا نارىعىن ودان ءارى جانداندىرۋ جانە «باعدارلامالىق ءمجا-ءنى» ىسكە اسىرۋ ءۇشىن جوبالاردى سىناقتان وتكىزۋدىڭ قاناتقاقتى سالالارىن ازىرلەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر.
جۋىردا ۇكىمەتتە مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگىن دامىتۋ ماسەلەسى تاعى دا پىسىقتالىپ, ارتىنشا جۋرناليستەرمەن ءباسپاسوز ءماسليحاتى وتكىزىلدى.جۋرناليستەر سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرگەن ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنە قاراستى «قازاقستاندىق مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى ورتالىعى» اق باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى تالعات ماتاەۆ مەملەكەتكە دە, كاسىپكەرلەرگە دە ءتيىمدى بولىپ وتىرعان ءىستى ودان ءارى ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن ونىڭ زاڭ اياسىنداعى تەتىكتەرىن ءالى دە جەتىلدىرە ءتۇسۋ قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتتى. «مىسالى, مەديتسينا سالاسىندا اقتوبە وبلىسىندا ءىرى وفتالمولوگيالىق ورتالىق پەن جەدەل جاردەم ستانساسى سالىنادى. ءار جوبانىڭ قۇنى 4-5 ملرد تەڭگە كولەمىندە. بۇل – وتاندىق كاسىپكەرلەردىڭ مەملەكەتكە دەگەن كومەگى. ال مەملەكەت كاسىپكەرلەرگە كومەك رەتىندە قارجىنى بىردەن بولمەي, جىل سايىن ولاردىڭ شىعىنىن كەلىسىمشارتتا كورسەتىلگەن مەرزىم ىشىندە ينۆەستيتسيا رەتىندە قايتارادى. زاڭدا قايتارۋ مەرزىمى 3 جىلدان 30 جىلعا دەيىن دەپ كورسەتىلگەن. جوباعا بايلانىستى ونى جۇزەگە اسىرۋ مەرزىمى دە ءارتۇرلى. كەلىسىمشارتتا كورسەتىلگەن ۋاقىت ىشىندە مەملەكەت سول قارجىنى قايتارادى ءارى ينفلياتسيا جاعدايى دا ەسكەرىلەدى» دەيدى, ت.ماتاەۆ.
قازاقستاندىق مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگىنە شەتەلدىك ينۆەستورلاردى تارتۋ ماسەلەسى دە نازاردان تىس قالماعان. بۇگىندە چەحيالىق كومپانيا اقتوبە قالاسىندا مۇز سارايىن سالىپ جاتسا, تۇركيالىق كاسىپكەرلەر شىمكەنتتە جانە اقتوبە وبلىسىندا جەدەل جاردەم ستانساسىنىڭ قابىرعاسىن قالاۋعا كىرىسىپتى.
مىنە, وسىلايشا مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى جىل وتكەن سايىن ەكپىن الىپ, دامىپ كەلەدى. ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىن جاقسارتۋعا بۇل ءىستىڭ بەرەتىن پايداسى مول بولادى دەگەن سەنىمدەمىز.
سۇڭعات ءالىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
