15 قاراشا، 2017

كوزكورگەن

361 رەت كورسەتىلدى

وسى كۇندەرى جۇرتتىڭ اراسىندا «كوز­كورگەندەر، وزگەرمەڭدەر» دەگەن تىركەس ايتىلىپ ءجۇر. ءسوزى جەڭىلدەۋ ەس­تىلگەنمەن، استارىنداعى بوياۋى بەس باتپان. بۇگىنگىدەي قيىر-شيىرى سان ءتۇرلى ۋاقىتتىڭ كۇنگەيى مەن كو­لەڭكەسى ارباسىپ تۇرعاندا، ويلانتپاي قويمايدى.

وسىنداي زاماندا اركىم ءوزىن تۇزەپ، ءوز ءسوزىن اسىرىپ، «مەنىكى ءجون، ويتكەنى سالماعىم بار، سەن مەنىڭ قاسىمدا كىمسىڭ؟» دەپ تۇرعان تۇستا، ارامىزدا جوق ۇلت جاق­سىلارىن كەيدە ەستەن شىعارىپ الاتىنىمىز بار. ال سول ۇلت جاقسىلارىنىڭ سار­قىتىنداي ساناۋلىلاردىڭ ءسوزىن كەيدە ۇقساق، كەيدە ۇقپاي، ءبىز جاڭا ءداۋىردىڭ ادا­مىمىز دەيتىن دە جاي كەزدەسىپ قالادى. ەگەر الگى ۇلت ۇلىلارىنىڭ كوزىن كورگەن، ءسوزىن ەستىگەن ءىزباسارلارىنىڭ ەستەلىكتەرىن جەتىك تەحنيكانىڭ كومەگىمەن جازىپ الىپ، كەيىنگى ۇرپاققا كورسەتىپ وتىرساق، الىپتار بەينەسى اشىلىپ، قىر-سىرىنا كەيىنگى ۇرپاق قانىعار ەدى. ەرتەڭگى جازىلار تاريحتىڭ بۇرمالاۋى جوق ءبۇتىن بولىپ قالىپتاسۋىنا دا بۇل سەپتىگىن تيگىزەر ەدى.

مۇنداي ويعا سەبەپ بولعان نە نارسە دەگەنگە كەلەر بولساق، جاقىندا ەلورداداعى نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە ۇلى جازۋشى، عۇلاما عالىم مۇحتار ومارحان ۇلى اۋەزوۆتىڭ 120 جىلدىعىنا ارنالعان ەستەلىك-سۇحبات بولعان ەدى. جينالعان وقى­تۋشىلار مەن ستۋدەنتتەردىڭ الدىندا قالامگەرمەن ديدارلاسقان، شاكىرتى بولعان مىرزاتاي جولداسبەكوۆ، ابايتانۋشى مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلى، مۇقاڭنىڭ ءسوزى مەن كوزىندەي بولىپ ورتامىزدا جۇرگەن مۇرات اۋەزوۆ ادەمى ەستەلىكتەر ايتتى. 

مىرزاتاي جولداسبەكوۆ ۇلت ۇستازى­نىڭ ۇلى قاسيەتتەرىن، اسىرەسە كىشىلىگىن، ۇشان-تەڭىز ءبىلىمىن، عىلىمداعى ءىلىمىن، التى جاسىندا مۇقاڭنىڭ ابايدى كور­گەنى تۋرالى ءوز اڭگىمەسىن سىر عىپ شەرتكەندە جينالعان قاۋىم ايرانداي ۇيىپ وتىردى. مۇرات اۋەزوۆ ارداقتى اكەنىڭ ۇرپاققا جاساعان قامقورلىعىن، ونىڭ جيىرما جاسىندا «ياپونيا» دەگەن ما­قالا جازىپ، وندا «سىرتىمىز باسقا جۇرت­پەن تاتۋ، سىپايى بولسىن، ىشتەي تاراحيات (ونەر-ءبىلىم) اسا باعالى بولىپ، ەركىن ءوسسىن»، دەگەن ۇلاعاتى قازاققا قازىر دە اۋاداي قاجەت ەكەنىن جەتكىزدى. تەكتىنىڭ تۇقىمى تاعى ءبىر ماسەلەگە كوڭىل ءبولدى. كەيبىر جۇزدەسۋلەردە «اباي مەن مۇحتاردى وقىدىڭدار ما؟» دەپ ساۋال قويعاندا شوشايعان ءبىر ساۋساقتىڭ كوزگە تۇسپەيتىنىنە وكىنىش ءبىلدىرىپ، ۇلىسىن وقىماعان ۇلت ۇرپاعى ەلىنىڭ كوسەگەسىن كوگەرتە مە دەگەن سۇراقتى العا تارتتى. مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلى اباي مەن مۇحتار ءىلىمىن تاراتا ايتتى.
سول ساتتە ءبىز ابايدى كورگەن مۇحتار قان­داي باقىتتى دەپ ءبىر ويعا قالدىق تا، ودان كەيىن مۇحتاردى كورگەن، ۇلگىسىن ۇيرەنگەن ورتامىزداعى ازاماتتارعا دا قىزىعا قاراعانىمىز انىق. 

ءيا، ابايدى كورگەن بالا مۇحتاردىڭ زامانىندا تەحنيكا جوق ەدى. ءتىپتى سۋرەتكە تۇسىرەتىن فوتواپپارت تا كەمشىن بولاتىن. مۇحتار اۋەزوۆتىڭ داۋىرىندە بەينەتەحنيكا از بولسا دا بار ەدى. كۇندە ەرتەڭمەن ءجۇرىپ جازۋشىنىڭ تىرشىلىگىندەگى تۇلعاسىن تولىق ءتۇسىرىپ الا المادىق. ۇزىك-ۇزىك قيمىل-قارەكەت، ۇشقىن-ۇشقىن ءسوز بار. وسى ارادا مىنا ءبىر سەرگەكتىكتى ايتا كەتكەنىمىز ءلازىم. بەلگىلى ازامات، تەلەديدار قايراتكەرى سۇلتان ورازالى ادەبيەت پەن مادەنيەتتىڭ مۇحتاردان كەيىنگى ءبىراز الىپتارىن، كەشەگى ءابىش كەكىلباي ۇلىن تاستاي ەتىپ تاسپاعا ءتۇسىردى. كورىپ وتىرساڭ ايىزىڭ قانادى. ءسوزىن ەستىپ، تازا ءتىل تاعىلىمىنا دەن قوياسىڭ. 

بۇل اراداعى ايتپاعىمىز، بۇگىنگى ۇلت جاقسىلارى ورتامىزدا جۇرگەندە ادەبيەت پەن مادەنيەتتە، عىلىمدا وزىندىك ورنى بار، حالقىمىزدىڭ ارداقتى ازاماتتارى تۋرالى دەرەكتى-ەستەلىك دۇنيەلەر ءتۇسىرىپ، ولار تۋرالى قولدا بار كورىنىستەرمەن ۇشتاستىرساق دەگەن نيەت ەدى. الدا ايتقان كەزدەسۋدە مۇحتار اۋەزوۆتى كورگەن ءتورت ادام بولسا، ەندى ون جىلدان كەيىن، وتىز جىلدان كەيىن ەستەلىك ايتار ءبىرلى-جارىم ادام تابىلا قويار ما ەكەن؟ سول كەزدە اتتەگەن-اي دەپ قالماس ءۇشىن وسىنداي ەستەلىك-سۇحباتتاردى، ديدارلاسۋلاردى تاسپالاپ، ءتىپتى جەكە وزدەرىن سويلەتىپ الساق بۇل كەيىنگى ۇرپاققا ساباق، ءارى ۇلگى بولارى حاق. 

مۇنداي جاقسى ءىستىڭ ءبىر ادەمى تاعى­لىمدى ۇلگىسى بولدى. ونى «بۇگىنگىدەي كي­نو، بەينەتەحنيكانىڭ جوقتىعىنان ءارى قۇنت­سىزدىعىمىزدىڭ كەسىرىنەن كەزىندە مۇحتار اۋەزوۆ سەكىلدى ۇلىلارىمىزدىڭ نەبىر اسىل سوزدەرى جازىلىپ الىنباي قالدى. سول كەمشىلىكتىڭ ورنىن تولتىرايىن، ەلىمىزدىڭ كوزى ءتىرى قايراتكەرلەرىن سويلەتەيىن، ەستەلىكتەرىن، تولعانىستارىن جازىپ الىپ، كەيىنگىگە ساقتايىن دەگەن ماقساتپەن ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىندە تەلەستۋديا اشقان ەدىم. سول ستۋديادا ادەبيەتىمىزدىڭ كلاسسيگى ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆتى عانا جازىپ الىپپىن. مەن ۋنيۆەرسيتەتتەن كەتكەن سوڭ، اتتەڭ پايدالى ءىس جالعاسپاي قالدى»، دەپ مىرزاتاي اعا جولداسبەكوۆ ءوزى ايتقانداي، وسى ءۇر­دىس­تى قايتا جاڭعىرتساق، قازاق حال­قىنىڭ ۇلىلارى قانىش ساتباەۆ، الكەي مارعۇلان، بەيسەمباي كەنجەباەۆ، كۇلاش بايسەيىتوۆا، ءابىلحان قاستەەۆ، باۋىرجان مو­مىش ۇلى تاعى باسقا تۇعىرى مىقتى تۇڭعىشتارىمىزدى، باسقا جاقسى-جاي­ساڭدارىمىزدى كورگەن ساناۋلى ساڭ­لاقتاردى سويلەتىپ، الىپتاردىڭ حالىقتىق قاسيەتىن كەيىنگىگە جەتكىزسەك، قانە. 

ەگەر وسى يگىلىكتى ءىستى ءدال قازىر اتقارا الماساق، كەيىن الدا ايتقان ۇلىلاردىڭ كوزىن كورگەندەردەن دە كوز جازىپ قال­عان سوڭ، ءاي سالعىرتتىق-اي، دەمەسكە شارا قايسى؟ بارىن باعالاعان جۇرت وت­كەنىن جاڭعىرتىپ قانا قويمايدى، ۇلت تاريحىنىڭ دىڭگەگى سانالاتىن قاي­راتكەرلەرىن قادىر تۇتىپ، اقيقات تاريح بەتىنە شىعارادى. ارعى عاسىرداعى قا­زاق­تىڭ اقىن-جىراۋلارىن باتىر-باعىلاندارىن، ءسوز ۇستاعان كوسەمدەرىن كەيىنگى ۇرپاعى كىتاپتان بىلسە، الدا جىلدار جىلجىپ، عاسىرلار الماسقان تۇستاعى جاس الدىڭعى الىپتاردى بەينەتاسپا مەن ءۇنتاسپادان ۇعىپ، تانىپ، بىلەتىن بولادى.

سۇلەيمەن مامەت،
«ەگەمەن قازاقستان»

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار