وسى زامانعى ءبىلىم بەرۋدىڭ ستاندارتتارى 3-5 جىل سايىن وقۋلىقتاردىڭ جاڭارتىلىپ وتىرۋىن تالاپ ەتەدى. بىراق, مۇنداي قۇبىلىس عىلىمي ەڭبەكتەرگە ءتان ەمەس, سونىڭ ىشىندە گۋمانيتارلىق باعىتتاعى ىرگەلى اكادەميالىق زەرتتەۋلەردىڭ قۇندىلىعى تىپتەن ۋاقىتقا تاۋەلسىز. ولار عاسىردان عاسىرعا وزىپ, ومىرشەڭ كەلەدى. سول سەبەپتى وقۋلىقتارمەن قاتار الەمدىك دەڭگەيدەگى عىلىمي ەڭبەكتەردى دە مەملەكەتتىك تىلگە اۋدارۋدى قوسا جۇزەگە اسىرۋ قاجەت دەپ سانايمىز.
رۋحاني جاڭعىرۋدا ىرگەلى گۋمانيتارلىق تۋىندىلاردىڭ سالماعى ەرەكشە ەكەندىگى داۋ تۋدىرمايدى. دەي تۇرعانمەن مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ تولىققاندى عىلىم تىلىنە اينالىپ, ۇلتتىڭ ينتەللەكتۋالدى الەۋەتىن كوتەرەتىن كۇشكە ۇلاسۋى ءۇشىن – جاراتىلىستانۋ عىلىمىندا جارىق كورگەن الەمدىك اكادەميالىق تۋىندىلاردى دا اۋدارۋ شارالارى قابات ءجۇرۋى كەرەك. سەبەبى عىلىمى ورگە جۇزگەن ەلدەردە, وعان تارتىلىپ وتىرعان گۋمانيتارلىق جانە قوعامدىق عىلىم سالاسىنداعى مامانداردىڭ ۇلەسى بار بولعانى 5-6% -دان اسپايدى. سوندىقتان رۋحاني جاڭعىرۋعا قوساتىن وزگە عىلىم سالالارىنىڭ (جاراتىلىستانۋ, تەحنيكالىق, مەديتسينا, اۋىلشارۋاشىلىق) ۇلەسى قوماقتى ەكەندىگىن ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك.
رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ نەگىزگى ماسەلەسى رەتىندە «مەملەكەتتىك ءتىل – عىلىم ءتىلى. قازاق تىلىندەگى 100 عىلىمي ەڭبەك» دەپ اتالاتىن جوبامەن ءاربىر عىلىم سالاسىنا قاراستى جەكەلەگەن ماماندىقتار بويىنشا اۋدارما جۇمىستارىن جۇرگىزۋدى قولعا الۋدى ۇسىنامىز. اكادەميالىق ىرگەلى عىلىمي ەڭبەكتەردىڭ قازاق تىلىندە سويلەۋى – مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن جۇمسالعان قارجىنى اقتاپ قانا قويمايدى, ول سونىمەن بىرگە ۇزاق جىلدار بويى ۇلتتىڭ ينتەللەكتۋالدى قورىنا قىزمەت جاساپ, تيىمدىلىگىن ەسەلەي تۇسەدى.
ىرگەلى, سونداي-اق قولدانبالى عىلىم سالاسىنداعى ەڭبەكتەردى مەملەكەتتىك تىلگە اۋدارۋ جۇمىسىن ۇلتتىق اۋدارما بيۋروسىنا نەمەسە ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ وزىنە تىكەلەي تاپسىرۋعا بولادى. عىلىمي اۋدارما قىزمەتىنە جۇمىلدىرىلاتىنداردى شارتتى تۇردە ەكى توپقا ءبولىپ قاراستىرىپ وتىرمىز. بۇلاي ءبولۋدىڭ نەگىزىنە اۋدارما جۇمىسىنا اقى تولەۋ ولشەمى الىنادى:
ءبىرىنشى توپقا – اقى تولەنبەيتىن عىلىمي-اۋدارما قىزمەتى جاتقىزىلادى. بۇل ساناتقا مەملەكەتتىك تاپسىرىس بويىنشا ءبىلىم الىپ جاتقان PhD دوكتورانتتاردى جۇمىلدىرۋعا بولادى. سەبەبى ولاردىڭ وقۋى, شاكىرتاقىسى جانە ەكى جىل قاتارىنان شەتەلدە تاعىلىمدامادان ءوتۋى مەملەكەتتىك بيۋدجەت ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلادى. سوندىقتان بولىنگەن مەملەكەت قارجىسىنىڭ اياسىندا ونىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ – PhD دوكتورانتۋرا ينستيتۋتىنىڭ زەرتتەۋشىلىك تاعايىنىنا ساي كەلەدى دەپ ەسەپتەيمىز. 2016-2017 وقۋ جىلىنا مەملەكەتتىك تاپسىرىس بويىنشا 585 ورىن بولىنگەن بولسا, بيىلعى 2017-2018 وقۋ جىلىنا 1280 ورىن بەرىلىپ وتىر.
ەكىنشى توپقا – اقى تولەنەتىن عىلىمي-اۋدارماشىلىق قىزمەت جاتادى. ولاردى 3 ساناتقا ءبولىپ قاراستىرامىز: 1) مەملەكەتتىك جانە جەكە جوو-نىڭ وقىتۋشىلىق-پروفەسسورلىق قۇرامى. 2015 جىلعى مالىمەت بويىنشا 38 087 ادام وسى ساناتتا جۇمىس ىستەپ جاتقان جانە ونىڭ 51,4% عىلىمي دارەجەگە يە;
2) مەملەكەتتىك, سونداي-اق مەملەكەتتىك ەمەس عىلىمي-زەرتتەۋشىلىك مەكەمەلەردىڭ عىلىمي قىزمەتكەرلەرى. كەيىنگى جىلدارداعى مالىمەت بويىنشا ەلىمىزدە 392 عىلىمي مەكەمە قىزمەت جاساپ وتىر. ولاردىڭ عزي نىسانىنداعىسى – 245, جوو-لار قۇرامىنداعىسى – 89, وزگەلەرى – 58. اتالعان مەكەمەلەردە 18 930 مامان-زەرتتەۋشى ناقتى عىلىمي ىزدەنىستەرمەن جۇمىس ىستەۋدە;
3) اقىلى نەگىزدە PhD دوكتورانتۋرادا ءبىلىم الۋشىلار.
ەندى ءاربىر توپقا جاتاتىن عىلىمي اۋدارما قىزمەتىنىڭ مازمۇنىنا جەكە-جەكە توقتالىپ كەتەلىك.
ءبىرىنشى توپقا جاتاتىن PhD دوكتورانتۋرادا ءبىلىم الۋشىلار عىلىمي جانە پەداگوگيكالىق كادرلار جاساقتاۋدا 2006 جىلدان باستاپ نەگىزگى ءرولدى اتقارىپ كەلەدى. عىلىمي دارەجە الۋدىڭ بەكىتىلگەن تارتىبىنە ساي PhD دوكتورانتتار عىلىمي زەرتتەۋدىڭ ناتيجەلەرىن نولدىك ەمەس يمپاكت-فاكتورمەن بەلگىلەنەتىن شەتەلدىك باسپالاردا (Thomson Reuter نەمەسە Scopus) جاريالاۋى ءتيىس. 2015 جىلعى ستاتيستيكا بويىنشا PhD دوكتورانتۋرا باعدارلاماسىن اياقتاعان 533 تۇلەكتىڭ تەك 175-ءى عانا (32,8%) ديسسەرتاتسيالارىن مەرزىمىندە قورعاۋعا شىعارا العان. مۇنداي تومەن كورسەتكىشتىڭ باستى سەبەبى – شەتەلدىك باسىلىمعا جاريالاۋدىڭ كۇردەلىلىگى, اقىلىلىعى, ۋاقىتتى ۇستايتىندىعى, باسىلىمنىڭ رەداكتورلىق قىزمەتىنىڭ ەسكەرتپەلەرىمەن جۇمىس جاساۋ جانە ت.ب. تولىپ جاتقان سۇراقتاردىڭ بولۋى. شەتەلدىك باسپاعا ماقالاسى دەر كەزىندە جاريالانباعاندىقتان PhD دوكتورانتتاردىڭ كوپشىلىگى دايىن تۇرعان ديسسەرتاتسيالىق جۇمىسىن مەرزىمىندە قورعاۋعا شىعارا الماي, قولدارى بايلانىپ وتىرعان جاعداي بار. بۇدان ءبىر جاعى PhD دوكتورانتۋرا ينستيتۋتىنىڭ تيىمدىلىك كورسەتكىشتەرى تومەندەسە, ەكىنشى جاعىنان جوعارى بىلىكتى ماماندى قاجەت ەتەتىن وتاندىق ەڭبەك نارىعىندا ەسەسىن جىبەرۋدە.
سوندىقتان 2011 جىلى 31 ناۋرىزدا بعم №127 بۇيرىعىمەن بەكىتىلگەن «عىلىمي دارەجەلەردى تاعايىنداۋ ەرەجەلەرىنىڭ» 6-تارماعىنىڭ ءتيىستى بولىگىنە كەلەسىدەي تولىقتىرۋ ەنگىزۋدى ۇسىنامىز: «سونداي-اق, شەتەلدىك ىرگەلى جانە قولدانبالى عىلىم سالاسىندا جارىق كورگەن اكادەميالىق ەڭبەكتى مەملەكەتتىك تىلگە اۋدارعان تۇلعالار ءۇشىن رەتسەنزيالاناتىن حالىقارالىق عىلىمي جۋرنالدارداعى جاريالانىمدار تالاپ ەتىلمەيدى».
مۇنداي شەشىم, ءبىرىنشى كەزەكتە PhD دوكتورانتۋرا ينستيتۋتىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرىپ قانا قويمايدى, ول سونىمەن بىرگە بىتىرۋشىلەردىڭ مەرزىمىندە قورعاۋعا شىعۋىنا مۇمكىندىك بەرگەن بولار ەدى.
ەكىنشىدەن, PhD دوكتورانتتا دەموكراتيالىق تاڭداۋ مۇمكىندىگى قالىپتاسادى. شەتەلدىك رەتسەنزيالاناتىن باسىلىمعا جاريالاۋ نەمەسە تاقىرىبىنا قاتىستى شەتەلدىك اكادەميالىق عىلىمي ەڭبەكتى مەملەكەتتىك تىلگە اۋدارۋ ماسەلەسىن ءوز قالاۋى بويىنشا انىقتايدى.
ۇشىنشىدەن, مەملەكەتتىك ءتىل بولىپ تابىلاتىن قازاق ءتىلىنىڭ – عىلىم ءتىلى رەتىندەگى مارتەبەسى نىعايىپ, ينتەللەكتۋالدى الەۋەتى ارتادى. عىلىمي ۇعىمدار مەن تۇسىنىكتەردىڭ اپپاراتى, كاتەگوريالار جۇيەسى قازاق تىلىندە سويلەۋ ارقىلى وتاندىق عىلىمي ويدىڭ بايۋىنا قوماقتى ۇلەس قوسادى. بۇل دەگەنىمىز, جىل سايىن ورتا ەسەپپەن كەمىندە 50% ءبىتىرۋشى شەتەلدىك اكادەميالىق عىلىمي ەڭبەكتى قازاق تىلىنە اۋدارادى دەگەن ءسوز. ءسويتىپ بەرىلگەن ورىن سانىنا قاراي جىل سايىنعى اۋدارىلاتىن عىلىمي ەڭبەكتەردىڭ سانى دا ەسەلەپ, ارتىپ وتىرادى. ماسەلەن, سوڭعى مالىمەتتەردى ەسكەرەر بولساق (2016-2017 جىلدارى – 585 ورىن, 2017-2018 جىلدارى 1280 ورىن بولىنگەن), مۇنداي باستاما جىلىنا كەمىندە الەمدىك دەڭگەيدەگى 300-700 عىلىمي تۋىندىنىڭ تۇراقتى تۇردە قازاق تىلىنە اۋدارىلىپ وتىرۋىنا جول اشقان بولار ەدى. ايتا كەتۋىمىز قاجەت, اۋدارىلعان عىلىمي ەڭبەك تولىقتاي مەملەكەت ەسەبىنەن جاريالاناتىندىقتان ينتەرنەت جەلىسىندە تەگىن تاراتۋ ماقساتىندا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ مەرزىمسىز پايدالانىلۋىندا بولۋى ءتيىس.
تورتىنشىدەن, ديسسەرتاتسيالىق زەرتتەۋمەن بايلانىستى عىلىمي ەڭبەكتى قازاق تىلىنە اۋدارۋ ارقىلى PhD دوكتورانتتارىمىز دا وتاندىق عىلىمدى دامىتۋعا سۇبەلى ۇلەس قوسادى, ۋاقىتىن ۇتىمدى پايدالانادى, زەرتتەۋشىلىك قابىلەتىن اشىپ, عىلىمي قۇزىرەتىن كەڭەيتەدى, قازاق ءتىلدى عىلىمي ويدىڭ ستيلدەرى قالىپتاسادى جانە ەڭ باستىسى, كوپتەگەن قازاق جاستارىنىڭ بويىندا بار ۇلت الدىنداعى ازاماتتىق پارىزىن ورىنداۋعا دەگەن ىنتاسى جولعا ءتۇسىپ, ۇمتىلىستارىنا قولايلى جاعداي جاسالادى.
ايتىلعان ماسەلەلەردى قوعام ومىرىنە ەنگىزۋ ءۇشىن مىنانداي ناقتى شارالار اتقارىلۋى قاجەت دەپ ويلايمىز:
1. ءاربىر عىلىم شيفرى بويىنشا 100 ىرگەلى جانە قولدانبالى عىلىمي ەڭبەكتەردىڭ ءتىزىمىن ازىرلەۋ. مۇنداي ءتىزىم كەمىندە جىلىنا ءبىر رەت تولىقتىرىلىپ وتىرىلۋدى قاجەت ەتەدى. بۇل رەتتە جوو جانىنداعى عىلىمي كەڭەستەرگە تىكەلەي تاپسىرما بەرۋ ارقىلى جۇمىستى ۇيلەستىرۋگە بولادى. كافەدرالاردىڭ ۇسىنىستارى نەگىزىندە جوو-نىڭ عىلىمي كەڭەستەرى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە ءوز تىزىمدەرىن بەرە الادى. زاماناۋي رەيتينگتەر بويىنشا ءتىزىمنىڭ باسىندا تۇرعان 100 عىلىمي ەڭبەكتى كومپيۋتەر ارقىلى تاڭداپ الۋعا دا بولادى. سونداي-اق, PhD دوكتورانت ءۇشىن عىلىمي جەتەكشىسىنىڭ كەلىسىمىمەن تىزىمگە ەنبەگەن, الايدا زەرتتەۋ تاقىرىبى ءۇشىن ماڭىزدى دەپ ەسەپتەلەتىن عىلىمي تۋىندىنى ارنايى حات ارقىلى قۇزىرلى ورگاندى حاباردار ەتە وتىرىپ, بەكىتتىرىپ الۋىنا جول اشىق ءھام ەركىن بولۋى ءتيىس.
2. بجعم جانىنان عىلىمي اۋدارمانى ۇيلەستىرۋ ورتالىعىن قۇرۋ. ونىڭ مىندەتىنە كەمىندە 2 ءتۇرلى ماسەلەنى ۇيلەستىرىپ وتىرۋ قىزمەتى جاتادى دەپ ەسەپتەيمىز:
1) ينتەرنەت جەلىسىنەن پورتال اشۋ ارقىلى ءاربىر PhD دوكتورانتقا بەرىلگەن اۋدارما جۇمىسىنىڭ ەلەكتروندى ەسەبىن جۇرگىزۋ جانە باقىلاۋدا ۇستاۋ;
2) اۋدارىلعان ەڭبەكتەردىڭ ينتەرنەت جەلىسىندە تەگىن پايدالانۋعا ورنالاستىرىلۋىن ۇيىمداستىرۋ مەن اۆتورلىق قۇقىق ماسەلەسىن شەشۋ.
ەكىنشى توپقا جاتاتىن جوو-نىڭ وقىتۋشىلىق-پروفەسسورلىق قۇرامى (بۇدان ءارى – وقپ) مەن عىلىمي-زەرتتەۋشىلىك مەكەمەلەردىڭ عىلىمي قىزمەتكەرلەرى عىلىمي اۋدارما جۇمىسىن اقىلى نەگىزدە جۇزەگە اسىراتىن نەگىزگى كونتينگەنتتى قۇرايدى. بۇلاردىڭ باستى ەرەكشەلىگى سول, اۋدارىلۋعا جاتاتىن شەتەلدىك عىلىمي تۋىندىنى ءوز قالاۋلارى بويىنشا تاڭداي الادى. سەبەبى, مامانداردىڭ اتقارىپ كەلە جاتقان عىلىمي-زەرتتەۋشىلىك, سونداي-اق پەداگوگيكالىق تاجىريبەسى قانداي عىلىمي تۋىندىعا قاجەتتىلىكتىڭ بار نە جوق ەكەندىگىن ءدال ءبىلىپ, ءدوپ تۇسۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى دەسەك ارتىق ايتقاندىق بولمايدى. سوندىقتان دا عىلىمي-اۋدارماشىلىق باستامالارعا تەك قولداۋ كورسەتىپ, بار بولعانى شىعارماشىلىق قىزمەتتىڭ ەركىن دامۋىنا قولايلى جاعداي جاسالۋى ءتيىس. بۇل ورايدا, ۇلتتىق اۋدارما بيۋروسىنا نەمەسە ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى جانىنان قۇرىلۋى مۇمكىن عىلىمي اۋدارمانى ۇيلەستىرۋ ورتالىعىنا وزدەرى جۇمىس ىستەپ وتىرعان مەكەمەنىڭ اتىنان تاپسىرىس بەرۋ ارقىلى عىلىمي اۋدارمامەن اقىلى نەگىزدە اينالىسا بەرۋىنە شىنايى جاعداي جاسالۋى ءتيىس.
بۇگىنگى تاڭدا عىلىمي كادرلاردى ازىرلەۋدە تەك قانا مەملەكەتتىك تاپسىرىسقا نەگىزدەلگەن جۇيە ءوزىمىز كورىپ وتىرعانداي كادر تاپشىلىعىن قالىپتاستىرىپ وتىر. وقپ-نىڭ عىلىمي دارەجەلىك كورسەتكىشى كۇرت تومەندەپ كەتتى. ماسەلەن, ءبىر عانا فيلوسوفيا ماماندىعىنا مەملەكەتتىك تاپسىرىس بويىنشا 2016-2017 وقۋ جىلىنا بار-جوعى 3 ورىن بەرىلگەن. عىلىمنىڭ ونەرتاپقىشتىق الەۋەتىن ارتتىرامىن دەگەن مەملەكەت ءۇشىن بۇل جاعداي تەڭىزگە تامعان تامشىداي عانا اسەر قالدىرۋدان ارى اسپايدى. وزگە عىلىم سالالارىنىڭ دا جاعدايى وسى دەڭگەيدە. الايدا PhD دوكتورانتتاردى ازىرلەۋگە قاتىستى بيىلعى جىلدىڭ مەملەكەتتىك تاپسىرىسى ەكى ەسەگە ءوسۋى كوڭىل قۋانتارلىق. بىرتىندەپ بولسا دا ىلگەرىلەۋشىلىك بار ەكەندىگىن بايقايمىز.
سول سەبەپتى سوڭعى كەزدەرى اقىلى نەگىزدە وقىتىلاتىن PhD دوكتورانتۋرا قىزمەتى قايتا جاندانا باستادى. بۇل جاعداي ءوز قارجىسىنا وقىپ جاتقان PhD دوكتورانتتارعا عىلىمي اۋدارما قىزمەتىن اقىلى نەگىزدە جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەپ ەسەپتەيمىز. الايدا ونىڭ ساپاسى مەن كولەمىنە قويىلاتىن تالاپتار ناقتى ايقىندالىپ, باقىلاۋ ەرەجەلەرى پىسىقتالعانى ءجون.
وقپ مەن عىلىمي قىزمەتكەرلەردىڭ عىلىمي-اۋدارماشىلىق جۇمىسى كەلەسىدەي جاعىمدى سيپاتتارعا يە:
ەڭ اۋەلى, ءوز سالاسىنىڭ مامانى رەتىندە دامۋىنا, زەرتتەۋشىلىك قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرۋعا, كاسىبيلىگى مەن قۇزىرەتتىلىگىن جەتىلدىرە تۇسۋگە مۇمكىندىك الادى.
ەكىنشىدەن, مۇنداي مۇمكىندىك عىلىمي اۋدارما جۇمىسى ءۇشىن بەلگىلەنگەن تاريف بويىنشا مەملەكەت ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلىپ, قوسىمشا تابىس كوزىنە يە بولادى. بۇل ءوز كەزەگىندە قازاق ءتىلدى عالىمنىڭ الەۋمەتتىك مارتەبەسىنە وڭ اسەرىن تيگىزبەي قويمايدى.
ۇشىنشىدەن, وتاندىق عىلىمنىڭ اعىمداعى سۇرانىسىنا ەڭ قاجەتتى دەگەن ەڭبەكتەردىڭ اۋدارىلۋىنا جانە باستىسى ءوز كاسىبىنىڭ ماماندارىمەن ساپالى اۋدارمالاردىڭ جارىق كورۋىنە جول اشادى.
تورتىنشىدەن, جوو-لار جانىندا عىلىمدى دامىتۋ ساياساتىنا وڭ ىقپالىن تيگىزىپ, ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ, وقپ-نىڭ رەيتينگتەرى وسە تۇسەدى. سونداي-اق جەكە جوو-لارى مەن عىلىمي مەكەمەلەردىڭ دە جالپىۇلتتىق عىلىمي اۋدارما قىزمەتىنە ءبىر كىسىدەي بەلسەنە قاتىسۋىنا مۇمكىندىك اشىپ, عىلىمدى قولداۋدىڭ قوسىمشا قارجى كوزدەرىن تابۋعا جاعداي جاسايدى.
مەملەكەتتىك تىلگە شەتەلدىك ىرگەلى جانە قولدانبالى عىلىمي ەڭبەكتەردى اۋدارۋ قىزمەتى كەمىندە 3 ءتۇرلى شارالار كەشەنىنەن تۇرۋى قاجەت: ماتەريالدىق ىنتالاندىرۋ; يدەولوگيالىق-مورالدىق قولداۋ; ۇيىمداستىرۋشىلىق-قۇقىقتىق قىزمەت.
قورىتا كەلگەندە, مەملەكەتتىك ءتىلدى عىلىم تىلىنە اينالدىرۋعا قاتىستى ناقتى ۇسىنىستارىمىزدىڭ ءبىر پاراسى وسى. قۇزىرلى مەكەمەلەر مەن عىلىمي قاۋىمداستىق ءبىزدىڭ كوزقاراسىمىزدى قولداپ, جەتىلدىرە تۇسەدى دەگەن ءۇمىت بار.
قازىبەك داۋتاليەۆ,
زاڭ عىلىمدارىنىڭ
كانديداتى, فيلوسوفيا ماگيسترى, «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ ستيپەندياتى
ماسكەۋ
