كۇزگى جيىن-تەرىمدە بارساڭ, ماقتا ارتقان ۇباق-شۇباق تىركەمە تىركەگەن تراكتور, ءجۇزى جارقىن, ميىعىنا قۋانىشتىڭ كۇلكىسى ىلىنگەن, قاعاناعى قارق, ساعاناعى سارق ديقانداردى كورەر ەدىڭ, ماقتا القابى جوق جۇرت تا كوڭىلدى كورىنەتىن.
سول جىلدارى ماقتاارال اۋىلدارىندا اپپاق كىرەۋكەلى شاتىرى بار جاڭا ۇيلەر كوبەيىپ قالاتىن. سول جىلدارى جاز بويى اتىز جاعالاپ, ەرنى ءتىلىم-ءتىلىم بولىپ جۇرەتىن بوزبالالاردىڭ دەنى كۇزدە بەتىنە ماي جاققانداي جىلتىراپ شىعىپ, ۇيىنە كەلىن اكەلىپ, اۋىلدى قۋانتىپ جاتاتىن. بايلىقتى جاڭا سالىنعان ءۇي سانى مەن تۇسكەن كەلىنگە جاساعان تويمەن ەسەپتەيتىن ەدى بۇل جاقتىڭ كىسىلەرى.
كەيىن ماقتا بازارى بىرازعا دەيىن تارقادى. اق التىننىڭ باعاسىن بەلگىلەيتىن ليۆەرپۋل بيرجاسىنىڭ قاباعى قاتايىپ, ءتۇسىن بەرمەي كىرجيدى دە تۇردى. جاز بويى سۋ جەتكىزە الماي الاسۇرىپ, كۇزدە ماقتاسىنىڭ باعاسى جەرگە ۇرىلعان سوڭ كوپ ديقان كەتپەنىن لاقتىرىپ قالاعا كوشىپ كەتتى. اكىمدەر جاعى «ماقتادان پايدا جوق, كوكونىسكە وتىڭدەر» دەپ ۇگىتتەي باستاعان.
بيىل ماقتا تويى ماقتاارالعا قايتا ورالدى. اق التىن باعاسى تونناسىنا 165 مىڭ تەڭگەدەن قابىلدانا باستادى. اتاپ ايتساق, بيىل وبلىستا 134,6 مىڭ گەكتار جەرگە ماقتا ءشيتى سەبىلگەن. بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 25 مىڭ گەكتارعا ارتىق. 2016 جىلى شارۋالار ءار گەكتاردان ورتا ەسەپپەن 26,2 تسەنتنەردەن ءونىم الىپ, بارلىعى 286,4 مىڭ توننا اق ۇلپا جيناعان. ەگىستىك كولەمىنىڭ ارتۋىنا بايلانىستى وڭىردە 300 مىڭ توننادان استام ماقتا جينالادى دەپ جوسپارلانىپ وتىر.
ەلىمىزدەگى اق التىننىڭ وتانى سانالاتىن ماقتاارال اۋدانىندا وتكەن جىلى 83 مىڭ گەكتارعا ماقتا ءشيتى سەبىلسە, بيىل ماقتا القابى 95 مىڭ گەكتارعا جەتكەن. اۋدان شارۋالارى وتكەن جىلى 218 مىڭ توننا ءونىم جيناسا, بيىل دا مول ءونىم الۋدى كوزدەپ وتىر.
وبلىس بويىنشا ماقتا داقىلى 9 اۋداندا ەگىلەدى. قازىر باسەكە زامانى, عىلىمنىڭ زامانى. كۇزدە جەردىڭ سورىن شايىپ, كوكتەمدە ءشيتتى ماقتانى جەرگە سىڭىرگەنمەن شارۋا بىتپەيدى. جاقسى تۇقىم كەرەك. وبلىس باسشىسى ماقتاارالعا بارعاندا وسى ماسەلەنى تاعى كوتەردى.
«وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ برەندى سانالاتىن ماقتا داقىلى باسەكەگە قابىلەتتى بولۋى قاجەت. سوندىقتان اق ۇلپانىڭ جاڭا سورتتارىن شىعارىپ, ونى وندىرىسكە ەندىرۋىمىز كەرەك. بۇل تۇستا «قازاق ماقتا شارۋاشىلىعى» عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ قوسار ەڭبەگى وراسان», – دەدى وبلىس اكىمى ج.تۇيمەباەۆ ماقتاارال اۋدانىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا بولعان جۇزدەسۋدە.
«اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ باسقا تۇرلەرى وزگە وڭىرلەردىڭ بارلىعىندا وسىرىلەدى. ماسەلەن, رەسپۋبليكالىق كورسەتكىشتە وڭتۇستىكتىڭ كوكونىس وندىرۋدەن الار ۇلەسى – 25 پايىزدى, جۇزىمنەن – 70, جەمىستەن 37 پايىزدى قۇرايدى. ال ماقتا داقىلى 100 پايىز تەك قانا وسى وڭىردە وسىرىلەدى. سوندىقتان, ەلiمiزدەگi ۇلكەن تابىس اكەلەتiن ءجۇز جىلدىق تاريحى بار ماقتا داقىلىنىڭ ساپالى سورتتارىن دامىتىپ, يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى وندىرىسكە ەندىرۋ ارقىلى اق التىندى ءوندىرۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋىمىز كەرەك. وسى سالاداعى ماسەلەلەردi بiرلەسiپ جۇيەگە تۇسiرسەك قانا مول ونiمگە قول جەتكiزەمiز», دەدى وبلىس اكىمى.
اتاكەنت كەنتىندەگى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا بۇگىندە دۇنيەجۇزىلىك ماقتانىڭ 10-نان استام ءتۇرى زەرتتەلەدى. ونداعى عالىمدار اق ۇلپانىڭ 12 ورتا تالشىقتى, سىرتقى ورتانىڭ قولايسىز فاكتورلارىنا ءتوزىمدى, ونىمدىلىگى جوعارى سورتتارىن شىعاردى. سونداي-اق وندىرىسكە وتاندىق بەس ماقتا سورتىن ەنگىزدى. ينستيتۋت عالىمدارى ازىرلەگەن ماقتا قوزاسىن باپتاۋدىڭ قارقىندى تەحنولوگياسى 58,3 مىڭ گەكتار ماقتالىق ەگىسكە, توپىراقتى 55-60 سم تەرەڭ قوپسىتۋ تەحنولوگياسى 57 مىڭ گەكتار جەرگە ەندىرىلگەن.
ايتا كەتەيىك, ماقتادان تالشىق, تۇقىم, تالشىقتان ماتا نەمەسە ءجىپ, سابىن مەن ماقتا مايى سىندى 1200-دەن اسا ءارتۇرلى زاتتار الىنادى. جاڭا تەحنولوگيا ءتاتتى جەمىسىن جەگىزەدى. بۇل رەتتە ماقتاارال ماقتا تازالاۋ زاۋىتى ماقتا تالشىعىن دايىنداۋدا جاقسى تابىستارعا جەتىپ كەلەدى. بۇل مەجەگە جەتۋ ءۇشىن كاسىپورىنعا اقش-تىڭ «ليۋمۋس كورپورەيشن» كومپانياسىنان الىنعان قوندىرعى كومەكتەسىپ وتىر. وڭىردەگى ماقتا زاۋىتتارىمەن سالىستىرعاندا بۇل ءوندىرىستىڭ ەڭبەك ونىمدىلىگى 30 پايىزعا جوعارى. اتاپ ايتقاندا, تالشىقتىڭ شىعۋى 30 پايىزعا مول ءارى ساپاسى جوعارى. ەلەكتر قۋاتىنىڭ شىعىنى 25-30 پايىزعا ۇنەمدەلەدى جانە ماقتانى وڭدەۋ مەرزىمى 30 پايىزعا قىسقارعان. جوبادا پايدالانىلعان يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردىڭ تمد ەلدەرىندە تەڭدەسى جوق.
– زاۋىتىمىزداعى ينۆەستيتسيالىق جوبا 2013 جىلى وڭىرلىك ۇيلەستىرۋ كەڭەسىندە ماقۇلدانىپ, يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى ەنگىزىلگەن بولاتىن. ءسويتىپ اتالمىش جوبانى 2014 جىلى ىسكە قوستىق. زاۋىتتىڭ جالپى قۇنى 1 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايدى. مۇندا 120 ادام مەرزىمدى جۇمىس ورنىمەن قامتىلعان, – دەيدى زاۋىتتىڭ باس ينجەنەرى اسىلبەك جامالوۆ.
2014 جىلى ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا ىسكە قوسىلعان كاسىپورىن بيىلدىڭ وزىندە 60 مىڭ توننا ماقتا تالشىعىن ازىرلەۋدى جوسپارلاپ وتىر. مۇندا تاۋلىگىنە 40 توننا ماقتا تالشىعى وندىرىلەدى. دايىن ءونىم شىمكەنتتەگى ماقتا توقىما زاۋىتىنا جونەلتىلەدى. زاۋىت قاجەتتىلىگىنەن ارتىلعان تالشىقتار چەحيا مەن ۇندىستانعا ەكسپورتقا شىعارىلادى.
اق التىن وسىلايشا وڭتۇستىكتىڭ بەرەكەسىن كىرگىزىپ جاتىر. ماقتاارالعا بارساڭ جول جيەگىندە تىركەمەدەن ۇشقان ۇيمە-جۇيمە ماقتانى كورەسىڭ. ءوڭىردىڭ كوڭىلى توقتىعىن بايقايسىڭ. اق ماقتا التىن كۇزدىڭ بايلىعىن وسىندا قولتىقتاپ اكەلگەندەي كورىنەدى كوزگە.
باقتيار تايجان,
«ەگەمەن قازاقستان»
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى
