باسىلىم قىتايشادان قازاق تىلىنە اۋدارۋ ءىسىنىڭ مامانى, كوپ جىلدار بويى قحر ۇلتتار ىستەرى جونىندەگى مەملەكەتتىك باسقارماسىنىڭ جانىنداعى اۋدارما بيۋروسىندا ەڭبەك ەتكەن اۋدارماشى شي چجۋنسياونىڭ (Shi Zhongxiao) پىكىرىن كەلتىرەدى. «ونىڭ پىكىرىنشە, لاتىنعا كوشۋ قازاق تىلىنە قازىرگى عىلىمي-تەحنيكالىق دامۋ شارتتارىنا يكەمدەلۋىنە مۇمكىندىك تۋعىزادى, قازاقستاننىڭ جاھاندىق كەڭىستىككە مەيلىنشە تەرەڭىرەك ينتەگراتسيالانۋىنا جاعداي جاساپ, اعىلشىن ءتىلىن مەڭگەرۋدى, ينتەرنەتتى پايدالانۋدى جەڭىلدەتەدى», - دەپ جازادى ماقالا اۆتورى.
شي چجۋنسياو قازاق تىلىنە اۋدارۋ ىسىمەن 1962 جىلدان بەرى اينالىسىپ كەلەدى, وسى كەزەڭ بارىسىندا «قازاق ءالىپبيى ترانسليتەراتسياسىنىڭ ەرەجەلەرى», «قازاق حالىق اندەرىنىڭ ولەڭ قۇرىلىسىنا قىسقاشا تالداۋ جانە ولاردىڭ جولما-جول اۋدارىلۋى», ت.ب. كوپتەگەن عىلىمي ەڭبەكتەردى جازدى.
«قازاق ءتىلى وتە بەينەلى ءتىل. ءتىپتى اۋىزەكى سويلەۋ تىلىندە دە كەستەلى سوزدەردىڭ مولدىعى, باي سوزدىك قورى قازاقتاردىڭ ءومىر سالتىمەن عاسىرلار بويى قالىپتاسىپ كەلگەن جايت», - دەيدى ول. شي چجۋنسياو جاس كەزىندە شىڭجاڭدىق مالشى شارۋالاردىڭ اۋىلدارىنا بارعاندى, ايتىس تىڭداعاندى قۇلاعىنىڭ قۇرىشىن قاندىرۋدى ۇناتاتىن. قازاق ءتىلى ونى سول كەزدە-اق ەرەكشە اۋەزدىلىگىمەن باۋراپ اكەتتى.
ماقالادا لاتىن جازۋى نەگىزىندەگى قىتاي يەروگليفتەرىنىڭ ايتىلۋ جۇيەسىن - «پينين» (pinyin) جاساۋ تاريحىنا قىسقاشا شولۋ جاسالادى.
1965 جىلى قىتايدا قازاق ءتىلىن دە لاتىن جازۋىنا كوشىرۋ تۋرالى ماسەلە قوزعالعان, ءتىپتى لاتىن گرافيكاسى ەنگىزىلگەن دە بولاتىن. الايدا كەيىننەن, 1982 جىلى قحر شىڭجاڭ-ۇيعىر اۆتونوميالىق اۋدانىنىڭ حالىق ۇكىمەتى قازاق ءتىلىن اراب گرافيكاسى نەگىزىندەگى توتە جازۋعا قايتا كوشىرىپ, لاتىن گرافيكاسىن تەك فونەتيكالىق تاڭبالار كۇيىندە قالدىردى.
شىڭجاڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق ۋچيليششەسىنىڭ اعا وقىتۋشىسى نازارحات ميجيت توتە جازۋىنا قاراعاندا لاتىن گرافيكاسىندا جازۋعا ۇيرەتۋ الدەقايدا وڭاي ەكەنىن ايتادى.
«اراب جازۋىنداعى الىپبيدە ارىپتەر جەكە تۇرعاندا, ءسوز باسىندا, ءسوز ورتاسىندا جانە ءسوز سوڭىندا - 4 ءتۇرلى فورمادا جازىلادى. بۇل جازۋعا ۇيرەتۋدى قيىنداتىپ جىبەرەدى. قازاقستاندا لاتىن گرافيكاسىنا كوشۋ باستاماسىنىڭ كوتەرىلۋى قىتايداعى ۇيعىر جانە قازاق الىپبيلەرى ءۇشىن ناعىز قۋانىشتى جاڭالىق بولدى», - دەيدى ول.
«جىبەك جولىنىڭ جاڭا كوكجيەگى» باسىلىمى شىڭجاڭنىڭ تانىمال «تاڭ» قازاق ادەبي جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى ماقسات نۇرعازىنىڭ دا پىكىرىن كەلتىرەدى. «توتە جازۋ شىڭجاڭداعى قازاق ادەبيەتىنىڭ قۇرامداس بولىگى بولعانمەن, ينتەرنەت داۋىرىندە ونىڭ زامانمەن ىلەسۋى قيىنعا سوعادى, ال لاتىن جازۋىنىڭ بۇل رەتتە ارتىقشىلىقتارى كوپ. ونىڭ ۇستىنە قازاق ءتىلى شىڭجاڭداعى باسقا ۇلت وكىلدەرى اراسىندا دا تانىمالدىلىققا يە, ال جاستار ۇيالى تەلەفوندارىندا نەگىزىنەن لاتىن گرافيكاسىن قولدانادى. قازاق ءتىلى ءالىپبيى لاتىنعا كوشسە, ونى ۇيرەنۋ ايتارلىقتاي جەڭىلدەيتىن ەدى», - دەيدى ول.
شي چجۋنسياونىڭ ايتۋىنشا, قىتايدا قازاق ءتىلىنىڭ اقپاراتتاندىرىلۋى 30 جىلدان بەرى جالعاسىپ كەلەدى. اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى اراب گرافيكاسىنا نەگىزدەلگەن قازاق الىپبيىمەن جاساۋ كەزىندە قيىندىق تۋىنداماعانمەن, تاڭبالار جۇيەسىن دىبىستىق قابىلداۋدا قيىندىق تۋىندايدى. «قازاق ءتىلىنىڭ 8 داۋىستى دىبىسى 4 پەرنەمەن جازىلادى, بۇل جاعداي ولاردى شاتاستىرىپ الماس ءۇشىن مۇقيات بولۋدى تالاپ ەتەدى», - دەيدى قىتاي فيلولوگى.
