كوشپەلى وتىرىسقا كوميتەت توراعاسى نۇرتاي سابيليانوۆ باستاعان ءماجىلىس دەپۋتاتتارى, بىرنەشە مينيسترلىك وكىلدەرى, ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ ۆيتسە-ءمينيسترى رومان سكليار, «قازسۋشار» رەسپۋبليكالىق كاسىپورنىنىڭ باسشىسى يسلام ابىشەۆ جانە اۋدان اكىمدەرى قاتىستى. ماقسات – ءماجىلىستىڭ ەكونوميكالىق رەفورما جانە وڭىرلىك دامۋ جونىندەگى كوميتەت توراعاسى ن.سابيليانوۆتىڭ ايتۋىنشا, 2020 جىلعا دەيىن ەلىمىزدىڭ اۋىل تۇرعىندارىن تازا اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ مىندەتى تۇر. ال سۋمەن قامتاماسىز ەتۋدە كوش سوڭىندا قالعان ءبىزدىڭ وبلىستىڭ اۋىل تۇرعىندارى 2020 جىلى ن.سابيليانوۆ ايتقان جاقسىلىقتى كورە الا ما, جوق پا؟
وبلىس اكىمدىگى اۋىلدارىن سۋمەن قامتاماسىز ەتە الماي وتىرعان بۇل ماسەلەلەردى جوبالاۋ جۇمىستارى دۇرىس جاسالماعان, جەر استى سۋ قورلارىنا زەرتتەۋ, بارلاۋ جۇرگىزىلمەگەندىكتەن كەتكەن كەمشىلىكتەر دەپ ءتۇسىندىردى.
– كورسەتكىشتەردىڭ تومەن بولۋىنا بىرنەشە فاكتور اسەر ەتتى, – دەدى وبلىس اكىمى بولات باقاۋوۆ. – 2011-2012 جىلدارى 39 اۋىلدا سۋ قورلارىن بارلاۋ جۇمىستارى ۋاقتىلى جۇرگىزىلمەي, 2013-2014 جىلدارعا قالدىرىلدى. ەكىنشىدەن, سول كەزدە ناقتى بارلانعان سۋ قورلارىنىڭ بولماۋىنا بايلانىستى ءتيىستى قۇجات قۇراستىرۋدى قارجىلاندىرۋ مۇمكىن بولمادى. 2012-2015 جىلدارى ءار جىل سايىن جاڭا ەكى جوبا بويىنشا عانا تاپسىرىس بەرىلىپ كەلدى. ۇشىنشىدەن, بەلوۆود جانە ماي توپتىق سۋ قۇبىرلارى جۇيەسىن قايتا قۇرۋ جۇمىستارى ۇزاققا سوزىلىپ كەتتى. بۇل جەردە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ دا كىناسى بار.
تالاپ پەن ءتارتىپ, جاۋاپكەرشىلىك, مىندەت كولەڭكەدە قالعانداي. كورسەتكىشتىڭ ناتيجەلى بولماۋىنا باستى كەدەرگى – وڭىردەگى ەرتىس اۋدانىنداعى بەلوۆود توپتىق سۋ قۇبىرى جانە ماي اۋدانىنداعى ماي توپتىق سۋ قۇبىرىنىڭ قۇرىلىسى بارىسىنداعى داۋ-دامايلار دا سەبەپ بولىپتى.
نەگىزى, ماي اۋدانىنداعى ماي توپتىق سۋ قۇبىرى 1980 جىلدارى سالىندى, 2001 جىلى جۇمىسى توقتادى. اۋدان اكىمدىگى اۋدانداعى توپتىق سۋ قۇبىرى ىستەن شىققاننان كەيىن حالىقتى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا 2002 جىلدارى اۋىلدارىندا كبم-دار ورناتىپ, پايدالانۋعا بەردى. قازىر تۇرعىندار اشىق سۋ كوزدەرىنەن تاسىلاتىن جانە قۇدىق سۋىن پايدالانىپ وتىر. ال ەرتىس اۋدانى, بەلوۆود توپتىق سۋ قۇبىرىنىڭ قۇرىلىسى 1979 جىلى ىسكە قوسىلدى. توراپتى سۋ جەلىلەرىنىڭ ۇزىندىعى 1840 شاقىرىم, ونىڭ 420 شاقىرىمى ەرتىس اۋدانىنىڭ اۋماعىندا. وبلىستىڭ ەرتىس, اقتوعاي اۋداندارىن, كوكشەتاۋ وبلىسى, ومبى وبلىسى اۋىلدارىن اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتەتىن سۋ قۇبىرى بولدى. 1997 جىلى جۇمىسى توقتادى.
وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعاتتى پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنشە, 2010 جىلى «اق بۇلاق» سالالىق باعدارلاماسى اياسىندا «بەلوۆود توپتىق سۋ قۇبىرىن قايتا قۇرۋ» جانە «ماي توپتىق سۋ قۇبىرىن قايتا قۇرۋ» ينۆەستيتسيالىق جوبالارىن ىسكە اسىرۋ جۇمىستارى باستالعان-دى.تاپسىرىس بەرۋشى – اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ سۋ رەسۋرستارى كوميتەتى. ال وتىرىستا ايتىلعانداي, ەكى اۋدانداعى توپتىق سۋ قۇبىرلارىنىڭ قۇرىلىسى 7 جىلعا دەيىن سوزىلىپ كەلە جاتىر. مەردىگەرلەر اۋىلعا سۋ بەرۋدىڭ ورنىنا 5 جىلداي ۋاقىتتان بەرى, سوتتاسۋمەن ءجۇر. ماي توپتىق سۋ قۇبىرى بويىنشا باس مەردىگەر استانالىق «تسەنترستروي-كومپلەكت نس» جشس بولعان-دى. جوبانىڭ جالپى سمەتالىق قۇنى 6,4 ملرد تەڭگە. جوبانى جۇزەگە اسىرۋى 2 كەزەككە بولىنگەن. كوميتەتتىڭ مالىمەتى بويىنشا, «تسەنترستروي-كومپلەكت نس» جشس سوتتىڭ شەشىمىنە سايكەس ىقىلاسسىز مەردىگەر دەپ تابىلىپ, كەلىسىمشارت بۇزىلعان. سمەتالىق قۇنى 4,4 ملرد تەڭگە تۇراتىن قۇرىلىستىڭ ەكىنشى كەزەڭىنىڭ جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتارى سۋ رەسۋرستارى كوميتەتىنىڭ مەملەكەتتىك ساراپتامادان وتكىزۋگە بەرگەن-بەرمەگەنى بەلىگىسىز. توپتىق سۋ قۇبىرىن ىسكە اسىرۋ مەرزىمى 2013 جىلعا جوسپارلانعان ەكەن. قازىر قۇرىلىسى توقتاپ تۇر.
ءماجىلىس دەپۋتاتتارى بۇل ماسەلە ءتيىستى باقىلاۋدىڭ جوقتىعىنان ورىن العاندىعىن ايتتى. توپتىق سۋ قۇبىرلارىنىڭ توقتاپ قالعان قۇرىلىسىنا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى جاۋاپتى. سۋ رەسۋرستارى كوميتەتىنىڭ توراعاسى يسلام ابىشەۆ قازىر ماي اۋدانى بويىنشا توپتىق سۋ قۇبىرىنىڭ قۇرىلىسىنا قاتىستى سوت بارىسى ءالى ءجۇرىپ جاتقانىن جەتكىزدى. بۇكىل وبلىس كىنالىلەردىڭ بەت-ءجۇزى انىقتالىپ, جاۋاپقا تارتىلۋىن كۇتىپ وتىر. سوندىقتان ي.ابىشەۆتىڭ ماي توپتىق سۋ قۇبىرىنىڭ قۇرىلىسى كەلەسى جىلى قايتا قولعا الىنىپ, 2019 جىلى پايدالانۋعا بەرىلەدى دەگەنىنە اۋىل تۇرعىندارى ءبىر ءۇمىت, ءبىر كۇدىكپەن قارايتىنداي حالگە جەتتى.
ال بەلوۆود توپتىق سۋ قۇبىرى جوباسىنا جاۋاپتى «وSت-پروەكت جشس», مەردىگەر – استانالىق سپ «سپەتسپلاستۆودستروي» جشس. قۇرىلىستىڭ جالپى قۇنى مەردىگەرلىك كەلىسىمشارتى بويىنشا 5,7 ملرد تەڭگە. ۇزىندىعى 388,4 شاقىرىم بولاتىن سۋ قۇبىرى بۇكىل اۋداندى قامتيدى. 2013 جىلى ەرتىس اۋدانىنداعى جوبانى قارجىلاندىرۋ توقتاتىلدى. 2014 جىلى «سۋ رەسۋرستارى» كوميتەت «قازاق سۋ شارۋاشىلىعى» مەكەمەسىمەن جاڭا كەلىسىمشارتقا وتىرادى. ەكى اۋدانداعى توپتىق سۋ قۇبىرى 2015 جىلى پايدالانۋعا بەرىلەدى دەپ جوسپارلاندى. سۋ رەسۋرستارى كوميتەتى وبلىستىق بولىمشەسىنىڭ باسشىسى جۇماگەلدى قوجانوۆتىڭ ايتۋىنشا, بىلتىر جەلتوقسان ايىندا بەلوۆود توپتىق سۋ قۇبىرىنىڭ 1-ءشى كەزەڭى ىسكە قوسىلدى. اۋدانداعى 14 اۋىلعا قۇبىر تارتىپ, سۋ جەتكىزىپ مىندەتىن ورىندادى. جەرگىلىكتى اكىمىدىكتەر ەندى جوبا جاساپ, قۇجاتتامالار دايىندايدى. سۋ تاراتۋشى توراپتار جاسالىپ, توپتىق سۋ قۇبىرىنىڭ ماگيسترالدى جۇيەلەرىنە قوسىلعان سوڭ سۋ شارۋاشىلىعى مەكەمەسى ءوز قاراۋلارىنا الادى. بىراق تۇرعىندار ءۇشىن سۋدىڭ وزىندىك قۇنى قىمبات. ەگەر 2010 جىلعى باعا بويىنشا 1 تەكشە مەتر سۋدىڭ باعاسى 67 تەڭگەنى قۇراسا, جەر استى سۋلارىن پايدالانعان جاعدايدا (سالىستىرۋعا بلوكمودۋلدىك سۋ باعاسى الىنعان) سۋدىڭ وزىندىك قۇنى 250-300 تەڭگەنى قۇراماق.
قۇبىرمەن كەلگەن سۋ اۋىلداعى ءار ۇيگە تارتىلىپ, سۋ شىعىنىن ەسەپتەيتىن قوندىرعىلار قويىلۋى ءتيىس كورىنەدى. ءبىر-بىرىنەن تىم الىستا ورنالاسقان اۋداننىڭ ءار اۋىلىنا سۋ قۇبىرىن تارتۋ ءتيىمسىز ەكەنىن دە كەش ءبىلىپپىز. قىسى قاتتى وڭىردە سۋ قۇبىرلارى قاتىپ قالۋى دا مۇمكىن دەيدى تۇرعىندار. ويتكەنى تەندەرلىك كوميسسيادا جەرگىلىكتى سۋ قۇبىرلارىنىڭ جاعدايىن بىلەتىن نە اۋداننان بارعان, نە وبلىستان وكىلدەر قاتىسپاعان. كوميتەت «باستاپقىدا جوسپارلانعان 388 شاقىرىم قۇبىرىنىڭ قالعان 281 شاقىرىمى توسەلمەيدى», دەگەن دە شەشىم شىعارسا كەرەك. سۋ قۇبىرى وتۋگە ءتيىس اۋىلدارداعى تۇرعىندار سانى از دەگەندى العا تارتقان. سۋ بولماسا, اۋىلدا ەل قالا ما؟ بەلوۆود توپتىق سۋ قۇبىرى جوباسىنىڭ ەندى 226 شاقىرىمدى قۇرايتىن ەكىنشى كەزەڭى قاشان باستالىپ, قاشان اياقتالارى دا بەلگىسىز.
سوندىقتان وتىرىستا توپتىق سۋ قۇبىرلارىنىڭ جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتارى ەندى مينيسترلىك قۇرامىنداعى «قازسۋشارۋاشىلىعى» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورنىنا تاپسىرىلۋى ءتيىس دەپ شەشىلدى. ورتا جولدا قالعان جارىمجان جوبالاردى دا وسى كاسىپورىن جۇزەگە اسىرادى دەگەن ءسوز. وندا جوبالاردى ورتا جولدا قالدىرعان مەردىگەرلەر جاۋاپتان جالتارىپ كەتپەي مە دەگەن ساۋال شىعادى.
نۇرتاي سابيليانوۆ جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاردى ساپالى دايىنداۋعا نازار اۋدارۋدى, بيۋدجەت قارجىسىنىڭ ءتيىمدى يگەرىلۋىن قاداعالاۋدى, سۋ قۇبىرلارى قۇرىلىسىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋدى تاپسىردى. سونداي-اق قۇرىلىستارعا جاۋاپتى مەردىگەر كاسىپورىنداردىڭ نىسانعا كەپىلدىك قىزمەتىن 5-6 جىلعا ۇزارتۋدى ۇسىندى. دەپۋتات ايزادا قۇرمانوۆا جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاردىڭ ءتيىستى دەڭگەيدە جاسالمايتىنىن سىنعا الدى. سونىڭ سالدارىنان قىرۋار قارجى جەلگە ۇشۋدا. ءاربىر اۋدانعا ورتالىقتاندىرىلعان سۋ قۇبىرلارىنىڭ قۇرىلىس جۇمىستارىن قاداعالاپ وتىراتىن مەكەمەلەر قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى. جاڭا نىساندار ءتيىستى باقىلاۋدىڭ جانە كۇتىمنىڭ جوقتىعىنان كوپكە بارماي, ىستەن شىعۋى مۇمكىن. دەپۋتات مەيرام پىشەمباەۆ سۋ قۇبىرلارىن تارتقان كەزدە تۇششى سۋمەن قاتار, تەحنيكالىق سۋ جۇرەتىن قۇبىرىن بىرگە سالۋدى ۇسىندى.
– اۋىلداردى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن وڭىرلىك باعدارلاما جاسالدى. بۇل كۇندەرى 125 اۋىلدا جەر استى بارلاۋ-زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, ونداعى سۋ قورى انىقتالدى. جىل سوڭىنا دەيىن – 24, ال 2019 جىلعا دەيىن 60-قا جۋىق اۋىلدا وسىنداي بارلاۋ جۇمىستار جۇرگىزىلەدى. سوڭعى ەكى جىلدا سۋ قۇبىرلارىنىڭ قۇرىلىسىنا ارنالعان جوبالىق قۇجاتتاردى ازىرلەۋگە 500 ميلليون تەڭگە ءبولىندى. قازىر وبلىستاعى 23 اۋىلدا جالپى سوماسى 9,3 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن سۋ قۇبىرلارىنىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلۋدە, – دەدى وتىرىستا وبلىس اكىمى بولات باقاۋوۆ.
اكىمنىڭ ايتۋىنشا, 2011 جىلدان بەرى وبلىستاعى اۋىلداردان 3 مىڭ ادام كوشىپ كەتكەن, 9 اۋىل قىسقارتىلعانىن جەتكىزدى. جالپى, 2020 جىلعا دەيىن وبلىستاعى اۋىلداردىڭ اۋىز-سۋمەن قامتىلۋ كورسەتكىشىن 40,7 پايىزعا جەتكىزۋ قاجەت. بۇگىندە تۇرعىندارىنىڭ جالپى سانى 115 مىڭنان اساتىن وڭىردەگى 78 اۋىل ورتالىقتاندىرىلعان اۋىز سۋ جۇيەسىمەن قامتىلىپتى.
ەندىگى ماسەلە – ءماجىلىستىڭ ەكونوميكالىق رەفورما جانە وڭىرلىك دامۋ جونىندەگى كوميتەتتىڭ كوشپەلى وتىرىسىندا 2018 جىلعا پاۆلودار وبلىسىنا 8,5 ملرد تەڭگە بولىنەتىنى ايتىلدى. بۇل قارجى 19 اۋىلعا سۋ قۇبىرىن تارتۋ جوبالارىنا جۇمسالادى. ماسەلەنىڭ مانىسىنە كەلسەك, ەرتىس پەن ماي اۋدانى توپتىق سۋ قۇبىرلارىنىڭ اياقسىز قالۋى وزگە جاڭا جوبالارعا ساباق بولۋى كەرەك. ويتكەنى بۇعان دەيىن بىلتىر ۇكىمەت اۋدان ورتالىعى باياناۋىل اۋىلىنداعى ورتالىقتاندىرىلعان سۋ قۇبىرىن تارتۋ ءۇشىن 3 جىلعا دەپ 5 ملرد تەڭگە ءبولدى. قازىر قۇرىلىسى جۇرگىزىلۋدە. بىراق سوڭى قالاي بولار ەكەن دەپ باياناۋىلدىقتار دا الاڭداۋلى.
ءتىپتى شالعايداعى اۋىلداردى ايتپاعاننىڭ وزىندە, وبلىس ورتالىعىنىڭ ىرگەسىندە ورنالاسقان 10 مىڭ حالقى بار لەنين اتىنداعى كەنتتە سۋ قۇبىرى مەن سۋ تازالاعىش قوندىرعى ەندى عانا قولعا الىنۋدا. قۇرىلىسىنا 2,2 ملرد تەڭگە قارجى بولىنگەن بۇل جوبادا دا شالالىق بايقالادى. قالا اكىمى نۇرجان اشىمبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, سۋدى تازالاعىش قوندىرعى تاۋلىگىنە 500 تەكشە مەتر كولەمىندە قالدىق شىعارادى. حيميالىق زاتتاردى سۇزگىدەن وتكىزۋ الاڭىن سالۋ ءۇشىن تاعى دا قاراجات قاجەت كورىنەدى. ال 2019 جىلعا وسىنداي تاعى 30 جوبا ازىرلەنۋدە.
ارينە بۇل اۋىل حالقى ءۇشىن اسا قاجەتتى جانە كۇردەلى جوبالار. جوبالار ورىندالۋىمەن ماڭىزدى. ناقتى زەرتتەلىپ, زەردەلەنبەسە ەرتىس پەن ماي اۋدانى توپتىق سۋ قۇبىرلارىنداي حالىقتىڭ مۇڭ-زارىنا قالعان جاۋاپسىز تىرلىككە اينالارى ءسوزسىز. قاراپايىم حالىق بارىنە توزەدى. اۋىلدىڭ دەنىن جەرگىلىكتى ۇلت وكىلدەرى قۇرايدى. مەردىگەرلەر بالەنباي جىل سوتتاسىپ جۇرە بەرسە دە, ءتۇبى ءبىر قايىرى بولار, سۋ كەلەر دەپ سەنەدى. تۇرعىندار سۋ قۇبىرى قۇرىلىسىن سالۋعا كەلەتىن مەردىگەرلەردى اۋىلدارعا جەمقور كوزبەن ەمەس, جاناشىرلىقپەن قاراۋعا شاقىرادى. ءماجىلىس دەپۋتاتتارى, اسىرەسە جەرگىلىكتى دەپۋتاتتار اۋىلدارعا سۋ جەتكىزۋ جۇمىستارىنا قولداۋ كورسەتىپ, ءجىتى باقىلاۋعا الماسا جوبالاردىڭ ءىس جۇزىندە ورىندالۋىنا جۇرتشىلىقتا قازىر ۇمىتتەن گورى, كۇدىك باسىمداۋ. كوميتەتتىڭ كوشپەلى وتىرىسىندا ايتىلعان وڭىردەگى اياقتالماي قالعان پروبلەمالىق جوبالار ماسەلەلەرى ەندى پارلامەنت دەڭگەيىندە تالقىلاناتىنى كوڭىلگە دەمەۋ.
فاريدا بىقاي,
«ەگەمەن قازاقستان»
پاۆلودار وبلىسى
