قۇمىرا مەن شاينەك
ەسماعامبەت ىسمايىلوۆتىڭ 80 جىلدىعىنا الماتىدان كوكشەتاۋعا تۇرسىنبەك كاكىشەۆ, زەينوللا قابدولوۆ, قابدەش ءجۇمادىلوۆ, ورالحان بوكەەۆ, ءداۋىتالى ستامبەكوۆ, سايلاۋبەك پەرنەباەۆ سىندى ايتۋلى تۇلعالار كەلەدى. ششۋچينسك اۋدانى (قازىرگى بۋراباي) مادەنيەت اۋىلىنداعى مەكتەپتە ۇلكەن سالتاناتتى كەش وتەدى. ۇلكەن اعالارىمىز اتالى ءسوز ايتىپ, ەسماعامبەت ىسمايىلوۆتىڭ اسقاق تۇلعاسىن اسپەتتەيدى. سودان كەيىن اعىلا سويلەگەن «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى ورالحان بوكەەۆ مەكتەپكە ۇلكەن قۇمىرا سىيلايدى. كونتسەرتتى ولەڭمەن باستاعان بايانعالي ءالىمجانوۆ تولعاپ كەلىپ:
«بالالار, جاقسى وقىساڭ,
تولاسىڭدار,
ەساعاڭداي عۇلاما بولاسىڭدار,
ەساعاڭداي عۇلاما بولعاننان سوڭ
ورەكەڭنەن قۇمىرا الاسىڭدار», – دەپ ءبىر كۇلدىرگەن ەكەن.
داستارقان باسىندا اقىن ءداۋىتالى ستامبەكوۆ ەپتەپ قىزىڭقىراپ سويلەيدى. سوندا زەكەڭ, زەينوللا قابدولوۆ:
– مۇحاڭ, مۇحتار اۋەزوۆ: «كوشەلى كىسى دەگەن ءسوز بار! كىسىنىڭ قانداي ەكەنىن بىلگىڭ كەلسە, كوشەسىنە قاراۋ كەرەك!» دەۋشى ەدى. ءداۋىتالىنىڭ دە كوشەسى بار ەكەن, بىراق كەيدە شاڭداتىپ تۇرادى ەكەن! – دەپتى ءازىل-شىنى ارالاس.
سوندا ءسوزدى ءىلىپ اكەتكەن بايانعالي:
«قازاقتىڭ مىقتى اقىنى ءداۋىتالى,
كەلمەي تۇرعان سياقتى شابىتى ءالى.
شابىتىنا شىنىمەن مىنگەن كەزدە,
كوشەسى ونىڭ ءبىراز شاڭىتادى,
سول كەزدە كوشەسىنە كىرگەندەردىڭ
اكەسىن ءداۋىتالى تانىتادى!» – دەگەندە جۇرت دۋ ك ۇلىپ, جادىراعان ءداۋىتالى جانجال شىعارماپتى. سودان توي تارقاردا وبلىستىق مادەنيەت ءبولىمىنىڭ باستىعى كۇمىس مۇراتبەكوۆا قۇرمەتتى قوناقتارعا كوكشەتاۋ فارفور زاۋىتىندا جاسالعان ءبىر-ءبىر ۇلكەن, ادەمى شاينەك سىيلاپتى. سوندا بايانعالي:
«اۋزىنان ءسوز, باسىنان وي كەتپەگەن,
امان بول اعالارىم-اي بەتتەگەن.
وسى توي قۇمىرامەن باستالىپ ەد,
اياعى اياقتالدى شاينەكپەنەن!», – دەگەن ەكەن.
توي جاقسى تاراپ, الماتىلىقتار امان-ساۋ ۇيلەرىنە جەتەدى. ءبىر قىزىعى, قىزىپ جۇرگەن ءداۋىتالى ەمەس, ساپ-ساۋ جۇرگەن سايلاۋبەك پەرنەباەۆ سۋۆەنيرىن سىندىرىپ الىپتى. سونى ەستىگەن اقىن:
«شاينەگىن سىندىرىپ اپ
سايلاۋ جەزدەم,
بارادى ەكەن اپايىما قاي
بەتپەنەن!» – دەگەن ەكەن.
قارا كوزىلدىرىك
ورداباسىنداعى جيىندا قارا كوزىلدىرىك تاعىپ العان اقىن ەرىك اسقاروۆ بايانعاليعا: – كەشە شىرقاپ كەتىپپىز. قارا كوزىلدىرىك تاقسام باسىم اينالادى. ءسىز ءىشىپ جۇرگەندە قارا كوزىلدىرىك تاقساڭىز, باسىڭىز اينالۋشى ما ەدى؟! – دەپتى.
– بىلمەيمىن! مەن ءىشىپ جۇرگەندە قارا كوزىلدىرىك تاقپايتىنمىن. قارا كوزىلدىرىكتى جۇرتقا تاققىزاتىنمىن, – دەگەن ەكەن بايانعالي.
كورگەن بىلگەنوۆ
استانا
اككى «شاپكى»
«شاپكى» دەگەنگە شەكەدەن ج ۇلىپ,
جەرگە اتاتىن,
بيىكتەن ورىن تيمەسە,
اياق استىندا جاتاتىن,
مالاقاي دەپ مەنسىنبەي تۇرماڭىز,
كەرەمەتىن ءوز اۋزىنان تىڭداڭىز:
– مەن باياعى مالاقاي ەمەس,
قاسيەتتى شاپكىمىن.
زامانعا ساي اتى وزگەرگەن,
پارا دەگەن اككىمىن.
مەنى دۇنيە تۇگەل بىلەدى,
اتىمدى ەستىگەندەر,
ەرىكسىز جىلاپ, ەرىكسىز كۇلەدى.
بولمايتىندى بولدىرامىن,
باسىڭا باق قوندىرامىن.
ىقىلىم زاماننان
پارا الىپ, بەرۋدىڭ دە,
الپىس ءتۇرلى ايلاسى بار,
ونى ءبىلۋدىڭ ومىرلىك پايداسى بار.
حاندى دا قان قاقساتىپ,
تاباندا اقساتىپ
قازىناسىنا سۇڭگىدىم,
س ۇلىكتەي سوردىم, ۇڭگىدىم.
بيشىكەشتەرگە باق تا بولدىم,
وپاسىز تاق تا بولدىم.
تالاي قىرشىندى قيىپ كەتتىم,
سەكسەندەگى سەلكىلدەككە
سۇلۋلاردى سۇيىكتى ەتتىم,
تالاي-تالاي جىلپوستاردىڭ
لاۋازىمىن بيىكتەتتىم.
بىراق ءوزىم وسىنىڭ
راقاتىن كورگەنىم جوق,
ەستيتىنىم عايبات قارعىس,
سوندا دا ءالى ولگەنىم جوق.
قالامىنان قان تاماتىن,
قيت ەتسە اباقتىعا جاباتىن,
پروكۋرور, سوتتىڭ تەگىن تاماعىمىن.
قازى, قارتا, مايلى مالتا,
شايناماي جۇتار شاباعىمىن.
سەنبەسەڭ – تىڭدا: .
تۇسىنەسىڭ بە ىمعا.
ماسەلەنكي, اۋلىڭا ۇلەس بولىنبەي تۇرسا,
تىزىمنەن اتىڭ كورىنبەي تۇرسا,
قاۋعالان, قارىزدان,
تۇك ونبەيدى ويباي مەن ارىزدان,
مەنىڭ ارۋاعىما سيىن دا,
مىناۋ شاپكىمىز دەپ,
تالاي قىلمىسىمدى جاپتىڭىز دەپ,
دوللاردىڭ بۋاز بۋماسىن,
قاسىڭدا ەشكىم بولماسىن,
تىستا بولسا قالتاسىنا,
كەڭسەدە بولسا تارتپاسىنا تاستاپ جىبەر,
كوپشىك قويىپ ءبىر اڭگىمەنى باستاپ جىبەر.
تاقىلداماي ءسوزدىڭ اياعىن جەپ قوي,
سوعىمىڭىز دا ...موينىمدا دەپ قوي.
بانكىدەن نەسيە الا الماساڭ,
الدىنا اتتاپ بارا الماساڭ.
تەندەردە باعاڭ اسسىن دەسەڭ,
تارازى باسى باسسىن دەسەڭ,
كىرىپتار بوپ تۇتىلىپ قالساڭ,
باسەكەدە ۇتىلىپ قالساڭ,
قىسقاسى, شەندى شەكپەنگە
ءتىسىڭدى قايراپ كەكتەنبە,
ءىسىم وڭعا باسسىن دەسەڭ,
دەرەۋ ءمورىن باسسىن دەسەڭ,
قوينىن قومپيتىپ,
الپىس ەكى تامىرىن ءيدىرىپ جىبەر,
باسىنا اككى «شاپكى» كيگىزىپ جىبەر.
سوسىن مۇرتىڭدى بالتا شاپپايدى.
* * *
قۇلقىنقۇمار پارا الماسا,
تاۋىعى شاقىرىپ, تاڭى اتپايدى.
جاراتقان-اۋ, ءادىل زاڭ
بۇل سۇمدى, قاشان تاپتايدى؟!
وتەگەن جاپپارحان
قىزىلوردا
«كەلىپ-كەتكەن» كەلىسىمشارت
كەيىنگى كەزدە, مىنا ءبىر مەن ءۇشىن كەسىرلى كەلىسىمشارت كۇشىنە ەنگەلى بەرى – تۇنىمەن دوڭبەكشىپ, ۇيقى-تۇيقى بولىپ, زىعىردانىم قايناپ ءتۇن بالاسى تىنىش وتپەيتىن حالگە دۋشار بولدىم... نەم بار ەدى قاتىنمەن قاعىنعىر كەلىسىم-شارتقا وتىرىپ؟.. ايتايىن, بىردە ۇيدەگى كىسى: «وسى سەنىڭ انايى سوزدەرىڭ-اق كۇيدىرىپ ءبىتىردى! جاس ەمەسسىڭ, اتا ساقالىڭ اۋزىڭا تۇسكەندە دە بوعاۋىزدى بوزداتاسىڭ دا وتىراسىڭ. انا كەشە بولعان قۇدا-قۇداعيدان ۇيالعانىم-اي!» دەگەنىندە, مەن دە ەلىرىپ: ء«وزىڭنىڭ دە وڭىپ تۇرعانىڭ شامالى!» دەپ ونىڭ دا قىزا-قىزا قىزىل ءسوزدى ساپىراتىنىن ەسىنە سالىپ ءوتتىم.
سودان الگى «اقىلعا كەلىپ» دەمەكشى, ەكەۋارا شارتتا-شۇرت كەلىسىمشارت جاساسا قويىپپىز... سونداعىسى – ايتىلعان ءار انايى ءسوز ءۇشىن «قۇن» تولەيتىن بولىپ كەلىستىك... باسىندا بايقاماي كەلىسىم-شارتتى بۇزىپ قويعان ءوزىم بولدىم... وڭتۇستىكتە تۋىپ-وسكەندىكى, قاندا بار پالە – «شەشەدەن» ءبىر-ەكى رەت كەتىپ قالىپ... تولەۋگە تۋرا كەلدى... ءىشىپ كەلىپ ەرتەسىندە ەسەپ ايىرىسقاندا ءىشىمنىڭ ۋداي اشىعانىن ايتساڭشى... كەمپىر سوزىندە تۇردى, بىردە-ءبىر رەت «شالىس باسپادى».
نە كەرەك, ۋاقىت وتە «شارتىمىز» ەكەۋمىزدى تاۋبەمىزگە كەلتىردى.
ۇيدەگى سىپايىلىق, اشەيىنگى اڭگىر-گۇڭگىر سوزدەن ارىلعان بىزدەرگە قاراپ, اسىرەسە, ەر جەتكەن بالا اڭ-تاڭ... قايدان ءبىلسىن, ونىڭ ار جاعىندا «قاھارلى» كەلىسىم جاتقانىن.
بىردە بالا بىزگە وقىپ جۇرگەن وقۋىن تاستايتىنىن ايتىپ قالدى... نە دەيىك, اشەيىندە اقىرىپ شىعا كەلەتىن مەندە ءۇن جوق... كەمپىر دە ءسوزىن سىپايى باستاپ اقىلىن اعىل-تەگىل اعىتتى. ويحوي, سونداعى قانىم باسىما تەۋىپ كوگەرىپ-سازارسام دا «انا جاققا» بارا الماعانىمدى ايتسايشى!....
ۇيگە كەلىپ-كەتكەن دوس-جاراندار وزدەرىنشە بىزدەردى «تانىماي قالدىق» دەپ پىش-پىشتاپ جۇرگەن كورىنەدى. نە دەسە و دەسىن, كەلىسىمشارتتى بۇزا قويار كورسوقىر بىزدەر ەمەسپىز... كەيبىرى «نەتكەن سىپايىلىق, ءبىر-بىرىنە ءسىز-ءبىز دەسكەندەرى قانداي جاراسىمدى! بۇرىنعى باكەڭ مەن نازەكەڭ جوق, ناعىز مادەنيەتتىلىك سولارعا بۇيىرىپتى», دەپ ۇلگى ەتە دە باستادى. كوپتىڭ اۋىزىنا ىلىگىپ, ءبىرتۇرلى مارتەبەمىز ءوسىپ, مەرەيىمىزدە تاسي باستادى.
...سودان, بىردە ءبىر تويدا وتىرعانمىن. ازداپ الىپ وتىرسام دا قاتار وتىرعان قۇرداستاردىڭ ىرىڭ-جىرىڭ اڭگىمەلەرىنە قوسىلا قويمادىم. ولاردىڭ الىپ-شالىپ شەر تارقاتا قارداي بوراتقان بوعاۋىزدارىن ەلەپ-ەسكەرەر ەمەسپىن... اتاڭا نالەت اقالاق قۇرداس كوزى قىليلانا ماعان قاراپ: «مىنا باكىش قاتىنىنا مىش بولىپتى! سىزىلىپ-ءيىلۋدى سودان ۇيرەنەيىك. ۇيىندە وتىرىپ كەمپىرىنە جالپاڭ قاعىپ جايناماز بولعان مۇنىڭ قىلىعىنا جانىم اشىدى», دەپ توپەلەسىن كەپ... وعان ەكى-ۇشەۋى قوسىلىپ كەردەڭ قاققاندا شىداماپپىن: «وتتاپسىڭدار!» دەپ ايتىلماعانىنا ون ايداي بولعان وقىس ءسوزىمدى لاق ەتكىزىپ, ال كەپ ء«ىش-قۇسامدى» توگىپ-توگىپ ءوتىپپىن. ارا-اراسىندا ۇيدەگىنىڭ دە سازايىن بەرىپ ءوتىپپىن...
...سودان ءتۇن اسا ۇيگە كەلسەم, بايبىشە: «ە, ىشىرتكىڭدى ءىشىپ ىشىڭدەگىنى ىلكىمەدىڭ-ءا!؟» دەيدى... كوزىم شارامنان شىقتى, سويتسەم اندا ءبىر انتۇرعان بالدىز سونداعى مەنىڭ كوسىلە كولگىرسىگەندەرىمدى تەلەفون ارقىلى بۇعان قوسىپ وتىرىپتى دا, بۇل مۇندا ونى ديكتوفونعا ءتۇسىرىپ «بىلگەندىك» جاساپتى...
– ە, ەسەپتەپ تە كوردىم, كەلىسىم-شارتقا جۇگىنسەم ونداعى ايتقان «اتالى سوزدەرىڭ» ايلىعىڭنان اسىپ-جىعىلادى, – دەپ كەلتە قايىرا: – مىنا بالاڭ بىزگە ايتپاي جارتى ميلليون كرەديت الىپتى, – دەگەنىندە ەسىمنەن اداسا, ءسوزىمدى «اتاڭا نالەت!» دەپ اقىرا باستاپ توقتاۋسىز توپەلەپپىن كەپ... ارا-اراسىندا «سەنىڭ تاربيەڭ» دەپ قاتىندى دا قاعىتىپپىن. نە كەرەك, اۋىزعا اق يت كىرىپ, كوك يت شىعا ەسەڭگىرەي قۇلاپپىن...
...ەرتەسىندە, نەگە ەكەنىن, ۇيقىم قانىپ قالىپتى, تۇياق سەرىپپەي ۇيىقتاپپىن... ءبىرتۇرلى قۇسادان قۇلانتازا ايىعىپ, جۋىنىپ-شايىنا اس ۇيگە كەلىپ, بايبىشەگە:
– كەلىسىمشارتتى دوعاردىق! – دەپ دۇڭك ەتكىزە بۇرىنعى تاز قالپىمىزشا تىلدەسىپ وتىرساق, بالا ءماز:
– ە, مىنە, سىزدەردى ەندى تانىدىم عوي... كەشەگى كرەديتتىڭ اڭگىمەسى سىزدەردى سىناۋ ءۇشىن ويدان قۇراستىرعانىم ەدى, – دەپ قاراپ تۇر...
ەرسۇلتان ماعجان
الماتى وبلىسى
اقىل ايتايىن با؟
جولدان وتەردە
باعدارشامعا ەمەس, ماشينەگە قاراڭىز. باعدارشام وسى ۋاقىتقا دەيىن ەشكىمدى قاققان ەمەس.
ستۋدەنتكە قۇلاققاعىس:
«لەكتسيادا ۇيىقتاۋشى بولما! ويتسەڭ, ويانا كەلىپ اسكەردە ءجۇرۋىڭ ابدەن مۇمكىن!».
باستىعىڭمەن سويلەسىپ وتىرعان كەزدە, الىپ جۇرگەن ايلىعىڭمەن تىلدەسىپ وتىرعانىڭدى قاپەرىڭنەن شىعارماعانىڭ ءجون.
بانكتى توناپ كەلگەن ەكەۋدىڭ ءبىرى ۇيگە كىرە سالا ەسىك-تەرەزەنى جاۋىپ, قاپشىقتىڭ اۋزىن اشىپ جىبەرىپ, اقشانى ساناي باستايدى. سوندا ەكىنشىسى:
– بوسقا الەكتەنبە, مۇنىڭ قانشا ەكەنىن ەرتەڭ گازەتتەر جازادى, – دەپ اقىل ايتىپتى.
ەركەكتەرگە ەستى ەسكەرتپە:
«ۇيگە ماس بولىپ ءتۇن اسىرىپ «قىدىرىپ» كەلدىم دەلىك. ايەلىڭ مەن ەنەڭ مۇنىڭا تۇك بولماعانداي كەيىپ تانىتادى... ياعني تاماقتا قاۋىپ بار, ۋلانعان بولۋى دا مۇمكىن... باسقا دا قاۋىپ-قاتەردەن امان بولىپ, دۇرىسى كوز ىلمەي تاڭدى اتىرعان ماقۇل».
وقىتۋدىڭ سوڭعى ءتاسىلى
بالىق اۋلاۋعا بارۋعا دايىندالىپ جۇرگەن ەركەك قارماق ساتىپ الۋ ءۇشىن دۇكەنگە كەلەدى. قارماقتىڭ ءتۇر-ءتۇرى مەن باعالارىن قاراپ شىعىپ, قايسىسىن السام دەپ باسى قاتادى.
سوندا ساتۋشى:
– جانىڭىزدى قيناماي ءبىر-ەكى كەلى بالىق ساتىپ الا سالساڭىزشى! – دەگەن ەكەن.
* * *
ەكى قايىرشى قيالداپ وتىر دەيدى:
– شىركىن, ماعان ءاربىر قازاقستان ازاماتى ءبىر تەڭگەدەن جيناپ بەرسە, ميلليونەر بوپ شىعا كەلەر ەدىم.
– ال ماعان قىتايلىقتار جيناپ بەرسە, ميللياردەر بولار ەدىم.
* * *
اۆتوبولشەكتەر ساتاتىن دۇكەندە:
– سىزدەردە «موسكۆيچكە» ارنالعان قوسالقى بولشەكتەر بار ما؟
– بۇل جەر سىزگە تەمىر-تەرسەكتەر مۇراجايى ەمەس...
* * *
جاس جىگىت پەن ساتۋشى اراسىنداعى اڭگىمە:
– ماعان ءبىر كەلى ءسۇت بەرىڭىزشى.
– ءبىز ءسۇتتى كەلىلەپ ساتپايمىز.
– وندا جارتى مەتر بەرىڭىز...
ءمۇيىستى جۇرگىزەتىن
بەرىك سادىر
