ءيىر بۇتاققا وتكىر بالتا دەسەك, بابالار اماناتىن ارقالاپ, تارلان تاريحتىڭ قۇندى مالىمەتتەرىن اشىنا ايتقان, كارى قۇرلىق كوسەمدەرى مەن الپاۋىت مەملەكەتتەردى مويىنداتقان, التىنداي ارداقتى, كۇمىستەن سالماقتى, قازاقتىڭ اسىل پەرزەنتى, كەمەڭگەر باسشى, ساياساتتىڭ كوكداۋىل تولقىنىندا كەمەسى قايراڭداماعان ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىق مەرەيتويىندا:
«قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىق ۇلان-اسىر تويىن وتكىزۋدىڭ وزىندىك ەرەكشە سەبەپتەرى بار. بۇگىن توي ەڭ الدىمەن باتىر بابالارىمىزدىڭ بيىك رۋحىنا تاعزىم ەتۋ, ولاردىڭ تاعدىرىنىڭ سان الۋان قيىندىقتارىنان سۇرىنبەي وتكەن اتا تاريحىنان تاعىلىم الۋ ءۇشىن وتكىزىلىپ وتىر. وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, كەڭەس وداعى زامانىندا قازاقستان مەكتەپتەرىندە وقۋشىلار «كسرو تاريحى» اتتى ورتاق وقۋلىقتان ءبىلىم الدى. پىشاقتىڭ قىرىنداي عانا كىشكەنتاي كىتاپشادان ءتالىم الدىق. سوندىقتان جاس ۇرپاعىمىز اتا تاريحىنان مۇلدە الشاقتاپ قالعانىن بىلەسىزدەر. ونىڭ ۇستىنە ۇلى حاندارىمىز بەن داڭقتى باتىرلارىمىزدىڭ ەسىمدەرى بىرتىندەپ ەل جادىنان وشىرىلە باستادى. ءتىپتى ايتا كەتەيىن ءوز ىشىمىزدەن شىققان ولاردى جامانداعىشتار قۇرمەتكە بولەندى. ەلىمىزدە حاننىڭ, نە باتىردىڭ ەسكەرتكىشى تۇرماق ولاردىڭ اتىندا ءبىلىم نە مادەنيەت نىساندارى, كەرەك دەسەڭىز جالعىز جارىم كوشە دە بولعان جوق», دەپ رياسىز كوڭىلمەن كۇرسىنە سويلەپ ەدى.
حالىقتىڭ تاعدىرىن زۇلحاقتىڭ جىلانىنداي جايلاعان وتكەن عاسىرلار تەگەرشىگىن كەرى اينالدىرساق, ول كەزىندە تالاس بويىنداعى قىتايلارمەن بولعان قانتوگىس, جەتىسۋ جەرىندەگى ەكى عاسىرعا سوزىلعان ۇزاق جىلعى ويرات, جوڭعارلاردىڭ قىرعىنى. ەل باسىنان وتكەن نەبىر زوبالاڭىن, تاريحتىڭ تارازىسىنا سالساڭىز ەشقانداي گىر تاسى باسا المايدى.
الىستان ورىس, قىتاي – اۋىر سالماق,
جاقىننان تىنشىتپايدى قالىڭ
قالماق.
الدىندا – ور, ارتىندا – كور,
جان-جاعى جاۋ
داعدارعان الاش ەندى قايدا بارماق؟ – دەپ ماعجان جۇماباەۆ بوسقا نالىدى ما؟
« ۇلى جۇزدە باتىر كوپ, قويگەلدىسى جالعىز, تولە ءبيى بىرەگەي! تولەبي كەلمەي ءجۇرىس جوق, قويگەلدى كەلمەي ۇرىس جوق» دەپ قاز داۋىستى قازىبەك بي بەكەر ايتپاسا كەرەك. قويگەلدى سارت ۇلى 1702 جىلى ومىرگە كەلەدى. قولباسشىنىڭ بۇكىل ءومىرى, تاعدىرى قازاقتىڭ توبە ءبيى – تولەبيمەن اجىراتا الماستاي تىعىز بايلانىستا ءوتتى.
و ەرلەرىم, ەرلەرىم. ەرلەرىم بۇگىن
ەرلەدىڭ,
سوعىس سالام تاعى دەپ دۇشپان تىلىنە
ەرمەگىن.
اسىقپا, اجال اۋزىنا تاتار ءدامىڭ
تاۋسىلسا,
بەرەرسىڭ سوندا بەرمەگىن.
قاراكەرەي قابانباي, قانجىعالى
بوگەنباي,
شاپىراشتى ناۋرىزباي تۋ تۇبىندە
تۇر ەدى-اي,
ايباتتى بۇگىن ابىلاي
كەزۋىلشى كوك باراق,
جانسىز قالماق تاپپادى اراسىنان
كوپ قاراپ.
قالاي ايتپان شىمىردى,
شىمىردان شىققان قويگەلدى,
جاۋىن دا تاپاپ جىمىردى» – دەگەن بۇحار جىراۋدىڭ مىنا جىر جولدارىنا نازار سالساق اقيقاتتىڭ التىن كوپىرىنەن اتتايسىز.
1730 جىلى قويگەلدى باستاعان ساربازدار, (قازىرگى بالقاش كولى) ماڭىنداعى «اڭىراقاي» جازىعىندا قالماقتارمەن ءبىر جارىم اي سوعىستى. قويگەلدى توعىز رەت جەكپە-جەككە شىعىپ قىلىشىن قانعا سۋارىپ, جوڭعار باتىرلارىنىڭ باسىن قاڭباقشا دومالاتتى. قازاق باتىرلارى جوڭعارلاردى تاس تالقان ەتىپ جەڭىپ, ءبىتىم سۇراۋعا ءماجبۇر ەتتى. قولباسشى قويگەلدى باتىر تۋرالى 25 بەتتەن تۇراتىن دەرەكتەردى ءابىش كەكىلباەۆ ورىنبور قالاسىنداعى ارحيۆتەن الىپ بەردى. سول كەزدەگى رەسەي پاتشاسىنىڭ ەلشىسى گەنەرال كارل ميللەردىڭ قولجازبالارى تابىلدى. ورتا ازيانى وتارلاۋ ساياساتىمەن ۆ.ي.تاتيشەۆ 1738 جىلى تامىز ايىندا پورۋچيك كارل ميللەر باستاعان كەرۋەندى ورىنبوردان تاشكەنتكە اتتاندىردى. كەرۋەن يەسى كىشى ءجۇز حانى ابىلقايىر دەگەنىمەن, نەگىزگى دۇنيە-م ۇلىك ورىس ساۋداگەرلەرى مەن كوپەستەرىنىكى بولاتىن. رەسەي پاتشايىمى ەليزاۆەتا پەتروۆنا جوڭعارلارمەن استىرتىن كەلىسىم جاساپ, ولارعا قارۋ-جاراق جونەلتكەن-ءدى. بولاشاقتا باسىپ الىپ, قالالار مەن كەنتتەر سالۋعا قولايلى جەر, سۋلارىن قاعاز كارتاعا تۇسىرۋمەن جاسىرىن شۇعىلدانىپ كەلە جاتقان مۋراۆين دەگەن گەودەزيست تە بار ەدى مۇندا. ارباعا ارتىلىپ, تاي-تاي ماتامەن ورالعان مىلتىقتار جوڭعار قونتايشىسىنىڭ تىلەگىمەن تۇركىستان, تاشكەنت توڭىرەگىن, قاراتاۋ, الاتاۋ قويناۋلارى, ەتەكتەرىن جايلاعان قالماقتاردىڭ قالىڭ اسكەرىنە جەتكىزىلۋى ءتيىس ەدى. بۇدان حاباردار قويگەلدى باتىر كەرۋەندى توسىپ الىپ, تەڭدى جارىپ جىبەرىپ, استىنا جاسىرىلعان ورىس مىلتىعىن الىپ شىعادى. سۋرەت, جازۋى بار جەر, سۋ مەن قالالاردىڭ جاي-جاپسارىن كارتاعا تۇسىرگەن پاتشا جانسىزىنىڭ جازبالارىن جيناتىپ تۇگەل ورتەتەدى. بالىق ۇلى قوناي مىرزا, قويگەلدىگە جالىنىپ-جالبارىنىپ ءجۇرىپ كارل ميللەردى قۇتقارىپ, جولبارىس حانعا تابىس ەتەدى. حان ونىمەن امان قالعان وزگە سەرىكتەستەرىن جيناستىرىپ, پاتشالىق رەسەيگە قايتارادى. 1756-1758 جىلدارداعى جوڭعارمەن بولعان قاندى مايداندا وسى قارۋلاردى قويگەلدى باتىر جوڭعارعا قارسى پايدالانىپ جەڭىس تۋىن جەلبىرەتەدى.
«مىلتىعىن ورىس, قىتاي, قالماق ساتتى, ايداپ ساپ مالعۇنداردى قوقاڭداتتى. قىرعىزىپ قازاقتاردى قالماقتارعا, ورىستار قامالدارىن سالىپ جاتتى» دەپ «اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلامانى» ءوز كوزىمەن كورگەن تولىباي سىنشىنىڭ ۇلى قوجابەرگەن جىراۋ تولعاندى سول ءبىر كەزەڭدەردە.
تاۋەلسىزدىك تاڭى اتقاندا قويگەلدى باتىردىڭ ەڭسەلى ەسكەرتكىشى بوي تۇزەپ, مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ونىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا: ء«بىز ءوزىمىزدىڭ كونە تاريحىمىزدى ەسكە ءتۇسىرىپ, جەر-جەردە ءوزىمىزدىڭ ۇلى بابالارىمىزدى ەسىمىزگە الىپ, سولاردىڭ ەتكەن ەڭبەك, توككەن قانىنان, كەڭ بايتاق جەرىمىزدى الىپ قالۋ ءۇشىن ىستەگەن ۇلى قىزمەتىنەن تاعزىم الىپ, ءتاۋ ەتىپ, سول بابالارىمىزدىڭ ارۋاعىنا سيىنىپ, الدىعا قاراي جىلجىساق دەگەن نيەتىمىز بار. ءوز الدىمىزعا تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 7 جىلدىعىن اتاپ وتتىك. بۇگىنگى جينالىپ تۇرعانىمىز – تاعى ءبىر ەلىمىزدىڭ بەلسەندى قولباسشىسى قويگەلدى باتىردىڭ ەسكەرتكىشىن اشۋ. قويگەلدى باتىر ەل باسىنا كۇن تۋعاندا, سوناۋ اقتابان شۇبىرىندىدا جوڭعار شاپقىنشىلىعىنا قارسى شىققاندا بوگەنباي, قابانباي, ناۋرىزباي باتىرلاردىڭ ۇزەڭگىلەسى بولىپ, ابىلاي سۇلتاندى قالماق تۇتقىنىنان قۇتقاراردا ىستەگەن زور قىزمەتىمەنەن, ونى حان سايلاپ, اق كيىزگە كوتەرەردە وڭتۇستىكتەن ۇلى جۇزدەن بارىپ كوتەرىسكەن ۇلكەن باتىر بابامىز. ء«ولى ريزا بولماي ءتىرى بايىمايدى» دەگەن قازاقتىڭ ماقالىمەن ءسوز ساپتاپ, بۇگىنگى تاۋەلسىزدىگىمىز باياندى بولسىن دەپ ايتقىم كەلەدى».
حالقىنىڭ بوستاندىعى ءۇشىن ارپالىسۋ تاعدىرى ماڭدايىنا جازىلعان, ۇلتاراقتاي جەر ءۇشىن باسىن بايگەگە تىككەن, جەرىنە, ەلىنە انتالاعان جاۋىن تۇلپاردىڭ تۇياعىندا تاپتاپ, قابىرعاسى سوگىلگەنشە شايقاسقان تەگەۋرىنى تەمىردەي ساڭلاقتارىمىز ەر قاراسايدىڭ ۇرپاقتارى, ىستامبەك ۇلى ساۋرىق پەن اقىنبەك ۇلى سۇرانشى باتىرلار ەدى. «ايتىس ونەرىنىڭ التىن دىڭگەگى» دەپ عۇلاما مۇحتار اۋەزوۆ باعاسىن بەرگەن ءسۇيىنباي اقىن, مىنا ءبىر شۋماقتارىندا:
«ۇرپاعى قاراسايدىڭ تۇگەل باتىر,
ورناتقان دۇشپانىنا زامان اقىر.
سۇرانشى مەن ساۋرىقتىڭ ەرلىكتەرى,
كۇن ساناپ قالىڭ ەلگە تاراپ جاتىر» دەپتى.
ءحىح عاسىردىڭ 20-30 جىلدارى قوقان حاندىعى وڭتۇستىك قازاقستاندى, جەتىسۋ ءوڭىرىن باسىپ الدى. قازاق حالقى قوقان حاندىعىنا الىم-سالىق تولەۋگە ءماجبۇر بولدى. كەيبىر دەرەكتەردە قوقاننىڭ بەكتەرى قىز سالىعىن سالعانى ايتىلادى. زامانىنا كۇيلەگەن قوقاننىڭ بەكتەرى 1842 جىلى ەل جايلاۋعا شىققاندا ون مىڭ اسكەرمەن سارىكەمەردى جايلاعان تىلەۋقابىل رۋىنىڭ اۋىلدارىنا اياق استىنان شابۋىل جاساپ, ويران سالادى. قوقان بيلەۋشىلەرىنىڭ بۇل قىلىعى سۇيىنبايعا جەتەدى. سوندا ءارى باتىر, ءارى اقىن, سۇلەي ءسوزدىڭ ساردارى ءسۇيىنباي قاھارعا ءمىنىپ باتىرلاردى كوتەرەدى:
«ەي, سۇرانشى,ساۋرىق,
قوقاننىڭ قولى قاپتادى,
قاسيەتتى جەرىمدى,
توزاڭ قىلىپ تاپتادى.
قىسپاقتا قالعان ەلىڭ بار,
قۇتىلار جولدى تاپپادى.
قوقاننىڭ قولى كوپ بولدى,
جەتىسۋدا جاتقالى.
بار جاقسىڭدى تالاپ جەپ,
سۇبەڭە قولى باتقانى
بەيسەنبى كۇنى بەسىندە,
عيزرات كۇنى كەشىندە,
قوردايدىڭ بيىك توسىندە,
قوقاننىڭ حانى قۇديار,
زورلىق قىپ العان كوپ مالدى,
اندىجانعا ايداتتى.
قول-اياعىن كىسەندەپ,
كونبەگەن ەردى بايلاپتى.
قاۋىزىن ءالى جارماعان,
سۇلۋلاردى زورلاپتى.
اراشا تۇرار پەندە جوق,
ەلىڭدى ءسويتىپ قورلاپتى.
تۋ الىپ جاۋعا شىقساڭ سەن,
ىلەدە جاتقان جالايىر,
شاپىراشتى, كوپ دۋلات,
ولار دا اتقا مىنەدى,
وزدەرىڭدەي بولعان سوڭ,
سۇرانشى-ساۋرىق تىرەگى!» دەپ ءسۇيىنباي, ق ۇلىنىن الدىرعان قۇلانداي كىسىنەپ, كۇيىنىپ جىر توگەدى.
جاۋ جاعادان العاندا ءبورى ەتەكتەن تارتقىلاپ, وڭتۇستىك جەتىسۋدى وتارلاۋ ساياساتىنا كىرىسىپ 1850 جىلدارى وياز ەرەنتال باسقارعان ورىس اسكەرى ەل شەتىن شابۋىلدايدى. نايمان ەلىنىڭ باسقارۋشىسى ارتىق باتىر قوس اتپەن حابارشى جىبەرىپ, «ەلىمىزدى جاۋ شاپتى, سەنەن باسقا سەنەرىم جوق» دەپ ساۋرىق باتىردان كومەك سۇرايدى. ساۋرىق ءۇش مىڭ قول جيناپ, نايمان ەلىنە كومەككە اتتانادى. ىلەدەن ءوتىپ, ەلدى باسىپ الىپ, تالاۋعا سالىپ جاتقان ەرەنتالدىڭ ون مىڭ قولىنا, ساۋرىق ءۇش مىڭ قولمەن التىن ەمەل تاۋىندا كەزدەسىپ, تاس تالقان ەتىپ جەڭىپ, ەرەنتالدى قولعا تۇسىرەدى. جىر الىبى جامبىل بابامىز «ساۋرىق باتىر» داستانىندا وسى كورىنىستى بىلاي سۋرەتتەيدى.
ەرەنتال كەلىپ ەل شاپتى,
جىبەرمەي ءتىرى كورگەنىن.
جان-جاققا قىلىش سابالاپ.
ولىكتەن جەر كورىنبەي,
باستارى جاتتى دومالاپ.
ساۋرىق باتىر كەپ جەتتى,
قويتورىدان اققان تەر,
شاشاسىنان سورعالاپ.
ەرەنتالدى ۇستادى,
تىرىدەي قولعا ولتىرمەي.
سويلەرگە ءتىلى كەلمەدى,
جىلاي بەردى سەلكىلدەي.
قۇلاعىن كەسىپ قۇنتيتىپ,
تۇرعان بويىن سىمپيتىپ,
باسىنا قازا كەلتىرمەي.
جاياۋ جولعا سالادى.
ەرەنتال جولمەن جونەدى,
بۇكەڭ-بۇكەڭ جەلەدى.
قاپالعا بارىپ البىراپ,
پاتشاعا حابار بەرەدى.
پاتشا ۇكىمەتى ساۋرىق باتىرعا قارسى, زەڭبىرەگىن سۇيرەتكەن ون بەس مىڭ جاساقتى قاپالدان الماتىعا قاراي اتتاندىرادى.
1853-54 جىلدارى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ نارازىلىعىن باسۋعا كەلگەن 12 مىڭ ادامنان تۇرعان قوقان اسكەرى قازاق پەن قىرعىزدىڭ اۋىلدارىن ارالاپ, باعىنعىسى كەلمەگەندەردى قاتال تۇردە جازالايدى. وسى تۇستا سۇرانشى باتىر باستاعان 3 مىڭعا جۋىق قول سارىكەمەر شاتقالىندا قوقان اسكەرىنە ۇلكەن سوققى بەرەدى. 1864 جىلدىڭ كوكتەمىندە گەنەرال م.چەرنياەۆ باستاعان ورىس اسكەرلەرى اۋليەاتا جەرىنە كىرگەن ەدى. وسى كەزدە ورىس ارمياسى قاتارىندا قازاقتىڭ اتاقتى عالىمى, ورىس ارمياسىنىڭ وفيتسەرى شوقان ءۋاليحانوۆ تا بولادى. ونى بۇدان بۇرىن ءوز اۋىلىندا قارسى الىپ, تانىسقان سۇرانشى, وسى جورىق كەزىندە جاقىنىراق ءىشتارتا سويلەسىپ, تەرەڭدەي بىلىسەدى. ول جونىندە ش.ءۋاليحانوۆ ورىس وفيتسەرى ك.گۋتكوۆسكيگە 1863 جىلى 14 شىلدەدە جازعان حاتىندا سۇرانشىنى «قازاقتاردى قوقاندىقتاردىڭ تەپكىسىنەن قۇتقارۋشى باتىر» دەپ اتاپ كورسەتەدى.
قازاقتىڭ اتاقتى قولباسشى باتىرى, تاۋەلسىزدىگىمىز ءۇشىن قان مايداندا سايرام قالاسىن ازات ەتۋ جولىندا مەرت بولعان سۇرانشى اقىنبەك ۇلىنىڭ دا (1812-1864) تۋعانىنا 200 جىلدان استى.
ءسۇيىنباي ارون ۇلى قىرعىز اقىنى قاتاعانمەن ايتىسىندا:
«سۇرانشى, ساۋرىق بارىندا,
قايسىڭ بەتكە كەپ ەدىڭ.
قۇديار حان مەن ورماندى,
الدىنا سالىپ قۋعاندا
تابىلماي كەتكەن دەرەگىڭ» دەۋىنىڭ ءوزى كوپ دۇنيەدەن حابار بەرەدى. قۇديار قوقان حانى, ال ورمان قىرعىز حانى.
ۇلان بايتاق جەرىمىزدى قورعاپ قالعان ۇلى بابالارىمىز قاراساي, قويگەلدى, سۇرانشى, ساۋرىق, ت.ب. باتىرلارىمىزدىڭ ءومىرى ەپوس, داستاندارعا, تاريحي جىرلارعا اينالىپ, ۇرپاقتارىنا ۇلگى بولعانىن ەسكەرۋسىز قالدىرماۋىمىز كەرەك. اتى اتالعان باتىرلارىمىزدىڭ باباسى قاراشا ۇلى بايدىبەكتىڭ ەسكەرتكىشىن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى ورتالىعىندا اشۋ سالتاناتىندا ەلباسىمىز «ەلىمىزدىڭ ىرگەسىن بەكىتىپ, ۇلى مەملەكەت قۇرۋ بارىسىندا ۇلى بابامىز بايدىبەك حاننىڭ ارۋاعى بارشامىزدى قولداپ ءجۇرسىن!» دەگەن ەدى.
قايسىبىر جىلى استانا قالاسى قۇزىرلى مەكەمەلەرىنە وسى باتىر بابالارىمىزعا كوشە بەرۋ ماقساتىندا ۇسىنىس حات تۇسىرگەنىمىزدە العاشقى وتىرىستا كوميسسيا مۇشەلەرى قولداپ ەدى, كەيىنگى باسشىلارعا بارعانىمىزدا قاۋسىرما جاق قىزىل تىلىنەن جەل ەسىپ, ماڭايلارىنا جولاتپادى. استانا قالاسىندا باتىر-بابالارىمىزدىڭ ەسىمىن ۇلىقتاپ, اتىن ارداقتايتىن كوشەلەر جوق دەۋدەن اۋلاقپىز. ەگەمەن ەلىمىزدىڭ استاناسىنىڭ تورىنەن ورىن الىپ, جاس ۇرپاقتىڭ كوزايىمىنا اينالعان رەسەيدەگى شارۋالار كوتەرىلىسىنىڭ جەتەكشىسى بولعان ستەپان رازين (1630-1671), ءوز زامانىندا اسكەري قولباسشى بولعان ا.ۆ.سۋۆوروۆ (1729-1800), رەجيسسەر, اكتەر بولعان ۆاسيلي شۋكشيندەر (1929-1974) نەتكەن باقىتتى ەدى.
زارلى (قوشان) قويشىعۇل مۇستافا ۇلى,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى, قازاق ۇلتتىق سالت-ءداستۇر اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى,
حالىقارالىق ج.جاباەۆ اتىنداعى سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى
