گەرمانيانىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىنداعى باۆاريا وڭىرىندەگى بامبەرگ قالاسىنان كەلگەن لاريسا كليحتا حالىقارالىق كورمەدەن كەيىن وڭتۇستىككە ات باسىن بۇرعانداردىڭ ءبىرى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان امان قالعان, يۋنەسكو-نىڭ بۇكىلالەمدىك مۇرا تىزىمىنە ەنگەن بامبەرگ قالاسىنىڭ تۇرعىنى شىمكەنتكە قاراي شىقپاس بۇرىن ساپارىن جوسپارلاپ تا الىپتى. قوناقتى قارسى الىپ كۇنى بويى قاسىندا جۇرگەندەردىڭ ايتۋىنشا, لاريسا حانىم كەلىسىمەن دومالاق انا كەسەنەسىنە اپارۋدى وتىنگەن. سوعان قاراعاندا, قانشا دەگەنمەن ايەل زاتى ەمەس پە, قازاق ەلىندەگى اتى اڭىزعا اينالعان انالار تۋرالى دەرەكتەرمەن سىرتتاي تانىس بولعان.
ارينە ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك تۇسىنان وبلىس ورتالىعىنا كىرگەندەردىڭ نازارى بىردەن بايدىبەك بي ەسكەرتكىشىنە تۇسەرى انىق. وڭتۇستىككە كەلگەن بارلىق قوناق شىمكەنت قالاسىنىڭ سولتۇستىك بولىگىندەگى ەڭ بيىك نۇكتەسىنە ورناتىلعان مونۋمەنتتىڭ, ءتوستابان مەن ىرگەتاستىڭ بيىكتىگىن قوسا ەسەپتەگەندە 23 مەتر بولاتىن بايدىبەك بي ەسكەرتكىشىنە بارماي قايتپايدى. مىنە, سول ەسكەرتكىشكە بارىپ, تاريحىنا قانىققان گەرمانيالىق قوناق باتىر بابامىزدىڭ كەسەنەسىن دە كورگىسى كەلەتىنىن جەتكىزىپتى.
ءيا, بۇگىندە الىستان ات ارىتىپ ءمىناجات ەتىپ ارنايى كەلۋشىلەرگە دە, قازاق ەلىنىڭ تاريحىن شىنايى تۇرعىدا تانىپ-بىلگىسى كەلەتىندەرگە دە جاعداي جاسالعان دومالاق انا كەسەنەسى – ساۋلەتتى ەسكەرتكىشتەردىڭ بىرەگەيى.
قاراتاۋدىڭ كۇنگەي بەتىندە, بالابوگەن وزەنىنىڭ اڭعارىندا ورنالاسقان كەسەنە قازاق حالقىنىڭ ابىز انالارىنىڭ ءبىرى, حالىق اراسىندا دومالاق انا اتانعان ءنۇريلا ءالي سلانقىزىنىڭ زيراتىنىڭ باسىنا تۇرعىزىلعان. دومالاق انا ءوزىنىڭ اقىلدىلىعىمەن ەل ءىشىنىڭ بىرلىگىنىڭ ۇيىتقىسى بولا بىلگەن. تاريحي جازبالاردا ءنۇريلا انانىڭ ادامگەرشىلىگى, ادەپتىلىگى, پاراساتتىلىعى مەن شىنشىلدىعى جانە انالىق قاسيەتىنىڭ ارقاسىندا «دومالاق انا» اتالۋى جايلى دەرەكتەر كوپ. دومالاق انا جەتىسۋ, اۋليەاتا, شىمكەنت, تاشكەنتتى مەكەن ەتكەن بارلىق حالىقتىڭ اناسى سانالادى. ونىڭ بالاسى جارىقشاق تاشكەنت ءامىرىنىڭ كومەكشىسى, كەيىن جەتىسۋ ايماعىنىڭ بيلەۋشىسى بولعان. ەسەنبۇعا حاننىڭ باس ءۋازىرى قىزمەتىن اتقارعان. ءومىرىنىڭ سوڭعى كەزەڭىن قاراتاۋدا وتكىزگەن اياۋلى انا ناماز ۋاقىتىندا قايتىس بولادى. 1456 جىلى دومالاق انانىڭ نەمەرەسى دۋلات بۇحارادان ابدۋللا شەرى ەسىمدى شەبەردى الدىرتىپ, انا باسىنا ءتورت قاناتتى كۇمبەزدەلگەن كەسەنە تۇرعىزادى. انانىڭ كەسەنەسى بىرنەشە رەت بۇزىلىپ قايتا وڭدەلگەن. سوڭعى وڭدەۋلەر جونىندە ايتار بولساق, 1957 جىلى قايتا جاڭارتىلعانىمەن, كەسەنە كوپ ساقتالماعان. ال 1996 جىلى ماڭعىستاۋدان ارنايى اكەلىنگەن اق تاسپەن جاڭادان ورىلگەن.
جەردەن 12 مەتر بيىكتىكتە سەگىز جاپىراقتى ەتىپ ءورىلىپ, نەگىزگى بولىگىنە كۇمبەز ورناتىلعان. 1999 جىلى 5 ماۋسىمدا بايدىبەك بابا جانە دومالاق انا كەسەنەلەرى مەن بەس انا عيماراتىنىڭ اشىلۋ سالتاناتى ءوتتى. اينالاسىن كوركەيتۋ-كوگالداندىرۋ جۇمىستارى 2000 جىلى اياقتالعان. رەسمي دەرەكتەردە كەسەنەنىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزۋشى جانە جوباسىن جاساۋشى ساۋلەتشى – سايىن نازاربەكوۆ ەكەنى ايتىلعان. عيماراتتا ءتۇرلى كونە قولجازبالار ساقتالعان. دەگەنمەن ەلتاي قاجى مىرزاي ۇلى 2011 جىلى شىققان «ۇرپاق بويتۇمارى» كىتابىندا استانادان كەلگەن لاۋازىمدى ازاماتتىڭ كەسەنەنىڭ مۇشكىل ءحالىن كورىپ, رەنىش بىلدىرگەنىن جازىپتى. ءسويتىپ استانالىق قوناق قاسىندا بولعان جەرگىلىكتى ازاماتقا كەسەنەنى جاڭعىرتۋ كەرەكتىگى جونىندە تىلەك-ۇسىنىسىن ايتقان. مىنە سودان كەيىن تۇلكىباس اۋدانىنىڭ «قۇرمەتتى ازاماتى», اۋعان سوعىسىنىڭ ارداگەرى ورىنباسار لەشتاەۆ دومالاق انا كەسەنەسىن جاڭعىرتۋ جۇمىستارىن ۇيىمداستىرادى. كوپشىلىكتىڭ قولداۋىمەن كەسەنەنىڭ ءىشى-سىرتى قايتا ارلەنىپ, بەزەندىرىلگەن كۇمبەزى جىلتىر مەتالمەن قاپتالادى. شىمكەنت – بايدىبەك جولىنىڭ بويىنداعى كەسەنەگە بۇرىلىستا «دومالاق انا نۇريلا كەسەنەسى» دەگەن جازۋى بار قاقپا ورناتىلادى. ونىڭ ەكى جاعى ارنايى جاسالعان ەسكيز بويىنشا كىرپىشتەرمەن ورىلگەن.
وسىنداي يگى جۇمىستاردان سوڭ ۇلكەن اسقا جينالعان قاۋىم الىستان ءمىناجات ەتۋگە كەلگەن ادامدارعا جاقسى قوناقۇي سالۋ قاجەتتىگى جونىندە ماسەلە كوتەرىپتى. دەمەۋشىلەردىڭ يگى ءىستى قولداۋشىلاردىڭ كومەگىمەن كەسەنەنىڭ الدىنا اسەم قوناقۇي مەن اسحانا, تازا اۋادا دەمالاتىن ورىندار مەن تۇرمىستىق عيماراتتار سالىندى. كەسەنە اينالاسىنا ءتۇرلى اعاشتار وتىرعىزىلىپ, جۇرت سۇيسىنەتىندەي سايالى ورىنعا اينالدى. قۇرىلىس جۇمىستارىن جۇرگىزگەن قۋانىش اسانوۆتىڭ باسقارۋىنداعى «كونسترۋكتور-80» جشس كەسەنەگە قاتىستى بارلىق ەرەكشەلىكتەردى, تالاپتاردى ساقتاي وتىرىپ, زاماناۋي ماتەريالداردى پايدالانىپتى. كەسەنەگە باراتىن جولدار دا جوندەلىپ, اينالاسى كوگالداندىرىلعان. بۇگىندە مۇنداي يگى ىستەر, ياعني بايدىبەك بابا مەن قاسيەتتى انالارىمىزدىڭ بەيىتتەرى مەن كۇمبەزدەرىن جانە ونىڭ اينالاسىن جاڭعىرتۋ, قوناقۇي سالۋ جۇمىستارى دا جۇرگىزىلۋدە. بايدىبەك بابا كەسەنەسى ماڭىندا سالىنىپ جاتقان قوناقۇي قۇرىلىسى دا اياقتالۋعا جاقىن. ال دومالاق انا كەسەنەسى جانىنان سالىنعان جاڭا قوناقۇي كەشەنى اشىلعان.
عالىمجان ەلشىباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
