جيىندى ءتىل جانە ادەبيەت ينستيتۋتى قازاق فيلولوگياسى كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى جانار تالاسپاەۆا جۇرگىزىپ وتىردى. ول ءوز سوزىندە ەلباسى ماقالاسىندا ۇسىنىلعان بىرەگەي جوبالاردىڭ ءبىرى قازاق ءتىلىن بىرتىندەپ لاتىن الىپبيىنە كوشىرۋ بولىپ تابىلاتىنىن, بۇل شارا كەزەڭ-كەزەڭ بويىنشا دايەكتىلىكپەن, جۇيەلىلىكپەن جۇزەگە اسىرىلاتىنىن ەسكە سالدى.
سولتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك مۇراعاتىنىڭ باس مامانى مەرەكە بايمۇقانوۆ «قازاق ءتىلىنىڭ بولاشاعى – لاتىن ءالىپبيى» تاقىرىبىندا بايانداما جاساپ, قازاق ءالىپبيىنىڭ تاريحىنا شولۋ جاسادى. قازاق ءتىلىنىڭ ءالىپبيىن ورحون-ەنيسەي جازۋلارى مەن XIV عاسىرداعى قىپشاق تىلىندە جازىلعان «كودەكس-كۋمانيكۋس» سوزدىكتەرىمەن بايلانىستىرا وتىرىپ, «سولتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك مۇراعاتىندا 1929-1940 جىل ارالىعىندا قولدانىلىپ كەلگەن لاتىن الىپبيىندە جازىلعان قۇجاتتار كوپتەپ ساقتالعانىن, وقۋ سونشالىقتى قيىندىق تۋدىرمايتىنىن, ويتكەنى ء«بىر ءارىپ – ءبىر دىبىس» نۇسقاسى ىزىمەن قۇراستىرىلعانىن ايتتى.
دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى جەرگىلىكتى فيليالىنىڭ توراعاسى ساعىندىق سالمۇرزين «دۇنيەجۇزى قازاقتارى پايدالاناتىن ءالىپبي جانە قازاق ءتىلى ءالىپبيىنىڭ بولاشاعى» تۋرالى وي قوزعادى. «تۇرىك اعايىنداردىڭ ەسەبىنە قاراعاندا سىرتتا جۇرگەن قازاقتاردىڭ سانى 7 ميلليونعا جەتەعابىل كورىنەدى. الەمنىڭ 42 ەلىندە تۇرىپ جاتقان ولار ورتاق ءالىپبيدىڭ بولۋىن قۋانا قۇپتاپ وتىر. ءبىز ءوز تاراپىمىزدان لاتىن گرافيكاسىن قولدانىپ, ەلەكتروندىق وقۋلىق شىعاردىق. بۇل قادام تۇركياداعى قازاقتارمەن قولايلى بايلانىس ورناتۋعا مۇمكىندىكتەر بەردى. ەندى قىتايداعى اعايىندارمەن قارىم-قاتىناس جاساۋ ويىمىزدا بار», دەدى ول. ءالىپبيدىڭ ابدەن سارالانعان, بىرىڭعاي ستاندارتى قاجەتتىگىن العا تارتتى.
تىلدەردى دامىتۋ جونىندەگى باسقارمانىڭ باس مامانى ەرنياز سۇلتانوۆتىڭ پايىمىنشا, بۇگىندە لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ەش تالاس تۋدىرمايدى. تەك قانداي ءالىپبي كوڭىلگە قونىمدى دەگەن ماسەلەنى ابدەن ەكشەپ الۋىمىز كەرەك. كوپتەگەن ەلدەر لاتىن ءارپىن قولدانادى. قازاقستان دا وركەنيەت كوشىنەن قالماۋ كەرەك. بۇل ورايدا تۇركى حالىقتارىنىڭ وزىق تاجىريبەسىنە سۇيەنگەن ەش ارتىقتىق ەتپەيدى. مەنىڭشە, احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ ء«بىر ءارىپ – ءبىر دىبىس» ۇستانىمىن باسشىلىققا العان دۇرىس. كورشى باۋىرلاس ەلدەر سياقتى جاڭا ءالىپبيىمىزدى بىرنەشە رەت رەفورماعا ۇشىراتپاۋ ءۇشىن اپروباتسيادان وتكىزىپ بارىپ قابىلداعان ءجون.
«قازاق فيلولوگياسى» كافەدراسىنىڭ اعا وقىتۋشىسى, عىلىم ماگيسترى گۇلفايرۋز سينباەۆانىڭ ءسوزى دە اسەرلى شىقتى. ول «لاتىن گرافيكاسىنا نەگە كوشەمىز؟», «قازاق تىلىنەن, ونىڭ قاسيەتىنەن ايرىلىپ قالمايمىز با؟», «42 ءارىپتى 26-عا دەيىن قىسقارتۋ بەلگىلى قيىندىق تۋدىرماي ما؟» دەگەن ءدۇدامال وي-پىكىرلەر ەل ىشىندە ءجيى ايتىلاتىنىنا توقتالا كەلىپ, ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن كۇشەيتۋگە جينالعانداردىڭ نازارىن اۋداردى. كيريلليتساعا كوشۋ كەزىندە ەرىكسىز ەنگىزىلگەن ارىپتەر از ەمەس. ولاردى قولدانعاندا ءتىل زاڭدىلىقتارى بۇزىلىپ جاتادى. ەكى داۋىستى دىبىستىڭ قاتار كەلۋى قازاق ءتىلىنىڭ ەرەجەسىنە قايشى دەسە, م.جۇماباەۆ اتىنداعى گۋمانيتارلىق كوللەدج وقىتۋشىسى جۇلدىز قۇدىكەنوۆا كىرمە سوزدەردىڭ ءتىل تازالىعىنا كەرى اسەر ەتەتىنىن ءسوز ەتتى.
كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار وزگەلەردىڭ تاجىريبەلەرىن ەسكەرە وتىرىپ, جۇرتشىلىق تالقىسىنا ۇسىنىلعان نۇسقالاردى ءالى دە جەتىلدىرە ءتۇسۋ كەرەك دەگەن قورىتىندىعا كەلدى.
ءومىر ەسقالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى
