بيىلعى استىق شىعىمى جامان ەمەس, گەكتارىنا 12,8 تسەنتنەردەن اينالعان استىقتىڭ جالپى كولەمى 5,1 ميلليون تونناعا جەتكەن. الايدا, وڭىردەگى شارۋالار استىقتارىن ەلەۆاتورلارعا وتكىزە الماي اۋرە-سارساڭعا ءتۇسىپ جاتقانى دا راس بولىپ شىقتى.
«كەشە عانا ەلەۆاتورلارعا بارىپ, قالىپتاسقان جاعدايمەن تانىسىپ قايتتىم. بارلىق جەردە استىق تاسيتىن ۆاگوندار جەتپەي جاتىر. دەگەنمەن, ەلەۆاتورلار قازىردىڭ وزىندە ءبىراز استىقتى قابىلداپ ۇلگەردى. ەندى ون كۇن ىشىندە شارۋالارداعى بار استىقتى قابىلداپ الۋعا مۇمكىندىك بار. جالپى, بۇرىندارى ءبىز ەلەۆاتورلاردان ارتىعىمەن استىق قابىلداۋدى سۇرايتىنبىز, ال قازىر زاڭ تالابى باسقاشا. ناقتى ايتقاندا, بۇل كۇندە ەلەكتروندى استىق قولحاتى بويىنشا پاسپورتتىق سىيىمدىلىققا سايكەس استىق كولەمىن قابىلداۋ قولعا الىنعان. ياعني, پاسپورتتىق سىيىمدىلىققا سايكەس 100 مىڭ توننا بيداي قابىلداۋ كەرەك بولسا, ەلەۆاتور وزىندە بار استىقتى باسقا جاققا جونەلتپەيىنشە ارتىعىن قابىلداي المايدى», دەيدى اقمولا وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ ەگىنشىلىك جانە استىق نارىعىن رەتتەۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى اسكەربەك ءابۋوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا ەلەۆاتورلاردان قابىلدانعان اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىنىڭ ساپاسى مەن كولەمى, وزگە دە كورسەتكىشتەرى بويىنشا ءاربىر ءۇش كۇن سايىن باسقا اقپارات كەلىپ تۇسەدى. ارينە زاڭدىق نورمالارمەن ءومىردىڭ بارلىق قالتارىستارى مەن بۇلتارىستارىن قامتۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان بۇل جەردە شارۋالاردىڭ وزدەرى دۇرىس شەشىم قابىلداي ءبىلۋى كەرەك. مىسالى, اتباسارداعى 140 مىڭ توننا استىق قابىلداپ العان «لاماتيز» استىق قابىلداۋ بەكەتىنەن ارتىق كولەم اكەتىلمەسە, بەكەت جۇمىسى ۋاقىتشا توقتاپ قالۋى مۇمكىن. ال ودان 30 شاقىرىم قاشىقتىقتا جاتقان «مارينسك» اقب استىق قابىلداۋدى ءالى جالعاستىرۋدا. الايدا شارۋالار جولدىڭ قاشىقتىعىن العا تارتىپ, كولىك تاسىمالى شىعىندارىنا بارعىسى جوق. ەلەۆاتورلار ارتىق كولەمدى قابىلداي المايتىن زاڭدىق تالاپتى الىپ تاستاماساق, وندا استىقتى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن ارتىق شىعىنعا بارۋعا تۋرا كەلەدى.
«ەلەۆاتورعا وتكىزدىم دەگەن اتى بولماسا, ارتىق استىق ءبارىبىر اشىق اسپان استىندا جاتادى. مەنىڭ بىلۋىمشە, استىعىن وتكىزە الماي جۇرگەن شارۋالار ونشا كوپ ەمەس. بۇل ماسەلە بويىنشا «قازاقستان تەمىر جولى» اق بىرلەسە استىق تاسىمالىنا قاجەتتى ۆاگونداردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى جونىندە جيىن دا وتكىزدىك. ءتىپتى وعان تاسىمالعا جاۋاپتى ديرەكتور دا شاقىرتىلدى. ولار استىق تاسىمالدايتىن ۆاگونداردىڭ جەتكىزىلەتىندىگىنە سەندىرگەنىمەن, كورىپ وتىرعانىمىزداي ۋادە ورىندالماي جاتىر. ءاربىر ەلەۆاتوردا تاپسىرىس جەتكىلىكتى, بىراق ۆاگوندارمەن قامتاماسىز ەتىلۋى كوڭىل كونشىتپەيدى», دەپ وتىر ءا.ءابۋوۆ.
اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ وكىلى ايتقانداي, بۇرىندارى دا ۆاگونداردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى سەزىلەتىن, بىراق بيىل جاعداي كۇردەلىرەك. بيىل سوڭعى ون جىلدا العاش رەت بيداي قۇرعاق كۇيىندە جيناپ الىنعان. باسقارما ەلەۆاتورلارمەن كۇندەلىكتى حابارلاسىپ وتىر. ولار قاجەتتى كولەمدەگى استىق جينالعانىن, سوندىقتان قابىلداۋدى توقتاتاتىندارىن العا تارتۋدا.
كەيبىر جەر وندەۋمەن اينالىساتىن ءىرى كومپانيالاردىڭ ءوز استىق تاسيتىن ۆاگوندارى بار ەكەن. بىراق ولاردىڭ ۆاگوندارىنىڭ دا كەرى قايتۋى قيىنعا سوعۋدا. يرانعا استىق تيەپ جونەلتىلگەن ۆاگوندار پورتتا قاڭتارىلىپ تۇر. ويتكەنى استىقتى قۇيىپ الاتىن جاق كەشىكتىرىپ جاتقانعا ۇقسايدى. موڭعوليامەن دە ءوزارا كەلىسىمشارت بار, بىراق تاسىمالمەن قامتاماسىز ەتۋ جاعى اقساپ تۇر. ەلەۆاتورلاردان ارتۋ جاعىنان ەشقانداي پروبلەما جوق, ۋاقىتتى تەك ۆاگوندار ۇستاپ تۇر. تاسىمال ۆاگوندارى بولماعاندىقتان كوپتەگەن كەلىسىمشارتتار بۇزىلۋى دا عاجاپ ەمەس.
ەگىنشىلىك جانە استىق نارىعىن رەتتەۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى بۇل تۋرالى: «ولارعا مەنىڭ تاسىمال ۆاگوندارىم بولماي قالدى دەپ اقتالا المايسىڭ. كەلىسىمشارت بولعان سوڭ ونى ورىنداۋ شارت. سونىڭ سالدارىنان باعا دەمپينگى ورىن الۋى دا مۇمكىن. سەبەبى قاراشا, جەلتوقسان ايلارىندا نەسيە قارىزدارىن وتەۋ ۋاقىتى كەلەدى. شارۋالار قامىرلىلىعى 25-28 پايىز بولاتىن استىقتى 23-ءتىڭ كورسەتكىشىمەن ساتقىسى جوق. بىراق ساتۋلارىنا تۋرا كەلەدى. بۇل ءبىزدى الاڭداتۋدا. ەگەر تاسىمال ۆاگوندارىمەن قامتاماسىز ەتىلسە, جاعداي ءبىرشاما تۇراقتانار ەدى», دەيدى.
جالپى, اقمولا وبلىسىنىڭ استىق قابىلداۋ بەكەتتەرىنەن ەكسپورتتالاتىن ەلدەردىڭ قاتارى قالىپتى. استىقتارى ەڭ الدىمەن ورتالىق ازيا ەلدەرىنە شىعارىلادى. سودان كەيىن اۋعانستان, ازەربايجان, يران, قىتاي, رەسەي ەلدەرىنە جونەلتىپ جاتىر. ەڭ كوپ استىق كولەمىن, ياعني 279,8 مىڭ توننا بيدايدى تاجىكستان ساتىپ العان. ەلىمىزدىڭ وزگە وڭىرلەرىنە دە بيىل 680 مىڭ توننا استىق جىبەرىپتى.
بۇعان دەيىن جوعارى ساپالى بيداي اقمولا وبلىسىندا عانا بولسا, بيىل وزگە وڭىرلەردە دە ول ارتا تۇسكەنىن ايتا كەتەيىك. ونىڭ ۇستىنە رەسەيدە ەگىننىڭ بىتىك شىعۋى, سول سياقتى ۋكرايناداعى جاقسى كورسەتكىشتەر باسەكەنى قىزدىرا تۇسكەنى شىندىق. سول سەبەپتى ساتىپ الۋشى ەلدەر مەن وڭىرلەر قاتارى كەمي تۇسكەنى راس. بيىل اقمولا وبلىسى ارپانى مولىنان ەكتى. بۇل يراننىڭ ەركىن ساۋدا نارىعىندا ارپاعا دەگەن سۇرانىس جوعارىلاعانىمەن بايلانىستى. وندىرىلگەن ارپا سوندا ەكسپورتتالىپ جاتىر.
«مەن كوپتەگەن ەلەۆاتورلاردا بولدىم. ونداعى جينالعان ارپا استىق ترەيدەرلەرى تاراپىنان تولىعىمەن ساتىپ الىنعان دەسەم قاتەلەسپەيمىن. سول سياقتى راپس پەن بيداي بويىنشا دا كوپتەگەن كەلىسىمشارتتار جاسالىپ قويىلعان. بىزدە جوعارى ساپالى «حايپو» بيدايىن ساتۋ ءۇشىن كەلىسىمشارت جاساۋدا ازداعان پروبلەما بار. قىتاي بەلگىلى ءبىر بولىگىن الىپ كەلەدى. جىل باسىنان وسىنداي جوعارى ساپالى 10 مىڭ توننا بيدايدى ساتا الدىق», دەيدى ءا.ءابۋوۆ.
جالپى, اقمولا وبلىسى حالقىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگى استىق ەكسپورتىمەن تىعىز بايلانىستى. سوڭعى جىلدارى مايلى داقىلدار ەكسپورتى دا جولعا قويىلا باستادى. ءۇش-ءتورت جىلدىڭ كولەمىندە وڭىردە ەگىننىڭ شىعىمى تۇراقتالىپ, ءونىمنىڭ ساپاسى ارتىپ كەلە جاتقانىن دا ايتا كەتۋ كەرەك. جىل سايىن جيىلعان ءونىم كولەمى 5 ملن توننادان تۇسپەي كەلە جاتقانى قۋانتارلىق كورسەتكىش. اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ ءبولىم باسشىسى ايتقانداي, ەگىن شىعىمىنىڭ تۇراقتالعانى ءبىرىنشى كەزەكتە, جەر وڭدەۋ ساپاسىنىڭ ارتقانىمەن جانە اگروتەحنيكانىڭ جەتىلدىرىلۋىمەن بايلانىستى. وعان قوسا, اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمىن وندىرۋشىلەر بيداي تۇقىمىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ ءۇشىن كوپ جۇمىس اتقارۋدا. سونىڭ ارقاسىندا بيىل جالپى ەگىستىك القابىنىڭ 5 پايىزىنا ەليتالى تۇقىم سەبىلگەن. دەگەنمەن, جيىلعان استىقتى كادەگە جاراتۋدا ءالى دە پروبلەمالار بار ەكەنى بايقالادى. وبلىس شارۋالارىنىڭ الاڭداۋشىلىعى وسىنى كورسەتىپ وتىر.
كەيبىر جەر وندەۋمەن اينالىساتىن ءىرى كومپانيالاردىڭ ءوز استىق تاسيتىن ۆاگوندارى بار ەكەن. بىراق ولاردىڭ ۆاگوندارىنىڭ دا كەرى قايتۋى قيىنعا سوعۋدا. يرانعا استىق تيەپ جونەلتىلگەن ۆاگوندار پورتتا قاڭتارىلىپ تۇر. ويتكەنى استىقتى قۇيىپ الاتىن جاق كەشىكتىرىپ جاتقانعا ۇقسايدى. موڭعوليامەن دە ءوزارا كەلىسىمشارت بار, بىراق تاسىمالمەن قامتاماسىز ەتۋ جاعى اقساپ تۇر. ەلەۆاتورلاردان ارتۋ جاعىنان ەشقانداي پروبلەما جوق, ۋاقىتتى تەك ۆاگوندار ۇستاپ تۇر. تاسىمال ۆاگوندارى بولماعاندىقتان كوپتەگەن كەلىسىمشارتتار بۇزىلۋى دا عاجاپ ەمەس. ەگىنشىلىك جانە استىق نارىعىن رەتتەۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى بۇل تۋرالى: «ولارعا مەنىڭ تاسىمال ۆاگوندارىم بولماي قالدى دەپ اقتالا المايسىڭ. كەلىسىمشارت بولعان سوڭ ونى ورىنداۋ شارت. سونىڭ سالدارىنان باعا دەمپينگى ورىن الۋى دا مۇمكىن. سەبەبى قاراشا, جەلتوقسان ايلارىندا نەسيە قارىزدارىن وتەۋ ۋاقىتى كەلەدى. شارۋالار قامىرلىلىعى 25-28 پايىز بولاتىن استىقتى 23-ءتىڭ كورسەتكىشىمەن ساتقىسى جوق. بىراق ساتۋلارىنا تۋرا كەلەدى. بۇل ءبىزدى الاڭداتۋدا. ەگەر تاسىمال ۆاگوندارىمەن قامتاماسىز ەتىلسە, جاعداي ءبىرشاما تۇراقتانار ەدى», دەيدى.
جالپى, اقمولا وبلىسىنىڭ استىق قابىلداۋ بەكەتتەرىنەن ەكسپورتتالاتىن ەلدەردىڭ قاتارى قالىپتى. استىقتارى ەڭ الدىمەن ورتالىق ازيا ەلدەرىنە شىعارىلادى. سودان كەيىن اۋعانستان, ازەربايجان, يران, قىتاي, رەسەي ەلدەرىنە جونەلتىپ جاتىر. ەڭ كوپ استىق كولەمىن, ياعني 279,8 مىڭ توننا بيدايدى تاجىكستان ساتىپ العان. ەلىمىزدىڭ وزگە وڭىرلەرىنە دە بيىل 680 مىڭ توننا استىق جىبەرىپتى.
بۇعان دەيىن جوعارى ساپالى بيداي اقمولا وبلىسىندا عانا بولسا, بيىل وزگە وڭىرلەردە دە ول ارتا تۇسكەنىن ايتا كەتەيىك. ونىڭ ۇستىنە رەسەيدە ەگىننىڭ بىتىك شىعۋى, سول سياقتى ۋكرايناداعى جاقسى كورسەتكىشتەر باسەكەنى قىزدىرا تۇسكەنى شىندىق. سول سەبەپتى ساتىپ الۋشى ەلدەر مەن وڭىرلەر قاتارى كەمي تۇسكەنى راس.
بيىل اقمولا وبلىسى ارپانى مولىنان ەكتى. بۇل يراننىڭ ەركىن ساۋدا نارىعىندا ارپاعا دەگەن سۇرانىس جوعارىلاعانىمەن بايلانىستى. وندىرىلگەن ارپا سوندا ەكسپورتتالىپ جاتىر. «مەن كوپتەگەن ەلەۆاتورلاردا بولدىم. ونداعى جينالعان ارپا استىق ترەيدەرلەرى تاراپىنان تولىعىمەن ساتىپ الىنعان دەسەم قاتەلەسپەيمىن. سول سياقتى راپس پەن بيداي بويىنشا دا كوپتەگەن كەلىسىمشارتتار جاسالىپ قويىلعان. بىزدە جوعارى ساپالى «حايپو» بيدايىن ساتۋ ءۇشىن كەلىسىمشارت جاساۋدا ازداعان پروبلەما بار. قىتاي بەلگىلى ءبىر بولىگىن الىپ كەلەدى. جىل باسىنان وسىنداي جوعارى ساپالى 10 مىڭ توننا بيدايدى ساتا الدىق», دەيدى ءا.ءابۋوۆ.
جالپى, اقمولا وبلىسى حالقىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگى استىق ەكسپورتىمەن تىعىز بايلانىستى. سوڭعى جىلدارى مايلى داقىلدار ەكسپورتى دا جولعا قويىلا باستادى. ءۇش-ءتورت جىلدىڭ كولەمىندە وڭىردە ەگىننىڭ شىعىمى تۇراقتالىپ, ءونىمنىڭ ساپاسى ارتىپ كەلە جاتقانىن دا ايتا كەتۋ كەرەك. جىل سايىن جيىلعان ءونىم كولەمى 5 ملن توننادان تۇسپەي كەلە جاتقانى قۋانتارلىق كورسەتكىش. اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ ءبولىم باسشىسى ايتقانداي, ەگىن شىعىمىنىڭ تۇراقتالعانى ءبىرىنشى كەزەكتە, جەر وڭدەۋ ساپاسىنىڭ ارتقانىمەن جانە اگروتەحنيكانىڭ جەتىلدىرىلۋىمەن بايلانىستى. وعان قوسا, اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمىن وندىرۋشىلەر بيداي تۇقىمىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ ءۇشىن كوپ جۇمىس اتقارۋدا. سونىڭ ارقاسىندا بيىل جالپى ەگىستىك القابىنىڭ 5 پايىزىنا ەليتالى تۇقىم سەبىلگەن. دەگەنمەن, جيىلعان استىقتى كادەگە جاراتۋدا ءالى دە پروبلەمالار بار ەكەنى بايقالادى. وبلىس شارۋالارىنىڭ الاڭداۋشىلىعى وسىنى كورسەتىپ وتىر.
اسقار تۇراپباي ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
اقمولا وبلىسى
