شاحماردان 1949 جىلى الماتىدا كەن-مەتاللۋرگيا ينستيتۋتىن (وسى كۇنگى ق. ي. ساتباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق-زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى) جەر قويناۋى بايلىعىن زەرتتەۋشى-ينجەنەر-گەولوگ ماماندىعى بويىنشا ۇزدىك بىتىرگەن سوڭ جىبەرىپ وتىرعان اسپيرانتۋراعا قالماي, جەزقازعان وندىرىسىنە جولداما الادى. جاس ماماندارعا اكادەميك قانىش ساتباەۆ اق جول تىلەيدى.
ۇلىتاۋ بوكتەرىندە جەزقازعان گەولوگيا بارلاۋ ەكسپەديتسياسىندا ەڭبەك ەتكەن ون ءبىر جىلدا شاحماردان مىستان باسقا تەمىر, قورعاسىن, كوگىلدىر اسبەست, مىرىش, كوبالت, كۇمىس, نيكەل سيرەك ءتۇستى مەتالل كەندەرىن تابادى, جاناي, ايدوس جەراستى تۇششى سۋىنىڭ مول قورىن انىقتاپ, اڭقاسى كەۋىپ جاتقان ءوڭىردىڭ ءشولىن باسادى. ءسويتىپ قانىش اعاسى بەتىن اشىپ كەتكەن قازىنا قورىن ەسەلەي ارتتىرادى. ىزدەنىمپاز جاس ينجەنەر-گەولوگ ۇلكەن جەزقازعان قويناۋىن اقتارعان سايىن ءوزىنىڭ دە ءبىلىم قورىن مولايتتى, تاجىريبەسى تولىستى, ىزدەنىسىن عىلىمي تۇجىرىمدارعا اينالدىردى, باس ينجەنەر-گەولوگ دارەجەسىنە جەتتى. وتان بايلىعىن ەسەلەي تۇسكەن جاس عالىم ينجەنەر-گەولوگ شاحمارداننىڭ تابىستى ەڭبەگى ەلەنبەي قالمادى. الماتىعا شاقىرىلادى. قاراتاۋ بوكتەرىنەن كەلگەن تالاپتى پەرزەنتىنە ىقىلىم زاماننان قوينىنا بۇككەن سىرىن جومارتتىقپەن اقتارعان ۇلىتاۋ ونى مارتەبەلى الاتاۋ بيىگىنە كوتەردى. بۇل 1960 جىلدىڭ جازى, شاحماردان ەسەنوۆ وردا بۇزار 33 جاستا ەدى.
الماتىعا كەلگەندە شاكىرت شاحماردان ۇستازى قانىش اعاسىنا جولىعادى. اكادەميا پرەزيدەنتى قانىش يمانتاي ۇلى وعان: «شاحجان, شەن قۋىپ كەتپە, عالىمدىعىڭدى قاتار الىپ ءجۇر. عىلىمعا يە بولاتىن, تىڭ سوزدەر ايتاتىن وزدەرىڭ» دەپ, تاعى دا باتاسىن بەرەدى. شاحاڭ وسىلاي رەسپۋبليكا گەولوگيا جانە جەر قويناۋىن قورعاۋ ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, سەگىز ايدان كەيىن, 1961 جىلى ءمينيستردىڭ ءوزى بولىپ, كەڭ ورىسكە شىعادى. قانىش اعاسىنىڭ كەڭەسىن ۇمىتپاي, جەزقازعانداعى ءوزىنىڭ ىزدەنىس تاجىريبەسىن قورىتىپ, كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا جازدى, «جەزقازعان كەن ورنىنىڭ قۇرىلىمدىق ەرەكشەلىكتەرى جانە ونى بارلاۋ» دەگەن تاقىرىپتا 38 جاسىندا گەولوگيا-مينەرالوگيا عىلىمدارى دوكتورى اتاعىن ماسكەۋدە تابىستى قورعادى. قىرىققا جەتپەي دوكتور اتانۋ ول كەزدە عالىم ءۇشىن جاس كەز سانالاتىن. شاحاڭ قازاقستان تۇگىل, كەڭەس وداعىندا جاس مينيستر, عىلىم دوكتورى اتاندى. ونىڭ مينيستر كەزىندە گەولوگيا سالاسىندا جەتكەن جەتىستىكتەردى تاپتىشتەپ جاتۋ ارتىق بولار, ول كەزەڭدى گەولوگ زامانداستارى «قازاقستان گەولوگياسىنىڭ التىن عاسىرى» دەپ ماقتانىشپەن ايتادى. سول قانىش, شاحماردان, باسقا دا الدىڭعى اعالار اشىپ كەتكەن مول قازىنا قازىر دە قازاق ەلىن كوتەرىپ, اسىراپ تۇرعانىن ايتساق تا جەتەر.
عالىمدىق پەن شالىمدىق قاسيەتتەرىن قوس قاناتىنداي كوتەرگەن, ويلاۋ اۋقىمى كەڭ شاحماردان جورابەك ۇلى گەولوگيا-مينەرولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, اكادەميك, ەكى رەت – 1961-1965 جىلدارى جانە 1974-1978 جىلدارى قازاق كسر گەولوگيا ءمينيسترى, ەكى جىل – 1965-1967 جىلدارى قازاقستان ۇكىمەتى توراعاسىنىڭ ونەركاسىپ سالاسى بويىنشا ورىنباسارى, جەتى جىل – 1967-1974 جىلدارى قازاقستان عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى, وداقتىق جانە رەسپۋبليكالىق پارلامەنتتەر دەپۋتاتى, كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ ءبىلىم, عىلىم جانە مادەنيەت جونىندەگى كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ توراعاسى بولدى, بىرىنەن ءبىرى بيىك اسۋلارعا شىقتى, ءتۇرلى حالىقارالىق جيىندارعا كەڭەس وداعىنىڭ دەلەگاتسياسىن باستاپ باردى, الەم عالىمدارىنىڭ پاگۋوش بەيبىتشىلىك قوزعالىسىنا قاتىستى. ەكى رەت كەڭەس وداعىنىڭ ەڭ جوعارى مارتەبەلى ماراپاتى – سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتاعىنا ۇسىنىلادى, بىراق...
وسى جىلداردا شاحمارداننىڭ تەرەڭ عالىمدىعى, ءىرى ۇيىمداستىرۋشىلىعى, اۋقىمدى قوعام قايراتكەرلىگى مەيلىنشە جارقىراي تانىلعان, قازاق ەلىنىڭ ماتەريالدىق تا, رۋحاني دا بايلىعىن مەيلىنشە ەسەلەگەن بىرىنەن ءبىرى وتكەن ءىرى جاڭالىقتار ش.ەسەنوۆتىڭ تىكەلەي باسشىلىعىمەن, ارالاسۋىمەن اشىلدى. ولار – ماڭعىستاۋ مۇنايى, گازى, ۋرانى, ورتالىق قازاقستانداعى ۋسپەن تەمىر كەنىشى جانە اريستوتەلدەن كەيىنگى ەكىنشى ۇستاز اتانعان ۇلى عۇلاما ءال-ءفارابيدىڭ تۋعان وتانى قازاق ەلىمەن قايتا تابىسۋى جانە باسقالار.
ماڭعىستاۋ ءوڭىرىن تەزدەتىپ بارلاپ, بايلىق قورىن عىلىمي نەگىزدەگەنى, جەتىباي مەن وزەن مۇناي-گاز ورىندارىن اشقانى جانە وندىرىستىك پايدالانۋعا بەرگەنى ءۇشىن بەس عالىمعا, سولاردىڭ قاتارىندا ش. ەسەنوۆكە 1966 جىلى كەڭەس وداعىنىڭ ەڭ ۇلكەن مەرەيلى ماراپاتىنىڭ ءبىرى – لەنيندىك سىيلىق بەرىلدى. ول ساتباەۆتان كەيىن سەگىز جىلدان سوڭ وسىنداي ايتۋلى سىيلىقتى العان ەكىنشى قازاق عالىمى ەدى. ىرگەلى عالىم, ءىرى ءوندىرىس ۇيىمداستىرۋشىسى رەتىندە وسىلاي كەڭەس وداعىنا تانىلعان كەزىندە شاحماردان 39 جاستا ەدى. ماڭعىستاۋ مۇنايىن سول جەردىڭ وزىندە وڭدەۋ, يگىلىككە اينالدىرۋ يدەياسىن باتىل كوتەردى. ماڭعىستاۋدىڭ بايلىعى ونىڭ باعىن اشتى. بىراق باسقانىڭ كوز قۇرتىنا اينالىپ, ەرەسەن ىرىس قازاقتىڭ قولىنان ءبىرجولاتا شىعىپ كەتە دە جازدادى. كسرو-نىڭ سول كەزدەگى ءبىرىنشى باسشىسى ن. حرۋششەۆ ماڭعىستاۋ مۇناي-گاز بايلىعى اشىلعان كەزدە وسى سالانى يگەرۋدەن تاجىريبەسى مول دەپ قازىنالى ءوڭىردى تۇرىكمەنستانعا قوسۋدى ويلاستىرادى. سوندا قازاقستان گەولوگيا ءمينيسترى شاحماردان ەسەنوۆ وسى ماسەلەنى ارنايى قاراعان كسرو ۇكىمەتىنىڭ جابىق وتىرىسىندا ماڭعىستاۋدى يگەرۋگە قازاقستاننىڭ ءوز شاماسى جەتەتىندىگىن قايمىقپاي دالەلدەيدى, اللا ءساتىن سالعاندا, كسرو ۇكىمەتى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى الەكسەي كوسىگين (توراعا حرۋششەۆتىڭ ءوزى), كسرو ورتا ماشينا جاساۋ (قورعانىس ونەركاسىبى سالاسى) ءمينيسترى بەدەلى زور ەفيم سلاۆسكي شاحماردان پىكىرىن قۋاتتايدى. قازاقستان قايراتكەرلەرىنىڭ وسى جولعى ءبىر اۋىزدى تاباندىلىعىنىڭ ارقاسىندا كيەلى ماڭعىستاۋ قولىمىزدا قالا بەرىپتى.
بۇدان باسقا, ورتالىق قازاقستاندا ۋسپەن بەلدەۋىندە كەڭ اۋقىمدى ءارى تەرەڭ بارلاۋ جۇمىستارىن ۇيىمداستىرۋ, ول جەردە كەن جوق دەگەن قارسىلىقتى ەڭسەرگەن تاباندىلىعى دا شاحاڭا ابىروي ۇستىنە ابىروي اكەلدى. كەندى التايدان كەيىنگى اسا باي ۋسپەن بەلدەۋىنەن تەمىر كەنىشتەرىن ىزدەگەن كۇرەسكەر عالىمدار توبىنا, سولارعا باسشىلىق جاساعان ش.ەسەنوۆكە 1972 جىلى قازاقستان مەملەكەتتىك سىيلىعى بەرىلدى. قازىر تەمىرتاۋداعى قاراعاندى مەتاللۋرگيا كومبيناتى وسى كەنىش نەگىزىندە جۇمىس ىستەۋدە.
وندىرىستە شىڭدالعان عالىم ش.ەسەنوۆ جوسپارلى ەكونوميكا جاعدايىندا عىلىم جاڭالىقتارىن وندىرىسكە ەنگىزۋدىڭ باياۋ جۇرەتىنىن جاقسى ءبىلدى. عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى بولىپ سايلانعاننان كەيىن كۇش سالعان ماسەلەسىنىڭ ءبىرى وسىنى تەزدەتۋدىڭ امالىن تابۋ بولعان ەكەن. 1967 جىلدان رەسپۋبليكا مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولعان ءىرى مەملەكەت قايراتكەرى كامال كەتەباەۆ ءوز ەستەلىگىندە مەملەكەتتىك كوميتەت پەن عىلىم اكادەمياسىنىڭ قويان-قولتىق جۇمىس ىستەۋى تۇپتەپ كەلگەندە رەسپۋبليكادا الىناتىن پايدانىڭ مولايۋىنا, وندىرگىش كۇشتەردىڭ قارقىندى دامۋىنا ىقپال ەتكەنىن ايتا كەلىپ, شاحاڭنىڭ ىسكەرلىك, ۇيىمداستىرۋشىلىق, كورەگەندىك, بىلىمدارلىق, قايراتكەرلىك قىزمەتى ارقاسىندا مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ كوميتەتىنىڭ ناعىز باس شتابقا اينالعانىن اتاپ وتەدى.
شاحاڭنىڭ ءار سالادان عالىمدار توبىن باستاپ تۋعان جەرى سىر وڭىرىنە كەلەتىنى دە وسى تۇس. 1972 جىلدىڭ مامىرى. بۇل كەزدە وبلىستا اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا باسىم كوڭىل ءبولىنىپ, ونەركاسىپ سالاسىندا رەسپۋبليكا جالپى ونەركاسىپ ءونىمىنىڭ ءبىر پايىزىنا دا جەتەر-جەتپەس ءونىم وندىرگەن. ابىرويى – كۇرىش. وبلىستىڭ كەلەشەگى جوق دەگەن دە پىكىر ايتىلىپ قالادى ەكەن. بۇل جايت ونى ويلاندىرماي قويماسا كەرەك. بىراق الپىسىنشى جىلدارى ارالدىڭ تارتىلىپ بارا جاتقانىن ايتامىن دەپ, جەرشىلدىكپەن ايىپتالعانى اياعىن تارتا بەرگىزگەن سەكىلدى. وسى رەتتە 1971 جىلى قازاقستان كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ سەزىندە قىزىلوردا وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى, ءىرى قايراتكەر, سولتۇستىكتىڭ تۋماسى, سىر ەلى ونىڭ يگىلىكتى ىستەرىن اڭىز ەتىپ ءالى كۇنگە ايتىپ جۇرگەن, قالتقىسىز قىزمەتىمەن جاقسى اتى قالعان حاسان بەكتۇرعانوۆتىڭ قىزىلوردا وبلىسى گەولوگ عالىمدار نازارىنان تىس قالىپ وتىر, زەرتتەسە سىر بويىنىڭ دا قويناۋىنان الۋان مول قازىنا تابىلادى دەپ سىن ايتۋى, ويداعى ءىستىڭ ءساتىن كەلتىردى. قاراتاۋدان ارالعا دەيىن بۇرعى ءتۇستى. گەولوگتاردىڭ سان ءتۇرىن قاپتاتتى شاحاڭ سىر ەلىنە. كومۋلى جاتقان اق ساندىق اشىلادى, ىشىنەن بايلىق شاشىلادى. قورعاسىن, مىرىش, ۋران, التىن, مۇناي, گاز كەندەرى, مول جەراستى سۋ قورلارى تابىلدى, ولاردىڭ ءبارى دە قازىر تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ يگىلىگىنە اينالىپ وتىر. شاحماردان تۋعان جەرىندەگى قالىڭ ەلگە ءوزىنىڭ پەرزەنتتىك پارىزىن وسىلاي ورىنداپ كەتتى.
عۇلاما ءابۋناسىر ءال فارابي – قازاق حالقىنىڭ تامىرىن تەرەڭنەن تارتقان رۋحاني بايلىعى, كونە جادىگەرىمىز, سوندىقتان ءتول اقشامىز – تەڭگەمىزگە اۋەلگىدە ۇلتىمىزدى الەمگە تانىستىرار تۇلعا رەتىندە بەينەسى سالىنۋى زاڭدىلىق, ەش تالاس تا, تاڭدانىس تا تۋعىزبادى. ال سول قازاقتىڭ تۇمارىنا اينالعان عۇلامانىڭ ورتامىزعا ورالعانىنا ەلۋ جىلداي عانا ۋاقىت بولعانىن كەيىنگى ۇرپاق بىلە بەرمەۋى مۇمكىن.
«كۇللى ارابستاندا عالىمدىق داڭقى جايىلعان, الەمنىڭ ەكىنشى ويشىلى اتانعان ءال فارابي وڭتۇستىك قازاقستاندا قازىرگى وتىراردا (فاراب قالاسىندا) تۋىپ-وسكەن ءبىزدىڭ جەرلەسىمىز, ونىڭ وتانى ەجەلگى قازاق جەرى, ونىڭ يەسى ءبىز – قازاق حالقى, قازاق ەلى» دەپ, پروفەسسور اقجان ماشانوۆ 1967 جىلى عىلىم اكادەمياسىنىڭ جاڭا پرەزيدەنتى ش. ەسەنوۆتىڭ الدىنا بارادى. ناق وسى ءال- فارابي مۇراسىن زەرتتەۋ قاجەتتىگى تۋرالى 1950 جىلدارى ەپتەپ ايتىلا باستاعاندا 1953 جىلى وداقتىق پارتيالىق باس گازەت «پراۆدا» قازاق عالىمدارى كونە مۇرانى زەرتتەۋ جەلەۋىمەن يسلام ءدىنىن ناسيحاتتاماق دەگەن سارىندا سىن جاريالايدى. اكادەميا پرەزيدەنتى ق.ساتباەۆ پەن عالىم ا.ماشانوۆتىڭ باسى داۋعا قالادى, سول كەزدە ي.ستالين قايتىس بولىپ, زامان رايىنىڭ وزگەرۋى عانا ولاردى بالەدەن قۇتقارىپ جىبەرگەن ەكەن. سونىمەن بۇل تاقىرىپ جىلى جابىلىپ جاتادى. ارادا ون بەس جىلداي ۋاقىت وتكەندە سول اقجان ماشانوۆ قايتادان جاس پرەزيدەنت شاحمارداننىڭ الدىنا ءال ءفارابيدى ايتىپ كەلەدى.
شاحاڭ وزىنە ءتان باتىلدىقپەن ۇلتىمىزدىڭ ابىرويىنا اينالار تىڭ جاڭالىققا بۇلتاقسىز بىردەن قولداۋ كورسەتەدى, فارابيتانۋ عىلىمىنا جول اشادى. ونىڭ ەڭبەكتەرىن كەڭ اۋقىمدا ىزدەۋ, تابۋ, زەرتتەۋ, باسىپ شىعارۋعا دايىنداۋ ءۇشىن عىلىمي توپ قۇرىلادى, ەۋروپا, اراب ەلدەرىنە اتتاندىرىلادى. ۇلى عۇلامانىڭ ءبىراز مۇراسى تابىلىپ, ەلگە اكەلىندى, زەرتتەلدى, اۋدارىلدى, عىلىمنىڭ سان-سالاسىنان ەڭبەكتەرى ەلىمىزدە قازاق تىلىندە جانە ورىس تىلىندە باسىلىپ شىقتى, ول باسىلىمدارعا ش.ەسەنوۆ جاۋاپتى رەداكتور بولادى. جۇيەلى جۇمىس, ىزدەنىس, ۇلكەن دايىندىقپەن 1973 جىلى ءابۋناسىر ءال ءفارابيدىڭ تۋعانىنا 1 100 جىل تولۋى قازاقستاندا كەڭ تۇردە اتالىپ ءوتىلدى, الەمنىڭ ءار تۇكپىرىنەن عالىمدار شاقىرىلعان ۇلكەن عىلىمي جيىن ۇيىمداستىرىلىپ, ءفارابيدىڭ وتانى قازاقستان ەكەندىگى پاش ەتىلدى جانە الەم تاراپىنان مويىندالدى. ماسكەۋ مەن باعداتتا قازاقستان عالىمدارىنىڭ قاتىسۋىمەن فارابيتانۋعا ارنالعان حالىقارالىق كونفەرەنتسيالار وتكىزىلدى. ءىرى اۋقىمدى ۇيىمداستىرۋشى ش. ەسەنوۆتىڭ بۇل ەڭبەگىن ا. ماشانوۆ ءوز ەستەلىكتەرىندە ريزاشىلىقپەن ايتىپ كەتكەن. ۇلى عۇلاما ءابۋناسىردىڭ ءومىرى مەن ەڭبەگى تۋعان جەرىندە قانشاما ادەبيەت, ونەر تۋىندىسىنىڭ ارقاۋىنا اينالىپ جۇرە بەردى. بۇل كۇندە ابدەن ءسىڭىستى بولىپ كەتكەن ەكىنشى ۇستازدىڭ وتانىنا ورالۋىنا شاحاڭ وسىلاي ەڭبەك سىڭىرگەن ەدى.
اكادەميك, فيلوسوف ا.قاسىمجانوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, سول كەزدە ءتىپتى ەزۋ تارتقىزعان دا جايتتار بولىپتى. كەڭەس وداعىنداعى بارلىق ۇلتتىق مادەنيەت ورىس مادەنيەتىنە جاقىنداسۋدىڭ ارقاسىندا وركەندەدى دەيتىن تۇجىرىمعا ۇيرەنىپ قالعان «اعا» ەلدىڭ ءبازبىر وقىمىستىسى ءال ءفارابيدىڭ شىعارماشىلىق قىزمەتىنە ورىس مادەنيەتىنىڭ وڭ ىقپالىن, اسەرىن ايتا كەتۋ كەرەكتىگىن فارابيتانۋشى قازاق عالىمدارىنىڭ ەسىنە سالعان كورىنەدى.
1973 جىلى الماتىدا وتكىزىلگەن ءابۋناسىر ءال ءفارابيدىڭ تۋعانىنا 1 100 جىل تولۋىنا ارنالعان حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسيادا ۇلى عۇلامانىڭ ءومىرى جانە مۇراسىنىڭ الەمدىك وركەنيەتتەگى ءمان-ماڭىزى تۋرالى تەرەڭ تالداۋعا قۇرىلعان باس باياندامانى عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى ش.ەسەنوۆ ءوزى جاسايدى. ودان كەيىن سويلەگەن شەتەلدىك عۇلامالار وسىنداي كەڭ اۋقىمدى كونفەرەنتسيانىڭ ۇيىمداستىرىلۋى فارابيتانۋدىڭ جاڭا كەزەڭىنىڭ باستاماسى, پرەزيدەنت ش.ەسەنوۆتىڭ بايانداماسى فارابيتانۋدى جاڭا ورىستەرگە شىعاراتىن باعدارلاما دەپ جوعارى باعالاي كەلە, كەلبەتى كەلىسكەن تۇلعا شاحماردان بايانداماشىنىڭ ءوزى دە ءابۋناسىر اتاسىنا ۇقساعان ءىرى ويشىل عالىم دەپ سۇيسىنگەن ريزاشىلىقتارىن قايتا-قايتا بىلدىرەدى. وكىنىشكە قاراي, شەتەلدىك عۇلامالاردىڭ عالىم پرەزيدەنتتى سونشالىقتى اسپەتتەۋى ءبىزدىڭ ەلدە قالىپتاسقان داستۇرگە قايشى ەدى, ويتكەنى قاي رەتتە دە بۇكىل ماداق تەك كوممۋنيستىك پارتياعا جانە ونىڭ وداقتىق جانە رەسپۋبليكالىق ءبىرىنشى باسشىلارىنا عانا ايتىلۋى, «بۇكىل جەتىستىك اسا قىمباتتى دا قادىرلى سول كىسىلەردىڭ دانا اكەلىك قامقورلىعىنىڭ ارقاسى» دەپ مالىمدەلۋى ءتيىس-ءتى. شەتەلدىكتەر بىزدەگى بۇل ءداستۇردى قايتسىن, وزدەرىنىڭ كورگەنىن, ەستىگەنىن, سودان كوڭىلگە تۇيگەنىن ايتتى, كەتتى. بىراق ءىس ناسىرعا شاپتى. قاپىسىن تاپتى كۇنشىلدەر. ش.ەسەنوۆ بۇل بەتىمەن دارىپتەلىپ كەتە بەرسە قايدا بارادى دەگەن كۇدىك, كورەالماۋشىلىق كەڭەس وداعىنا تانىلىپ قالعان, كەلەشەگى بار مەملەكەتتىك قايراتكەر ش. ەسەنوۆتى شەتتەتىپ, ءىرى تۇلعادان قاتارداعى مانساپقورعا اينالدىرۋعا, داڭقى داۋىرلەپ تۇرعان دارەجەسىن بىرتە-بىرتە كەمىتۋدى, رەتى كەلسە قاتاردان شىعارىپ تاستاۋدى كوزدەگەن ارام ارەكەتتەرگە جول اشتى. كۇيكى پەندەشىلىك اسقاق پاراساتتان باسىم ءتۇسىپ كەتتى.
...ءسويتىپ ەلۋ ءبىر جاسىندا باياعى جەزقازعان دالاسىن كەزگەن جاس مامانشا كۇي كەشەدى. سولاي جۇرگەندە ءوزى وقىعان قازاق پوليتەحنيكا ينستيتۋتىندا كافەدرا مەڭگەرۋشىسىنىڭ بوس ورنىنا كونكۋرس جاريالانعانىن گازەتتەن كورىپ, كونكۋرسقا تۇسەدى. اكادەميك ش. ەسەنوۆ وتەدى. ونىڭ رۇقساتسىز الماتىعا كەلۋى, ينستيتۋتقا ورنالاسۋى جوعارى بيلىك ورىندارىنداعى كەيبىرەۋلەردى ابىگەرگە تۇسىرەدى.
ولار اقىرى ش. ەسەنوۆتى كافەدرا مەڭگەرۋشىلىگىنەن ءتۇسىرىپ بارىپ تىنادى, ينستيتۋتتا وقىتۋشى پروفەسسور رەتىندە قالدىرۋعا ارەڭ كونەدى «ۇلكەن ءۇي».
بۇل 1978 جىل. ەلدە باسشىلىق وزگەرىپ, سىرتىن بەرگەن زامان بەتىن بۇرعانشا ءالى ش.ەسەنوۆتىڭ باسقان قادامى اڭداۋدا بولاتىن سەگىز جىل بار ەدى. بىراق ەكى جىلدان كەيىن ش.ەسەنوۆ تاعى دا كونكۋرستا جەڭىپ شىعىپ, ءبارىبىر كافەدرا مەڭگەرۋشىلىگىنە قايتا سايلانادى جانە ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن سول قىزمەتتە ءجۇردى.
ش.ەسەنوۆ 13 مونوگرافيا, 200-دەن استام عىلىمي ماقالا جازىپ, جاريالاعان. رەسپۋبليكانىڭ گەولوگيا عىلىمى مەن گەولوگيا ءوندىرىسىن دامىتۋعا سۇبەلى ۇلەس قوستى, قانشاما شاكىرت تاربيەلەدى, قامقورلىعىن جاسادى. سول ەڭبەگى ەلىنىڭ ەسىندە ەكەن, 1990 جىلى جاقسىلىق بولىپ الدىنان شىقتى.
1990 جىلى حالىقتىڭ ەركىنە سالعان تۇڭعىش بالاما سايلاۋدا عىلىمي ورتادان 8 ۇمىتكەردىڭ ىشىنەن عالىمدار قالاعان بەسەۋدىڭ ءبىرى شاحاڭ ەدى, ولار عالىمدار قاۋىمى اتىنان قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتتىعىنا سايلاندى. تاڭداۋلىلار ساپىندا اكادەميكتەر ايتمۇحامەد ابدۋلين, سالىق زيمانوۆ سياقتى مارقاسقالار بار ەدى. ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان قالاۋلىلار ورتاسىندا شاحماردان جورابەك ۇلى ەسەنوۆ تە تۇردى. بۇل ونىڭ سوڭعى شىققان بيىگى بولدى. سۇڭعىلا عالىمدىق سۇرقيا زالىمدىقتى وسىلاي جەڭدى-اۋ.
بىراق قانشا جىگەرلى بولعانىمەن, ەلەمەيمىن دەگەنمەن, كەيىنگى ون بەس جىلداي كورگەن كورىنەۋ قيانات جۇيكەسىنە تيگەن, جانىنا باتقان ەكەن. 1994 جىلى 24 تامىزدا 68 جاسىندا دۇنيەدەن ەرتە ءوتتى, الماتىدا كەڭساي زيراتىنا زور قۇرمەت راسىممەن جەرلەندى. كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى شاحماردان ەسەنوۆتىڭ ومىردەن وتكەنى تۋرالى قازاناماعا ەلباسى, پارلامەنت, ۇكىمەت باسشىلارى, عالىمدار, قايراتكەرلەر قول قويدى. شاحاڭنىڭ قازاسىنا رەسەي, ۋكراينا, وزبەكستان, قىرعىزستان, بەلورۋسسيا, تۇرىكمەنستان عىلىم وردالارىنىڭ باسشىلارى, ءىرى عالىمدار كوڭىل ايتتى.
ۇرپاعىمەن قاتار, ونىڭ جاقسى اتى, حالقىنىڭ قۇرمەتىنە بولەنگەن ەكىنشى ءومىرى جالعاسىپ كەتتى. شاحاڭ اتىنداعى مەكتەپ, كوشە, ەسكەرتكىش, مەشىت شيەلىدە, قىزىلوردادا عانا ەمەس, رەسپۋبليكانىڭ باسقا دا وڭىرلەرىندە, ش. ەسەنوۆ ەڭبەك سىڭىرگەن جەرلەردە بار. سولاردىڭ ءبىرى – اقتاۋداعى كاسپي تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى.
شاحاڭنىڭ ءومىر جولى مىنا ءبىر اڭىزدى ەسكە تۇسىرەدى. جەتى قات جەر استىندا قازىنا سارايدا كوك ساندىق ۇستىندە كيەلى شامشىراق جانىپ تۇرادى ەكەن. سول شامشىراققا قولى جەتكەن ادامنىڭ ارمانى ورىندالىپ, مەرەيى ۇستەم بولادى. وعان جەتۋ وڭاي ەمەس. بارار جولدا جەتى قاقپا, ءار قاقپانىڭ اۋزىندا قىلىشى دايىن, ءتۇسى سۋىق سىنشى-قاراۋىل تۇرادى. سونىڭ سىنىنان امان وتسەڭ عانا كەلەسى قاقپاعا جەتەسىڭ. ءبىرىنشى قاقپانىڭ اتى – اتاق, ەكىنشى قاقپا – داۋلەت, ءۇشىنشىسى – كورسەقىزارلىق, ءتورتىنشىسى – كۇنشىلدىك, بەسىنشىسى – نەمقۇرايدىلىق, التىنشىسى – مەنمەندىك, جەتىنشىسى – مەيىرىمسىزدىك. وسى سىن-قاقپالاردان امان وتسەڭ التىن سارايدىڭ ق ۇلىپتاۋلى ەسىگى اشىلىپ سالا بەرەدى. شاحاڭ وسى سىنداردىڭ بارىنەن سۇرىنبەي وتكەن قايران دا ەرەن ەر, اتىنا زاتى ساي باتىر ازامات. جەتى قات جەر استىنداعى كەنساندىقتى, قازىنا سارايدى حالقىنا اشىپ بەردى, ونىڭ ۇستىندە تۇرعان شامشىراققا قولى جەتىپ ەدى, توڭىرەگىن نۇرلاندىرىپ, ءوزى دە شامشىراققا اينالىپ جۇرە بەردى.
اقايدار ىسىم ۇلى,
جۋرناليست-زاڭگەر,
قازاقستاننىڭ مادەنيەت قايراتكەرى
