دۇنيە ءجۇزى بويىنشا قىزداردىڭ ءبىلىم الۋعا, جاسىنا لايىق قوعامدىق قىزمەتتەردى پايدالانۋىنا كەدەرگىلەر جاسالۋى بىلاي تۇرسىن, ولارعا قاتىستى زورلىق-زومبىلىقتىڭ تۇرلەرى دە جىل وتكەن سايىن كوبەيۋدە. 1995 جىلى قابىلدانعان بەيجىڭ دەكلاراتسياسىندا «ايەل قۇقى – ادام قۇقى» ەكەنى جازىلعانمەن, نازىك جاندىلارعا قىسىم كورسەتۋ بارعان سايىن ءورشىپ بارادى.
وسى ماسەلەگە الاڭداۋشىلىق بىلدىرگەن «بۇۇ-ايەلدەر» ۇيىمىنىڭ جەتەكشىسى فۋمزيلە ملامبو-نگكۋكا 2014 جىلى الەم جۇرتشىلىعىنا ارناعان جولداۋىندا ايەلدەردىڭ, كامەلەت جاسقا تولماعان قىزداردىڭ قۇقىقتارىن اياققا تاپتاۋ ارەكەتتەرى كوبەيگەنىن ايتىپ, دابىل قاقتى. الەمدەگى ءاربىر ءۇشىنشى قىز كۇن سايىن فيزيكالىق كۇش كورسەتۋگە تاپ بولسا, ميلليونداعان قىز بالا جىنىستىق وپەراتسيا جاساتۋعا ماجبۇرلەنگەن. سونداي-اق كۇن سايىن 39 مىڭ قىز ەرلەر تاراپىنان زورلىققا ۇشىرايدى ەكەن. ەگەر بۇل كورسەتكىش 2020 جىلعا دەيىن كەمىمەسە, الەمدە 140 ميلليون قىز كامەلەت جاسىنا جەتپەي ايەل ساناتىنا ەنۋى مۇمكىن.
ال 2002 جىلعى يتالياداعى سەررا لەونە سوتى جىنىستىق قاتىناسقا زورلىقپەن ماجبۇرلەۋدى ادامزاتقا قارسى باعىتتالعان قىلمىس رەتىندە تانىعان ەدى. 2008-2010 جىلدارداعى بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ №1820 قارارىندا ايەلدەرگە زورلىق-زومبىلىق جاساۋدىڭ الدىن الۋ باعىتتارى كورسەتىلگەن. 1995 جىلى بەيجىڭدە وتكەن حالىقارالىق كونفەرەنتسيادا الەم قىزدارىنا قاۋىپسىز ءومىر سۇرۋگە جاعداي جاساۋ تۋرالى حاتتاما تۇرىندە «ۋادە» بەرىلگەن بولاتىن. بۇل قۇجاتتا ءاربىر قىز بالا ساپالى ءبىلىم الۋعا, قوعامدىق ءىس-شارالارعا قاتىسۋعا, مەديتسينالىق قىزمەت تۇرلەرىن پايدالانۋعا, ياعني ادامعا قاجەتتى يگىلىكتىڭ ءبارىن كورۋگە قۇقىعى بار دەلىنگەن. وكىنىشكە قاراي جوعارى دەڭگەيدە قابىلدانعان سول قۇجاتتا ايتىلعان ماسەلەلەردىڭ بارلىعى ءوز شەشىمىن تاپتى, ورىندالدى, ايەلدەر بۇرىنعىدان گورى قاۋىپسىز قوعامدا تىرشىلىك ەتە باستادى دەي المايمىز.
بۇۇ-نىڭ دامۋ جونىندەگى قۇجاتتارىندا دا قىز بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ, جالپى ايەل زاتىنا قاتىستى قاستاندىق تۇرلەرىنىڭ الدىن الۋ ماسەلەسى اتالعان. بىراق ستاتيستيكا اياۋلى جانداردى اياۋسىز قورلاۋ دەرەكتەرىنىڭ ازايماعانىن كورسەتەدى. مىسالى, 127 ەلدە وتباسىندا زورلىق-زومبىلىققا ۇشىراعان ايەل زاڭ جۇزىندە قورعالمايدى ەكەن. ەۋروپا ەلدەرىندە زورلاۋ فاكتىسىنىڭ 14 پايىزى تەك سوگىس جاريالاۋمەن اياقتالادى. باسقا مەملەكەتتەردە سوگىس جاريالاۋ فاكتىسى 5 پايىزدان دا اسپايدى. ال 57 مەملەكەتتەگى ايەلدەردىڭ 10 پايىزى جىنىستىق زورلىقتى باستان وتكەرگەنىن راستاعان. ولاردىڭ ىشىندە تەك 11 پايىزى عانا قۇقىق قورعاۋ مەكەمەلەرىنە شاعىمدانعان. وسى ايەلدەردىڭ 8 پايىزى توناۋعا ۇشىراعان. ونىڭ ىشىندە تەك 38 پايىزى قۇقىق قورعاۋ مەكەمەلەرىنە ارىز بەرگەن. دۇنيە جۇزىندەگى 20,9 ميلليون اۋىر جۇمىسقا ءماجبۇرلى تۇردە جەگىلگەندەردىڭ 55 پايىزى ايەلدەر. ال جىنىستىق ەكسپلۋاتاتسياعا ۇشىراعان ايەلدەردىڭ سانى 4 ميلليوننان اسىپ كەتكەن.
ەندى مىنا مالىمەتكە قاراڭىز, 2013 جىلى الەمدەگى 120 ميلليون قىز بالا ەرلەر تاراپىنان زورلىق-زومبىلىققا دۋشار بولعان, 19 جاسقا تولماعان 84 ميلليون قىزعا فيزيكالىق, ەموتسيونالدىق قاستاندىق جاسالعان. بۇل جونىنەن تانزانيا, گۆينەيا, كونگو دەموكراتيالىق رەسپۋبليكاسى, ۋگاندا, زيمبابۆە ءتارىزدى ەلدەر الدىڭعى قاتاردا تۇر. دامىعان ەلدەردىڭ ىشىندە شۆەيتساريادا 17 جاسقا دەيىنگى قىزداردىڭ 22 پايىزى فيزيكالىق زورلىق-زومبىلىققا ۇشىرايتىن كورىنەدى. ال الەمدەگى تۇرمىسقا شىققان 15-19 جاستاعى ايەلدەردىڭ تەڭ جارتىسى كۇيەۋى ءوزىن ۇرعانىن دۇرىس دەپ ەسەپتەسە, يوردانيا, اۋعانستان, گۆينەيا, مالي, تيمور-لەشتي سياقتى ەلدەردەگى ەرتە تۇرمىس قۇرعان قىزداردىڭ 80 پايىزى كۇيەۋىنىڭ ساباعانىن جاريا ەتكەن. وتىز ەلگە جۇرگىزگەن زەرتتەۋ بويىنشا, 15-19 جاس ارالىعىنداعى قىز-كەلىنشەكتەردىڭ 70 پايىزى ەركەكتەر تاراپىنان زورلىق-زومبىلىق كورگەنىن جاسىرادى ەكەن.
دۇنيەدەگى قورلىق-زورلىقتىڭ نەبىر ءتۇرىن ەركەكتەرگە قاراعاندا نازىك جاندىلار كوپ كورەتىنى بەلگىلى. مۇنى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ 2011-2014 جىلدارداعى قۇجاتتارى راستايدى. سوڭعى ءجۇز جىل ىشىندە ايەل مارتەبەسىن كوتەرەتىن كوپتەگەن زاڭنامالار قابىلداندى. بۇگىندە ايەلدەر ەركەكتەرمەن تەڭ دەڭگەيدە قوعامدىق ماسەلەلەردى شەشۋگە بەلسەنە ارالاسادى, ءوز قۇقىن قورعاۋعا مۇمكىندىگى جەتەدى دەگەنىمىزبەن, گەندەرلىك تەڭدىك الاڭىندا وزەكتى ورتەر دۇنيەلەر از ەمەس. ماسەلەن, بۇگىندە الەمنىڭ 186 ەلى ايەلدەرگە قاتىستى كەمسىتۋشىلىكتىڭ بارلىق ءتۇرىن جويۋ جونىندەگى كونۆەنتسيانى راتيفيكاتسيالادى. بىراق قىز-كەلىنشەكتىڭ بارلىعى ءوزىن قوعامنىڭ بەلسەندى مۇشەسى رەتىندە سەزىنەدى دەي المايمىز.
قازىرگى كەزدە 139 مەملەكەتتىڭ كونستيتۋتسياسىندا ايەل مەن ەر ادام تەڭدىگى زاڭدىق تۇردە بەكىتىلگەن. دەگەنمەن زەرتتەۋ ناتيجەلەرى كورسەتكەندەي, ەكونوميكاسى دامىماي قالعان ەلدەرمەن قاتار وزىق مەملەكەتتەردە ايەل قۇقىعىنىڭ اياققا تاپتالۋى ءجيى ورىن الادى. بۇۇ-نىڭ «الەم ايەلدەرىنىڭ وركەندەۋى» دەپ اتالاتىن قۇجاتىندا بەيبىت كەزدە جانە سوعىس جاعدايىندا قىزدار مەن انالاردىڭ ار-وجدانىن ساقتاپ قالۋىنا ارنالعان ماسەلەلەر ءتۇيىنى كورسەتىلگەن. باياندامادا جازىلعان ماسەلە بويىنشا قۇقىقتىق جۇيەنى قۇرۋدىڭ ون كەپىلدەمەسى ۇسىنىلعان.
2014 جىلدان «بۇۇ-ايەلدەر» ۇيىمى «زورلىق-زومبىلىققا قارسى داۋىس» دەپ اتالاتىن باعدارلامانى جۇزەگە اسىرا باستادى. بۇل قۇجاتتىڭ ماقساتى – قىز بالالار مەن جاس كەلىنشەكتەرگە جاسالاتىن قاستاندىقتاردىڭ الدىن الۋ. باعدارلاما دۇنيەجۇزىلىك قىزدار ۇيىمىمەن بىرلەسە وتىرىپ ون ەكى مەملەكەتتە 5-25 جاس ارالىعىنداعى 800 مىڭ جاستى قامتىماق. وسى ورايدا بۇۇ الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە نازىك جاندىلارعا قاتىستى قىلمىستاردى بولدىرماۋ امالدارىن جاساۋدا. باعدارلاما اياسىندا «قىزداردىڭ يگىلىگى ءۇشىن» دەگەن جوبا جاسالىپ, ءار ەلدەگى جاس قىزدارعا قاتىستى زورلىق-زومبىلىق ارەكەتتەرىن تىركەپ, قۇزىرلى مەكەمەلەرگە وتكىزۋ ىسىمەن دە اينالىسادى.
بۇۇ ماماندارىنىڭ پىكىرىنە نازار سالساق, ورتالىق ازيادا, ونىڭ ىشىندە قازاقستاندا ايەلدەردىڭ باسىم بولىگى ازدى-كوپتى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتى كورگەن. وتباسىندا تەپەرىش كورىپ, قورلىق كورسەتۋدەن جاپا شەككەندەر كوبىنەسە وزدەرىنىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدى قاجەت دەپ تاپپايدى. ايەلدەرگە و باستان كونبىستىك ءتان بولسا كەرەك, اكەسى اناسىن ءجيى-ءجيى ۇرىپ-سوعاتىن بالانىڭ پسيحولوگياسى دۇرىس قالىپتاسپاي, جەكە ومىرىندە كەدەرگىلەرگە كوپ ۇشىرايتىنى بەلگىلى. قىزدى – قىزعالداق, ايەلدى انا دەپ ايالاعان قازاق تانىمى زورلىق-زومبىلىقتى ناسيحاتتاعان باتىس يدەولوگياسى ۇستەمدىك قۇرعان بۇگىنگى قوعامنىڭ كولەڭكەسىندە قالىپ بارا جاتقانداي.
قازاقستاندا زورلىق-زومبىلىققا ۇشىراپ, جاپا شەككەن ايەلدەرگە كومەك كورسەتەتىن 30-عا جۋىق داعدارىس ورتالىعى جۇمىس ىستەيدى. بىراق مۇنداي مەكەمەلەر بارشا ايەلدىڭ قۇقىعىن قورعاۋعا مۇمكىندىگى بار ما؟ ءبۇلدىرشىن قىزداردى جاۋىزدىقپەن زورلاپ ولتىرگەندەر تۋرالى اقپاراتتى ەستىگەندە «بىزگە قىتايدىڭ قاتال زاڭى كەرەك-اۋ» دەيسىڭ. ويتكەنى ەلىمىزدە مۇنداي قىلمىس ءتۇرىن جاساعاندارعا بار بولعانى 8-10 جىل عانا كەسىلەدى ەكەن. ال 10 جىل وتكەندە تەمىر توردان شىققان جاۋىز قىلمىسكەر قاندىقول ارەكەتتەردىڭ ودان دا زورىن جاساماي ما؟
قۇقىق قورعاۋ ورىندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى اتا-انالارعا وزدەرىنىڭ بالالارىن, اسىرەسە كامەلەت جاسىنا تولماعان قىزداردى باقىلاۋسىز قالدىرماۋدى ەسكەرتەدى. اتا-انالار مەكتەپكە كەتكەن بالانىڭ قاي جولمەن بارىپ قايتاتىنىن, كىمدەرمەن ارالاسىپ, ساباقتان تىس ۋاقىتىندا نەمەن شۇعىلداناتىنىن ءبىلىپ وتىرعانى دۇرىس. «ساقتانساڭ – ساقتايمىن» دەگەندەي, اركىم ءوز ۇرپاعى ءۇشىن جاۋاپتى.
شارافات جىلقىباەۆا,
جۋرناليست
