ەلىمىزدىڭ قوعامدىق-مادەني ومىرىندە العاشقى بولىپ ۇلتتىق كادەسىي بۇيىمدار توپتاماسىن بيزنەس كوزىنە اينالدىرىپ جانە وسى سالادا جەتەكشىلىك دەڭگەيگە كوتەرىلگەن «ادەمى-اي» كومپانياسىن قۇرىپ, ۇلتتىق ەتنوجادىگەرلەر مەن قازاق تاريحىنا قاتىستى ارتەفاكتىلەردىڭ زاماناۋي جاڭعىرتپاسىن جاساپ, ونى رۋحاني قۇندىلىق رەتىندە حالىققا ۇسىنا الۋىمەن ەلگە تانىلعان قارىنداسىمىز.
«قۋلىق ساۋماق, كوز ءسۇزىپ, تىلەنىپ, ادام ساۋماق – ونەرسىز ءيتتىڭ ءىسى. اۋەلى قۇدايعا سىيىنىپ, ەكىنشى ءوز قايراتىڭا سۇيەنىپ, ەڭبەگىڭدى ساۋ, ەڭبەك قىلساڭ, قارا جەر دە بەرەدى, قۇر تاستامايدى», دەپ اباي اتامىز ايتقانداي, باحارگۇل بۇل كۇنگە, مۇنداي كۇيگە, وسىنداي دارەجەگە تايماس تاباندىلىعىنىڭ ارقاسىندا جەتتى.
ايتپەگەندە, ەل تاۋەلسىزدىگىن جاڭادان الىپ, ەسىن جيناي الماي جاتقان ەلەڭ-الاڭ شاق, وتكەن عاسىر سوڭى, توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا تۋعان جەرى قوبىق-ساۋىردىڭ قويناۋىن تاستاپ, وقىپ, جوعارى ءبىلىم العان بەيجىڭدى قيىپ, اتاجۇرتىنا ورالعان بويجەتكەنگە عايىپتان بىرەۋ ءۇيىپ-توگىپ اقشا ۇستاتىپ, ء«ما, بيزنەس باستا!», دەدى دەيسىز بە؟
اڭگىمەنى ءبىز وسى ارادان باستاپ: «باحارگۇل حانىم, ءسىزدىڭ ۇلتتىق كادەسىي بۇيىمدار ساتىپ, بيزنەس باستاۋىڭىزعا نە سەبەپ بولدى؟» دەگەن العاشقى سۇراعىمىزدى قويدىق.
– اۋەلى مەنىڭ وسكەن-ونگەن ورتام بوياۋى قانىق قازاقى وتباسى-تىن. «قۇس ۇيادا نە كورسە, ۇشقاندا سونى ىلەدى» دەگەندەي, مەن ەس بىلگەندە كورگەنىم كوركەم كەستە, اڭداعانىم اعاش اياق-تاباق, كەلى-كەلىساپ... وسىلاي بالا كەزدەن كوزىم قانىققان دۇنيەلەر ءتۇبى اڭساتپاي قويمايدى ەكەن. دەمەك, مەنىڭ بۇگىنگى بيزنەسىم, ياعني كادەسىي بۇيىمداردى ساتۋىم – سول ءبىر ەسكىنىڭ كوزىن, باعزىنىڭ بەرەكەسىن اڭساۋدان تۋعان دۇنيە.
– تۇسىنىكتى. جاڭا ءبىر سوزىڭىزدە «كونەلىككە قۇمارلىق مەنى بەيجىڭدە وقىپ جۇرگەن كەزدە دە تىنىش تاپتىرمادى» دەگەن سىڭايدا ايتىپ قالدىڭىز. وسى ويىڭىزدى تارقاتا وتىرىڭىز.
– بەيجىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنىڭ بيولوگيا فاكۋلتەتىندە ءبىلىم الدىم. وسىندا وقىپ ءجۇرىپ, قالانىڭ كونە بۇيىمدارىن ءارى كادەسىي ساتاتىن دۇكەندەرىن كوپ ارالادىم. مۇنداعى زاتتاردىڭ دەنى قىتاي حالقىنىڭ ەجەلگى تاريحى مەن بايىرعى مۇراسىنىڭ ناسيحاتشىسى ەكەنىن اڭعاردىم. ءارى وتە ءوتىمدى تاۋار, اسىرەسە, شەتەلدىكتەر قۇمار.
وقۋىمدى بىتىرگەن سوڭ 1994 جىلى الماتىعا ات باسىن بۇردىم. مۇندا كەلىپ, ءبىلىم الۋمەن قاتار بيزنەس كوزىن اشۋ قاجەت دەگەنگە توقتالدىم. ماقساتىمدى جەتەلەپ بازارعا بارسام, مۇنداعى كادەسىي دۇكەندەرىندە قىتايدىڭ باقا-شاياندارى مەن ءۇندى پىلدەرى سامساپ تۇر. دەمەك, قازاقتار ءبىر-بىرىنە وزگەلەردىڭ دۇنيەسىن سىيلاپ ءجۇر دەگەن ءسوز. بىردەن «ۇلتتىڭ ءوز دۇنيەسىن وزىنە نەگە سىيلاماسقا» دەگەن وي تۋدى.
ويتكەنى ۇلتتىق كادەسىي دەگەنىمىز – حالقىمىزدىڭ تاريحى مەن ەتنوگرافياسىنان حاباردار ەتەتىن جانە ەتنوتۇرمىستىق سالت-ءداستۇردى ناسيحاتتاۋعا ارنالعان, ەڭ باستىسى, بولاشاق ۇرپاق ءوزىنىڭ تەك-تانىمىن ءبىلىپ, تاريحي ساناسىنىڭ جاڭعىرۋىنا قولاي تۋعىزاتىن دۇنيە ەمەس پە؟! بۇل ءبىر جاعىنان ساۋدا, ەكىنشىدەن, حالقىمىزدىڭ رۋحاني قاجەتتىلىگىن وتەۋ. ياعني كادەسىيلاردى تەك بيزنەس كوزى دەپ قاراماۋ كەرەك!
– ءسويتىپ بيزنەستى بىردەن باستاپ كەتتىڭىز بە؟
– جوق. «ويداعى جوسپاردى دالاداعى نارىق بۇزادى» دەگەندەي, قارجىلىق قور جيناپ المايىنشا ءىس العا باسپايتىنى بەلگىلى. سىرتتان كادەسىي بۇيىمدارىن قانجىعالىپ تاسۋدى باستادىم. بىرتە-بىرتە ۇلتتىق بۇيىمدارعا كوشتىم. بۇعان ەلدىڭ كوزى ۇيرەندى, ساۋدا جۇرە باستادى. 2002 جىلى الماتىدان ەكى بولمەلى شاعىن دۇكەن اشتىم. ءبىر بولمەسىنە كادەسىي بۇيىمداردى ساتۋعا قويدىم دا, ەكىنشىسىنە وزىمدە ەرتەدەن جينالىپ قالعان كونە جادىگەرلەردى ورنالاستىردىم. ادامدار وسى ارقىلى مەنىڭ كونە بۇيىم جينايتىنىمدى ءبىلىپ, قولدارىندا بار انتيكۆارلىق دۇنيەلەرى مەن ەسكى زەرگەرلىك سۋۆەنيرلەرىن اكەلەتىن بولدى. بۇلاردى باعاسىن كەلىسىپ ساتىپ الا بەردىم. ءسويتىپ مىڭنان استام ەسكى جادىگەر جينالدى.
– بۇل دۇنيەلەر قازىر قايدا؟
– بۇل دۇنيەلەردىڭ باسىن قوسىپ, 2011 جىلى الماتى قالاسىندا اۋماعى 200 شارشى مەتر «ادەمى-اي» اتتى جەكە مۋزەي اشتىم. قولىمداعى جادىگەرلەر ۋاقىتتىق جانە ستيلدىك تۇرعىدان جەكە-جەكە بولىمدەرگە ءبولىنىپ, سورەلەرگە ورنالاستىرىلدى. مۋزەي قازىر قالا تۇرعىندارىنا تەگىن قىزمەت كورسەتىپ تۇر.
– بارەكەلدى! ءىسىڭىز ىلگەرى باسسىن, باحارگۇل حانىم! الماتىداعى مۋزەي جادىگەرلەرى جايلى ءبىر اۋىز ءسوز...
– جادىگەرلەردىڭ دەنى قازاق حالقىنىڭ بايىرعى قولدانبالى ونەر تۋىندىلارى. اتاپ ايتقاندا, ساندىك-زەرگەرلىك بۇيىمدار, جاۋىنگەرلىك جاراقتار, جىلقى جابدىقتارى, ەسكى تيىندار سەكىلدى ارتەفاكتىلەر. جادىگەرلەردىڭ قۇندىلىعى مەن ماڭىزدىلىعىنا كەلەر بولساق, ەڭ كونە جادىگەر – ءبىزدىڭ جىل ساناۋىمىزدىڭ ءىى عاسىرىندا, ياعني قاراحانيدتەر داۋىرىنەن ءسال ىلگەرى قازىرگى قۇمىل ويپاتىندا ءومىر سۇرگەن ەجەلگى ءۇندى مادەنيەتىن ۇستانۋشى كۋشار (كۋسار) پاتشالىعى شىعارعان تيىندار. ءحى عاسىردىڭ مۇراسى قىش-كەراميكالار, سونىمەن قاتار قازاق حاندىعى كەزەڭىنە ءتان تەمىر ساۋىت-سايماندار, ءحىىى-ءحVى عاسىرلاردا جاسالعان زەرگەرلىك ونەر تۋىندىلارى بار.
– ءسويتىپ ۋاقىت وتە كەلە ۇلتتىق كادەسىي بۇيىمدارىن ساۋدالايتىن ۇلكەن كومپانيا قۇردىڭىز, سولاي ەمەس پە؟
– ارينە. نەگىزگى جۇمىستى – ۇلتىمىزدىڭ ەتنوگرافياسىن بىلۋگە, تۇرمىس-سالت بۇيىمدارىنىڭ ريتۋالدىق مازمۇنىن زەرتتەۋگە, سونىمەن قاتار سيمۆولدىق ءمانى باسىم تاريحي ءھام ارحيتەكتۋرالىق بەينە-وبرازداردى تاڭداپ الۋدان باستادىق. ءىس بارىسىندا تانىمال ەتنوگرافتارمەن, ۇلتتىق ساناسى تەرەڭ سۋرەتشى-ديزاينەرلەرمەن اقىلداستىق. ناتيجەسىندە, الماتىداعى رەسپۋبليكا الاڭىنداعى «التىن ادام», استاناداعى «بايتەرەك» پەن تاۋەلسىزدىك مونۋمەنتى قاتارلى قاستەرلى ساۋلەت-مۇسىندەردىڭ كادەسىي تۇرىندەگى نۇسقاسىن جاسادىق.
مىسالى, پاريجگە بارساڭىز ەيفەل مۇناراسىنىڭ مىڭداعان كىشكەنتاي كادەسىيلىق ۇلگىلەرىن كورەسىز, سول سياقتى قىتايلىقتار دا وزدەرىنىڭ ەجەلگى تاريحي تۇلعالارىن, ءتىپتى حالىق اراسىندا وتە كوپ تاراعان اڭىز-ەرتەگى كەيىپكەرلەرىنە دەيىن كادەسىي ەتىپ تاستاعان.
ودان كەيىن بايدىبەك بابامىزدان باستاپ, سول جىلدارى مەرەيتويلىق داتاسى ءوتىپ جاتقان يساتاي مەن ماحامبەتتىڭ جانە تاراز قالاسىنىڭ كەسكىندەمەسى بادىزدەلگەن كادەسىي جاسادىم. ءارى قاراي تايقازان, قورقىت بابا كەسەنەسى قاتارلى سىي-بۇيىمدار دۇنيەگە كەلدى. ۋاقىت وتە كەلە اقتوبە وبلىسىنان ابىلقايىر حاننىڭ مۇسىندىك تۇلعاسىنا تاپسىرىس كەلىپ ءتۇستى. ەكى ورتادا ەلوردانىڭ كورىكتى نىساندارى بوي كوتەرە باستادى. وسىعان بايلانىستى «استانا ايشىقتارى» اتتى مينياتيۋرالىق كومپوزيتسيا دۇنيەگە كەلدى.
سونىمەن قاتار حالقىمىزدىڭ بايىرعى تانىم-تۇسىنىگى مەن ءداستۇرلى ۇعىمىندا ساقتالعان ريتۋالدىق دۇنيەلەر – تورسىق, اسىق, جاۋىرىن تۇرلەرىنەن ستيمۋلدىق ەكسپوزيتسيالىق تۋىندىلار جاسادىق. بۇعان مەملەكەتىك سيمۆولعا اينالىپ ۇلگەرگەن «التىن ادام» دۋىلعاسىنداعى بەينە-ەتيۋدتەردى كىرىكتىرىپ, وعان ساعات-قالام قوسىپ ۇستەلگە ارنالعان كەشەندى سىي-بۇيىمدار ازىرلەدىك.
– قىسقاسى, ءسىز حالىقتىق قۇندىلىقتاردى كادەسىي ارقىلى ۇلتتىق يدەولوگياعا اينالدىردىڭىز. وسىلارعا سۇرانىس قانداي بولدى؟
– العاشىندا ازداپ توسىرقاۋ بولدى. قازىر ۇلتتىق كادەسىيلارعا دەگەن سۇرانىس كۇن سايىن ارتىپ كەلەدى. مەنى قاناتتاندارىپ, جاساپ وتىرعان ىسىمە دەگەن ىنتا-شىنتامدى وياتقان دۇنيە وسى. اتامىز قازاق «ىزدەنگەن جەتەر – مۇراتقا» دەگەنىندەي ۋاقىت وتە كەلە كادەسىيلارىم مەملەكەتتىك شارالارعا جول تارتتى. اتاپ ايتقاندا, 2011 جىلى الماتى – استانا قالالارىندا وتكەن ازيادا ويىندارىنا قاجەت سۋۆينەر-بۇيىمداردى شىعاراتىن قۇقىققا قول جەتكىزدىم. سپورتتىق شارانىڭ بويتۇمارى «اق بارىستىڭ» جۇمساق ويىنشىق بەينەسىن جانە مۇسىنشە, مەدال, توسبەلگى قىلىپ جۇزدەگەن ءتۇرىن شىعاردىق.
استانادا وتكەن ەقىۇ-نىڭ ءسامميتى كەزىندە شەتەلدەن كەلگەن قوناقتارعا ارنالعان ۆەب-سۋۆەنيردى دە ءبىزدىڭ كومپانيا جاساپ شىقتى. تاعى ءبىر ايتۋلى مەرەكە قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى قارساڭىندا ۇلىستىڭ ىرگەسىن قالاعان تۇلعالار كەرەي مەن جانىبەكتەن باستاپ, كۇللى قازاق تاريحىندا ورنى بار حاندارىمىزعا ارناپ تۇگەلدەي كەشەندى اكۆەرالدى تاباقشالار جاساپ, ولاردىڭ بيلىك باسىندا بولعان ۋاقىتى مەن تاريحىن بادىزدەدىك.
جۋىقتا ەلوردادا وتكەن حالىقارالىق مامانداندىرىلعان ەكسپو كورمەسىنىڭ دە لوگوتيپىن پايدالانۋ قۇقىعىنا يە بولدىق. ياعني كورمەنىڭ بويتۇمارىنا اينالعان «ساۋلە – قۋات – ءمولدىر» اتتى جۇمساق ويىنشىقتار ۇشتىگىن جاسادىق. ساۋلە – كۇن ەنەرگياسى, ءمولدىر – تامشى سۋ, قۋات – وسىمدىك سيمۆولىن ءبىلدىرىپ تۇر.
ءبىز كورمەگە از دەگەندە 2 ملن ادام كەلەر دەگەن جوسپارمەن 200 مىڭ داناسىن شىعارىپ ەدىك, ورتا جولدا جەتپەي قالدى دا, ارتىنان 100 مىڭ, 150 مىڭداپ دۇركىن-دۇركىن جاسادىق. ەكسپو كورمەسىن قورىتىندىلاعان تۇستا ۇزدىك پاۆيلونداردى انىقتاۋدان باستاپ, 12 ءتۇرلى نوميناتسياعا بەرىلەتىن 12 دانا قۇندى سىيلىقتى ءبىزدىڭ كومپانيا جاسادى.
– بۇل دۇنيەلەردى جاسايتىن ءوندىرىس-فابريكالارىڭىز قايدا؟
– ازىرگە كومپانيانىڭ زەرگەرلىك بۇيىمدار جاسايتىن ۇستاحاناسى مەن قۇراق كورپە, جاستىق, جاۋلىق-جاساۋ تىگەتىن تىگىنشىلەر شەبەرحاناسى الماتىدا جۇمىس ىستەپ تۇر. كوپ دۇنيەلەردىڭ العاشقى نۇسقاسىن وسىندا جاساپ, تيراجداپ ءوندىرۋدى كورشى قىتاي ەلىنىڭ ءوندىرىس-فابريكالارىندا جۇزەگە اسىرىپ ءجۇرمىز.
– كومپانيانىڭ باستى تالابى نە؟
– ول – ساپا. سوندىقتان ءبىزدىڭ بۇيىمدار قىمبات. قارا بازارداعى كادەسىيلارمەن سالىستىرۋعا كەلمەيدى. بولاشاقتا ءالى دە جاڭعىرتۋدى كۇتىپ جاتقان دۇنيە كوپ. مىسالى, ەر-تۇرمان نەمەسە قامشى-بيشىك, سابا-تورسىقتى الىڭىز. بۇلار قازىرگىدەي كادەسىي رەتىندە ۇستەلدە تۇرا بەرسە ادامدى جالىقتىرادى عوي. وسىنى ويلاستىرا كەلە كادەسىي-بۇيىمداردىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىسقا قاجەت تۇرلەرىن شىعارۋدى قولعا الماقپىز. اتاپ ايتقاندا, قامشى-فلەشكا, تورسىق-ماگنيتكا, ويۋلى قالام دەگەندەي. ەش جەردە قايتالانباعان ءارى ۇلتتىق مازمۇنى مەن ايشىعى قانىق دۇنيەلەر جاساساق دەيمىز.
– باحارگۇل حانىم, ەلباسىنىڭ رۋحاني جاڭعىرۋ ماكالاسىندا ايتىلعان «قازاقستانداعى 100 جاڭا ەسىم» جوباسىنا قازىرگى تاڭدا 2200-دەن استام ادام ۇمىتكەر رەتىندە تىركەلدى. سونىڭ ءبىرى ءسىز ەكەنسىز. وسىلاي بيىكتەن كورىنە بەرىڭىز!
– راحمەت. ءتاڭىرىم, بىزگە قازاق ەلىنىڭ باياندى بولاشاعى ءۇشىن ەڭبەك ەتۋدى ءناسىپ قىلعاي!
اڭگىمەلەسكەن
بەكەن قايرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
